در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، وقتی سنگینوزنهای عرصه سیاسی و نظامی بهشمول رییسجمهور، جنرالهای ارتش، وزیران امنیتی و مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی افغانستان سوار هواپیماهای امریکایی شدند و از کابل فرار کردند، جوانی سیوچندساله بهنام احمد مسعود به فرودگاه کابل رفت تا با شماری چند، از آخرین سربازها و فرماندهان یک ارتش فروپاشیده، به زادگاهش پنجشیر برود و امید یک مقاومت مسلحانه و بومی بر ضد طالبان را زنده نگه بدارد. پیروزی مأموریت او با توجه به حجم توطیه منطقهای و جهانی ناممکن به نظر میرسید. طالبان در تعامل با طراحان «جنگ با تروریسم جهانی» و حلقه اصلی رهبری جمهوریت که مورد حمایت واشنگتن بودند، مسیر برگشت دوبارهشان به قدرت را رقم زده بودند. احمد مسعود پیش از سقوط جمهوری یک شهروند عادی بود. او به لطف نام و میراث پدرش از یکی دو سال پیش از سقوط تلاش داشت تا حوزه سیاسی فروپاشیده ضد طالبان را انسجام حداقلی بدهد و برای روزهای دشوار دفاع آماده بسازد. او از همان آغاز اما با دو چالش عمده روبهرو بود:
یک: در آخرین سالهای جمهوریت که همزمان با آغاز فعالیت سیاسی احمد مسعود بود، سیاستمداران تاجیک، بهشمول سیاسیون پنجشیری که از شرکای اصلی دولت پس از ۲۰۰۱ بودند، احمد مسعود را هماورد سیاسیشان نمی پنداشتند. احمد مسعود برای اکثر آنها یک خطر در حال کلان شدن بود. آنها میدانستند که با ورود احمد مسعود به عرصه سیاسی، احتمالاً او تبدیل به طرف اصلی قدرت در حوزه تاجیکان تبدیل خواهد شد؛ چه بسا که چنان تحولی دسترسی کهنهکاران سیاسی حوزه تاجیکان را به قدرت و بازیهای قدرت محدود میکرد.
دو: همزمان با سقوط پیهم ولسوالیها و مراکز شهرها، در حلقات رهبری دولت و مخالفان سیاسی سخن از تشکیل یک جبهه مردمی مقاومت ضد طالبانی میرفت. اشرف غنی، امرالله صالح و حلقه اصلی تصمیمگیر جمهوریت که در بهترین حالت ممکن از چند تن محدود فراتر نمی رفت، در حالی که میدانستند احمد مسعود از معدود چهرههایی است که اعتبار سیاسی شکلدهی یک جبهه بومی و مردمی مقاومت مسلحانه بر ضد طالبان را دستکم در حوزه شمال کابل و شمال و شمالشرق افغانستان دارد، از همکاری سیاسی و نظامی با او دریغ ورزیدند. حلقه تصمیمگیر جمهوریت ترجیح داد که افغانستان به کام طالبان فرو برود، اما یک مقاومت مسلحانه در دفاع از جمهوری اسلامی افغانستان به محوریت احمد مسعود هرگز شکل نگیرد.
فهم این پیشینه کمک میکند که ۱۸ ماه پس از سقوط افغانستان بدانیم چه توقعاتی از احمد مسعود بهعنوان رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان موجه و چه توقعات با توجه به پیچیدهگی اوضاع سیاسیـنظامی درون افغانستان، مناسبات کشورهای منطقه با طالبان و سیاستهای جهانی، احتمالاً در مرحله کنونی غیر واقعبینانه است.
بحران بیاعتمادی؛ آفت بزرگ حوزه ضد طالبان
در شرایط کنونی رسیدهگی به بخش عمدهای از توقعات مشروع حوزه مقاومت نیز کار سهلی نیست. نیروهای سیاسی در تبعید پراکندهاند و جهشی برای کار سیاسی هوشمند و درازمدت در میان آنها وجود ندارد. سطح بیاعتمادی عمومی نسبت به سیاسیون بالا است. مردم خاطرات ناخوشی از اعتماد به رهبرانی دارند که در فردای پیروزی به خواستهای آنها وقعی نگذاشتهاند. احمد مسعود در یک فضای ملتهب سیاسی و در همراهی با یک نسل سرخورده و شکستخورده سیاست میکند. ایجاد اعتماد و امید از یکسو و نهادسازی برای مقاومت از سوی دیگر در چنین فضا و با چنین همپیمانانی، برای هیچکس کار سهلی نیست. نسل کهنه سیاسی ظرفیت فکری برای مدیریت مقاومت بر ضد طالبان را ندارند. کهنهکاران سیاسی درواقع، تولیدی از عصر جهاد و پساجهاد هستند. آنها در میان مردم به حد کافی در سیوچند سال گذشته بیاعتبار شدهاند.
بسیاری از همپیمانان نسلی احمد مسعود بهرغم قهر و غضبی که بر ضد طالبان دارند، مردمان کمکار، کمحوصله، اما پرتوقعاند. بهرغم هیاهوی رسانهای پس از سقوط، هیچ جریان مستقل سیاسی از نشانی این نسل راه نیفتاده است. آنها حتا سند و مانیفستی برای توضیح منسجم دیدگاههای سیاسیشان ننوشتهاند. میزان تعهد به ساختن و ماندن در یک گروه، انجمن و حزب سیاسی در میان این نسل امیدوارکننده نیست. در یک سطح کلانتر متاسفانه این وضعیت زاده بحران اخلاق سیاسی پس از عصر ایدیولوژی است.
از سوی دیگر، شماری از چهرههای اثرگذار این نسل هر از گاهی در جدالهای سیاسی و رسانهای یک محل و یا ولایت خاصی را مثلاً مقصر کل بحران سیاسی حوزه تاجیکان قلمداد میکنند. مدافعان و مخالفان چنین فهمی، متاسفانه تهمتهای این چنینی را از همدیگر دریغ نمیدارند. نویسنده در توضیح این وضع، عبارت «محلهگرایی» را به عاریت میگیرد. احتمالاً این عبارت به حد کافی مانع و جامع نباشد، اما رویه آن چنانی آفت کلانی است که شماری از نخبهگان سیاسی تاجیک را تهدید میکند. آنها بهجای پرداختن به وضع عمومی حوزه سیاسی ضد طالبان، انرژی جمعیشان را صرف جدلهای پایانناپذیر فیسبوکی و تویتتری میکنند که هر روز از فشردگی صف سیاسی آنها میکاهد.
احمد مسعود نیز برای پیدا کردن سازوکار عملی برای فایق آمدن بر بحران بیاعتمادی در میان حوزه سیاسی مقاومت، دستکم تا هنوز موفق نبوده است. حلقه معتمدان او مورد اعتماد و حرمت فعالان سیاسی، مدنی و رسانهای همنسل احمد مسعود نیستند. هرچند تا اندازهای غیر قابل دسترس بودن او قابل فهم است، اما شکایت شماری از همنسلهای او که توقع دارند او حضور بیشتری در میان نسل جوان داشته باشد، غیرموجه نیست. در میان همنسلهای احمد مسعود چهرههای جوان، هوشمند و باسوادی هستند که میتوانند در هیات یک گروهی از مشاوران و یا کمیته سیاسی برای جبهه مقاومت ملی کار اثرگذار کنند. دانش رهبری و مدیریت ایجاب میکند که احمد مسعود از آدمهایی که تعهد و دانش کار برای رهایی افغانستان از سلطه طالبان را دارند، بهره ببرد. چنان کمیته و گروهی میتواند بار سنگین کار و برنامهریزی فکری، نظامی، سیاسی و اجتماعی را بر دوش بکشد؛ برای فرهنگ، جامعه و سیاست پس از طالبان استراتژی بنویسد؛ روایت منسجم، پیشرو و فراگیر مقاومت مردم افغانستان تدوین کند؛ با نهادها و دولتهای منطقه و جهان در تماس باشد و بر اعتبار سیاسی و اجتماعی جبهه ملی مقاومت بیفزاید. حسن چنان کاری این است که از مسوولیت فردی احمد مسعود بهعنوان فرد و رهبر میکاهد و به نهادسازی برای مقاومت کمک میکند.
هیچ چیزی پس از یک بحران به پیمانه اعتمادسازی میان شرکا، شفافیت در پاسخدهی و استفاده بهینه از منابع انسانی مهم نیست. هر سه تای این کار، بدون هیچ هزینه هنگفت سیاسی ممکن هست. توقعات عمومی جدا از اینکه موجه باشند یا نه، می تواند سنجهای برای اعتماد عمومی نسبت به افراد باشد. کمتر سیاستمداری در حوزه ضد طالبان به پیمانه احمد مسعود امکان کسب اعتماد عمومی را دارد. پیش از اینکه دیر شود، احمد مسعود میتواند از این فرصت، هوشمندانه و معطوف به خیر عمومی حوزه ضد طالبان بهره ببرد.
آیا هزنیه آزادی را متحمل میشویم؟
پروژه برگشت طالبان به قدرت ابعاد پیچیدهای دارد. ۱۸ ماه زمان بسیاری برای ایجاد یک بدیل سیاسیـنظامی صاحب برنامه برای طالبان نیست؛ بهویژه اینکه همه نیروهای سیاسی افغانستان هنوز در شوک پس از سقوط به سر میبرند و امکانات لازم مالی و نظامی برای یک جنگ آزادیخواهانه ضد طالبانی وجود ندارد. جنگ، آزادسازی مناطق اشغالی و آزادی هزینههایی میطلبد که حوزه ضد طالبان تا هنوز به پرداخت آن متعهد نشده است. این به معنای کماهمیت جلوه دادن قربانیان یک سال و اندی اخیر حوزه ضد طالبان نیست. ما با یک دشمن صاحب تجهیزات نظامی که لشکری از انتحاریها را در اختیار دارد و در دو سال گذشته از نزدیک به دو میلیارد دالر کمکهای جهانی تغذیه کرده است، طرف هستیم. حمایت از گروه طالبان در میان کشورهای منطقه و شماری از پایتختهای غربی هنوز ترکی برنداشته است. نظریه حفظ «ثبات در افغانستان به قیمت حفظ طالبان در قدرت» هنوز در میان شماری از سیاستگذاران جهانی نظریه معتبری پنداشته میشود.
در این شرایط و اوضاع سهلترین کار فهرست کردن توقعات کلان سیاسی حوزه ضد طالبان و متهم کردن احمد مسعود به رسییدهگی نکردن به آنها است. احمد مسعود بهعنوان یک سیاستمدار در تبعید مهمان یک همپیمان بیامکانات و یک دولت ضعیف در منطقه است. او از سر گزیر یا ناگزیری مجبور است رعایت خاطر بازیگران کلان منطقهای را بکند. از سوی دیگر، وقتی میلیونرهای حوزه ضد طالبان پولشان را از مقاومت دریغ کنند، وقتی نخبهگان فکری و سیاسی این حوزه ظرفیتی برای اتحاد و همدلی نداشته باشند و وقتی همه ما از پرداخت هزینه آزادی به هر دلیلی طفره برویم، نه احمد و نه محمود، هیچ کسی نمیتواند معجزهای انجام بدهد.
سوالی که همه بهشمول منتقدان احمد مسعود از خود بپرسیم این است که آیا حاضریم هزنیه آزادی و مقاومت را بپردازیم؟ مثلاً دیاسپورای افغانستان چه کار موثری میتواند انجام بدهد؟ آیا نویسندهگان و فرهنگیان ما برای باروری مقاومت همهگانی در برابر طالبان کار انجام میدهند؟ آیا شاعران ما جنبشی برای شعر مقاومت راه خواهند انداخت؟ آیا تاجران ما تفنگی برای مقاومت خواهند خرید؟ آیا معلمان ما به جهادیسازی نصاب آموزشی اعتراض خواهند کرد؟ آیا در دفاع از زنان و حقوق آنها به خیابان خواهیم رفت؟ خلاصه آیا میشود از ظرفیت انسانی گروههای مخلتف سیاسی افغانستان، قهر عمومی و بیزاری فراگیر مردم از طالب و طالبانیسم، روایت و ابزاری ساخت که طالب را در سطوح مخلتف بشکند و امکان بازپسگیری میهن ما را به ما بدهد؟
این پرسشها از مسوولیت رهبری احمد مسعود بهعنوان رهبر جبهه مقاومت کم نمیکند، ولی ما نیز باید بدانیم که در برابر مردم و وطنمان مسوولیت داریم.







