کۉچیریلگن خلق تاریخینی تیریک سقلب کېله‌یاتگن کتابخانه
رضاول امین
داکانینگ ساکن بیر بورچه‌گیده جایلشگن محلی کتابخانه روهینگیا تاریخی، کۉچیریلیش و تاریخی خاطره‌نی سقلب قالیش اوچون اوزاق دوام اېتگن کوره‌ش حقیده‌گی مهم کتابلر تۉپلمینی سقلب کېله‌دی. میرپور حدودیده‌گی ساکن کۉچه‌لردن بیریده جایلشگن اوشبو کتابخانه جَنوبی آسیاده‌گی اېنگ اوزاق دوام اېتگن کۉچیریلیش انقراضلریدن بیری حقیده کېنگ قمراولی معلوماتلرنی تاپیش ممکن بۉلگن جایگه اۉخشه‌مه‌یدی. «سریشتی پاتودیان» محلی کتابخانه‌دیر. اوشبو مؤسسه ییریک لایحه صفتیده اېمس، بلکه کتاب و کتابخوانلیککه بۉلگن شخصی صداقت اساسیده تشکیل اېتیلگن. شونگه قره‌مه‌ی، اونینگ جوانلری آره‌سیده روهینگیا تاریخی، آراکان جمعیتی، قاچقینلر حیاتی، انسان حقوقلری، بنگلادش و میانمار مناسبتلری همده روهینگیا بحرانی‌نینگ سیاسی تاریخی حقیده مهم کتابلر تۉپلمینی کۉریش ممکن.
اوشبو کتابخانه‌‌نینگ تدقیقاتچیسی و اساسچیسی اشرف‌الاسلام صدیق اوچون بو کتابلرنی تۉپلش تاریخنی حجتلشتیریش و بیلیملردن فایده‌لنیش امکانیتینی سقلب قالیشگه بۉلگن کېنگراق قیزیقیشی‌نینگ بیر قِسمی بۉلگن. اوشبو تۉپلم کتابخانه‌گه اونینگ اطرافیده‌گی محله‌دن انچه کېنگراق اهمیت بېره‌دی. بو کتابخوانلرگه روهینگیا خلقیگه نه‌فقط ۲۰۱۷-ییلدن کېین خلق‌ارا ینگیلیکلر سرلوحه‌لرینی اېگه‌لله‌گن قاچقینلر بحرانی نقطه نظریدن، بلکه انچه اوزاق و مرکّب تاریخی نقطه نظردن قره‌ش امکانینی بېره‌دی. بو تاریخ، اېنگ اوّلا، کۉچیریلیش و اۉز یورتیدن اَیریلیش تاریخی دیر. بو تاریخ ۲۰۱۷-ییلده باشلنمه‌گن.
روهینگیالر بحرانی کۉپینچه ۲۰۱۷-ییلده‌گی عامه‌وی چیقیب کېتیش، یعنی یوز مینگلب روهینگیالیکلر میانماردن بنگلادشگه قاچیب کېتگن واقعه بیلن باغلنه‌دی. اما روهینگیا خلقی‌نینگ چېگره آرتیگه کۉچیریلیشی اۉشه ییلی باشلنگن اېمس. کېنگ کۉلملی کۉچیریلیشلر بوندن آلدین هم صادر بۉلگن.
۱۹۷۸-ییلده میانمارده‌گی حربی عملیات یوز مینگلب روهینگیا‌لیکلرنی بنگلادشگه قاچیشگه مجبور قیلدی. ۱۹۹۱–۱۹۹۲-ییللرده ینه بیر کتّه چیقیب کېتیش صادر بۉلدی و اۉشه پیتده ۲۵۰ مینگدن آرتیق روهینگیالیک بنگلادشده باش‌پناه تاپدی. اولر‌نینگ کۉپچیلیگی آخر-عاقبت خلق‌ارا کېلیشوولر اساسیده اۉز مملکتلریگه قَیتدی، بیراق اوشبو کۉچیریلیشگه سبب بۉلگن شرایطلر همان حل اېتیلمه‌ی قالدی. روهینگیالیکلرنینگ ضعیفلیگی میانمار‌نینگ وطنداشلیک سیاستی بیلن ینه‌ده کوچه‌یدی. ۱۹۸۲-ییلده‌گی وطنداشلیک تۉغریسیده‌گی قانون کۉپلب راه‌ینگیه‌لیکلرنی تۉلیق فقرالیک حقوقلریدن محروم قیلگن تیزیمنی یره‌تدی و اولر‌نینگ اوزاق مدتلی فقرالیکسیز حالتینی ینه‌ده آغیرلشتیردی. اۉنلب ییللر دوامیده حرکتلنیش، تعلیم آلیش، ایش بیلن تأمینلنیش و اساسی خدمتلردن فایده‌لنیشگه قۉییلگن چېکلاولر کۉپلب روهینگیالیکلرنینگ کونده‌لیک حیاتی‌نینگ بیر قِسمی بۉلیب کېلگن. زۉرآورلیک و کمسیتیش آدملرنی قَیته-قَیته اۉز اویلرینی ترک اېتیشگه مجبور قیلدی، سۉنگ ۲۰۱۷-ییل کېلدی.
اۉشه ییل‌نینگ اگوست آییده «آراکان روهینگیا قوتقریش کوچلری»نینگ خوفسیزلیک پُستلریگه هجوملریدن سۉنگ میانمار اوردوسی راخین ایالتیده کېنگ کۉلملی حربی عملیاتنی باشله‌دی. نتیجه‌ده قیشلاقلر یاقیب یوباریلدی، تینچ اهالی اۉلدیریلدی و یوز مینگلب روهینگیالیکلر بنگلادشگه کیریب کېلدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ قاچقینلر بۉییچه عالی کمیسارلیگی حساب-کتابلریگه کۉره، اوشبو زۉرآورلیکلر آرتیدن قریب ۷۰۰ مینگ روهینگیالیک بنگلادشگه قاچیب کېتگن. اولر بوندن اوّل هم کۉچیریلیش‌نینگ آلدینگی تۉلقینلری دوریده روهینگیالیک قاچقینلرنی قبول قیلگن مملکتگه کیریب کېلدی. شو سببلی، ۲۰۱۷-ییل بنگلادش اوچون روهینگیالیک قاچقینلرگه نسبتاً فوق العاده و مثلی کۉریلمه‌گن وضعیت اېمس اېدی؛ عکسینچه، بو اۉنلب ییللر دوامیده شکللنیب کېلگن تاریخ‌نینگ ینه بیر بابی اېدی.
رقملردن تشقری
مجبوری کۉچیریلیشلر کۉلمی عادتده رقملر و معلوماتلر بیلن اۉلچه‌نه‌دی: قنچه آدم چېگره‌نی کېسیب اۉتگن؟ قنچه قاچقین کمپ‌لرده یشه‌یدی؟ قنچه انسانپرورلیک یاردم کېره‌ک و قنچه باله تعلیم و مکتبگه محتاج؟
بو سواللر مهم؛ اما رقملر و معلوماتلر بوتون واقعه‌نی بیان قیله آلمه‌یدی. کۉچیریلگن انسان اۉزی بیلن معلوماتلر باره‌سیده سنه‌ب چیقیش ممکن بۉلگن رقملردن انچه کۉپراق نرسه‌لرنی آلیب یوره‌دی. او بیلن بیرگه بیر قیشلاق، عایله‌وی اوی، مکتب، بازار، عبادت جایی و بلکه باشقه هېچ قچان یېتیب باریب بۉلمه‌یدیگن منظره‌لر حقیده‌گی خاطره‌لر موجود. آته-آنه‌لردن فرزندلرگه اۉته‌دیگن حکایه‌لر، فوتوصور‌تلر، خطلر، کتابلر و حجتلر هم بار. اولر جمعیت‌نینگ اۉز اۉتمیشینی قنده‌ی انگلشینی مستحکملشگه یاردم بېره‌دی.
کۉچیریلیش اولادلر دوامیده دوام اېتر اېکن، بو خاطره‌لرنی سقلب قالیش تاباره قیینلشه‌دی؛ شو سببلی محلی کتابخانه‌ده کتابلر تۉپلمی‌نینگ موجودلیگی کتّه اهمیتگه اېگه بۉلیشی ممکن. کتابلر آدملرنی یۉقاتیلگن اویلریگه قَیتره آلمه‌یدی. بو منبعلر وطنداشلیک معماسینی حل قیله آلمه‌یدی یاکه سیاسی یره‌شوونی تأمینله‌ی آلمه‌یدی؛ اما اولر صادر بۉلگن واقعه‌لر و تورلی اولادلر‌نینگ بو حادثه‌لرنی قنده‌ی انگله‌گنی حقیده‌گی معلوماتلرنی سقلب قالیشی ممکن. اولر، شونینگدېک، کۉچیریلگن جمعیت‌نینگ فقط عذاب-عقوبتلری و آغریقلی لحظه‌لری بیلن اېسلب قالینیشی‌نینگ آلدینی آلیشی ممکن.
جوانلر آره‌سیده‌گی تاریخ
«سریشتی پاتودیان»ده‌گی روهینگیا تۉپلمی اوشبو موضوع‌نینگ تورلی جهتلریگه بغیشلنگن اثرلرنی اۉز ایچیگه آله‌دی. اَیریملری روهینگیا و آراکان تاریخینی اۉرگنه‌دی. باشقه‌لری قاچقینلر حیاتی، انسان حقوقلری، جینوساید، بنگلادش و میانمار مناسبتلری یاکه اوشبو انقراض‌نینگ سیاسی جهتلریگه اعتبار قره‌ته‌‌دی. اوشبو کتابلر آره‌سیده قوییده‌گی اثرلرنی کېلتیریش ممکن:
- بنگلادش و برما مناسبتلری راتان لال چاکرابورتی یازووی (۱)
- اره‌لشووچی آراکانلیکلر سونیتی بوشان کانونگو یازووی(۲)
- روهینگیا خلقی‌نینگ تاریخی ان. ام. حبیب‌الله یازووی(۳)
- قاچقینلر حکایه‌لری: بنگلادشده‌گی روهینگیا عبدالرزاق و محفوظ‌الحق یازووی(۴)
- شونینگدېک، انسان حقوقلری، آراکان مسلمانلری میراثی و روهینگیا بحرانی حقیده‌گی اثرلر.(۵
بونده‌ی تۉپلم‌نینگ قدری فقط روهینگیالیکلر حقیده معلوماتلر سقلشیده اېمس؛ او کتابخوانلرگه اوشبو موضوع تورلی نقطه نظرلردن قنده‌ی اۉرگنیلگنینی کۉریش امکانینی بېره‌دی. تاریخچی آراکانده‌گی دستلبکی جماعه‌لرگه عاید دلیللرنی ایزلشی ممکن؛ ژورنالیست جاری واقعه‌نینگ سیاسی کېلیب چیقیشینی توشونیشنی ایستشی ممکن؛ اۉقووچی قاچقینلر تجربه‌سیگه قیزیقیشی ممکن؛ تدقیقاتچی اېسه وطنداشلیک، کۉچیریلیش و خلق‌ارا مناسبتلر‌نینگ تورلی تلقینلرینی بیر-بیری بیلن تققاسلشنی خواهلشی ممکن. شو نقطه نظردن، کتابخانه شونچه‌که کتابلرنی سقلب قالمه‌یدی، بلکه کېنگ قمراولی بیلیملر مجموعه‌سیدن فایده‌لنیش امکانیتینی هم سقله‌یدی.
مجبوری کۉچیریلیش‌نینگ کېنگراق تاریخی
روهینگیا حکایه‌سی، شونینگدېک، جَنوبی و جَنوبی-شرقی آسیا بۉیلب مجبوری مهاجرت‌لر‌نینگ انچه کېنگ تاریخی‌نینگ بیر قِسمی دیر. بو منطقه‌ده چېگره‌لر اۉزگرگن. دولتلر تشکیل تاپگن و پرچه‌لنیب کېتگن. اوروشلر، مذهبلرارا زۉرآورلیک، حربی یوریشلر و سیاسی اۉزگریشلر آدملرنی قَیته-قَیته اویلرینی ترک اېتیشگه مجبور قیلگن. بریتانیا هندوستانی‌نینگ بۉلینیشی زمانه‌وی تاریخده‌گی اېنگ ییریک اهالی کۉچیشلریدن بیریگه سبب بۉلدی. افغانستاندهگی ماجرالر قاچقینلر‌نینگ اولادلرینی یوزه‌گه کېلتیردی. جَنوبی و جَنوبی-شرقی آسیا‌نینگ باشقه حدودلریده‌گی اوروش و سیاسی زۉرآورلیک هم خودّی شونده‌ی جمعیتلرنی اۉز ایلدیزلریدن اییردی.
هر بیر کۉچیریلیش‌نینگ اۉز تاریخی و سببلری بار و اولرگه بیر خیل مناسبتده بۉلمسلیک کېره‌ک. اما عمومی بیر خوف موجود: آدملر کۉچیشگه مجبور بۉلگنیده، اولر‌نینگ تاریخی هم حیاتلری بیلن بیرگه پرچه‌لنیب کېتیشی ممکن. بیر عایله اۉز حجتلرینی تشلب کېتیشی ممکن. بیر قیشلاق آرشیفی یۉقالیشی ممکن. کتابلر یۉق قیلینیشی یاکه اولردن فایده‌لنیش امکانسیز بۉلیشی ممکن. آغزه‌کی تاریخلر کېکسه آدملر خاطره‌سیده قالیب، اولر وفات اېتگچ یۉقالیب کېتیشی ممکن.
شو‌نینگ اوچون یازمه معلوماتلرنی سقلش اۉزلیکنی سقلش‌نینگ بیر قِسمیگه ایلنه‌دی. تاریخی چوقور بحث-مناظره‌لرگه سبب بۉلگن و فقرالیگی اۉنلب ییللر دوامیده آلیب قۉییلگن یاکه چېکلنگن روهینگیا خلقی اوچون بو مسأله علیحده اهمیتگه اېگه.
نېگه کیچیک کتبخانه مهم؟
«سریشتی پاتودیان» کتابخانهسی اۉز فعالیتینی ۲۰۰۳-ییلده باشله‌گن و ۲۰۰۵-ییلده جماعتچیلیک اوچون آچیلگن. دستلب عادی اۉقیش تشبثی صفتیده شکللنگن بو لایحه استه-سېکین محلی و خلق کتابخانه‌سیگه ایلنگن.
موجود معلوماتلر اوشبو کتابخانه رواجلنگنینی و حاضرده ادبیات، تاریخ، دین، سیاست، مدنیت و تدقیقات ساحه‌لریده مینگلب کتابلرنی اۉز ایچیگه آلگنینی کۉرسه‌ته‌دی. دستلبکی حساباتلرده انچه کیچیک تۉپلم قید اېتیلگن بۉلیب، بو کتابخانه‌‌نینگ فوندی و منبعلری وقت اۉتیشی بیلن کېنگه‌یگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
اوشبو کتابخانه آدملر‌نینگ اخباراتدن فایده‌لنیش اصوللریده‌گی اۉزگریشلرگه جواب بېریشگه هم حرکت قیلیب کېلگن. مرکزده کامپیوترلر، انترنتگه کیریش و چاپ اېتیش امکانیتلری کبی شرایطلر‌نینگ یره‌تیلیشی کتابخوانلرگه جسمانی کتابلردن تشقری، اخبارات ایزلش و رقملی منبعلردن فایده‌لنیش امکانینی بېره‌دی.
شونگه قره‌مه‌ی، جسمانی کتابلر هنوز کتّه اهمیتگه اېگه. اخبارات تاباره کۉپراق اجتماعی ترماقلر و تېز اۉزگریب باره‌یاتگن آنلاین پلتفورم‌لر آرقه‌لی استعمال قیلینه‌یاتگن بیر دورده، احتیاطکارلیک بیلن سقلنگن کتاب باشقه‌چه امکانیتنی تقدیم اېتیشی ممکن: ییللر اۉتیب هم مراجعت قیلیش ممکن بۉلگن برقرار حجت و منبع. بو، اینیقسه، سیاسی بوزیب کۉرسه‌تیش، یالغان اخبارات یاکه جماعتچیلیک‌نینگ عادی‌گینه اونوتیشی آلدیده ضعیف بۉلگن تاریخی موضوعلر اوچون جوده کتّه اهمیتگه اېگه.
کېله‌جک اولاد اوچون خاطره‌نی سقلش
اگر روهینگیا تۉپلمی تیزیملی روشده ترتیب‌لنیب، سقلنسه، او ینه‌ده فایده‌لی بۉلیشی ممکن. کتاب ناملری، مؤلفلر، نشریاتلر، نشر سنه‌لری، تیللر و موضوعلرنی کۉرسه‌ته‌دیگن رقملی کتلوگ تدقیقاتچیلرگه اوشبو تۉپلمده‌گی منبعلرنی تاپیشنی آسانلشتیره‌دی. نایاب و نازک ماتریاللر هم آخر-عاقبت رقملشتیریلیشی ممکن. روهینگیا تاریخی، قاچقینلرنی اۉرگنیش همده بنگلادش و میانمار مناسبتلریگه بغیشلنگن علیحده بۉلیم طلبه‌لر و تدقیقاتچیلر اوچون انیقراق باشلنغیچ نقطه‌نی تقدیم اېتیشی ممکن.
بونده‌ی ایش کتابخانه‌‌نینگ بیر کېچه‌ده ییریک تدقیقات مؤسسه‌سیگه ایلنیشینی طلب قیلمه‌یدی؛ عکسینچه، او عادی بیر قدمدن باشلنیشی ممکن: جوانلرده نیمه‌لر بارلیگینی انیق بیلیش. حجتلشتیریشدېک کیچیک بیر حرکت‌نینگ اۉزی کتّه عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.
کتابخانه تۉپلمی اۉز اساسچیسیدن اوزاقراق یشه‌شی و دستلب کتابلرنی تۉپله‌گن اولاددن هم آشیب کېتیشی ممکن. اگر بو تۉپلم تۉغری سقلنسه، او بوگونگی سواللرنی هلی بېریشنی هم باشله‌مه‌گن انسانلر اوچون منبعگه ایلنیشی ممکن. آخر-عاقبت، «سریشتی پاتودیان» کتابخانه‌سیده‌گی روهینگیا تۉپلمی‌نینگ چوقورراق معناسی هم شونده بۉلیشی ممکن؛ بو تۉپلم روهینگیا معماسینی حل قیلیشنی دعوا قیلمه‌یدی، بلکه ساکنراق بیر ایشنی عملگه آشیره‌دی: تاریخنی فایده‌لنیش اوچون آچیق حالده سقله‌یدی.
زمانه‌وی تاریخی تکراری کۉچیریلیشلر بیلن چنبرچس باغلنگن خلق اوچون اوشبو تاریخنی آچیق و فایده‌لنیش ممکن حالده سقلش کیچیک مدنی حرکت اېمس. بو کۉچیریلیش اۉزلیک‌نینگ بوتونله‌ی یۉقالیب کېتیشیگه آلیب کېلمسلیگیگه ایشانچ حاصل قیلیش‌نینگ بیر یۉلی دیر. ۱۹۷۸، ۱۹۹۱–۱۹۹۲ و ۲۰۱۷-ییللرده بنگلادشگه کیریب کېلگن قاچقینلر شونچه‌که چېگره‌نی کېسیب اۉتگن رقملر اېمس اېدی. اولر جایلر، عایله‌لر و حیاتلری حقیده‌گی خاطره‌لرنی اۉزلری بیلن آلیب یورگن انسانلر اېدی.
بو خاطره‌لر‌نینگ اَیریملری انسانلر قلبیده یشه‌ب قاله‌دی؛ اَیریملری فوتوصور‌تلر و حجتلرده سقلنه‌دی؛ باشقه‌لری اېسه کتابلرده یشه‌یدی؛ میرپورده‌گی کیچیک کتابخانه‌‌نینگ صندیقلریده نوبتده‌گی کتابخوان اولرنی آچیشینی کوتیب توره‌دی.
کتابلر ناملری اصل تیلده
- Bangladesh-Burma Relations
- The Intervening Arakanese
- Rohingya Jatir Itihas
- A Tale of Refugees: Rohingyas in Bangladesh
- Works on Human Rights, Arakan’s Muslim Heritage and the Rohingya Crisis
