ایراندن میانمارگچه؛ محکمه حاکمیتی مستقللیگی‌نینگ ضعیفلشووی و مدافع وکیللرگه قۉییله‌یاتگن چېکلاولر باره‌سیده‌گی خلق‌ارا خواطرلر
نیما
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشی اۉزی‌نینگ آلتمیش ایکّینچی ییغیلیشی‌ده محکمه حاکمیتی‌نینگ مستقللیگی، مدافع وکیللرنی قۉللب-قوّتلش و تورلی مملکتلرده انسان حقوقلری‌نینگ بوزیلیشیگه قرشی کوره‌ش مسأله‌لریگه اعتبار قره‌تیب، اَیریم مملکتلرده‌گی محکمه تیزیملری‌نینگ حالتی خلق‌ارا هم‌جمعیتی‌نینگ جدّی تشویشلریدن بیری بۉلیب قاله‌یاتگنینی معلوم قیلدی. اوشبو ییغیلیشده خلق‌ارا مدافع وکیللر انسان حقوقلری انستیتوتی (IBAHRI) بیر قطار انسان حقوقلری تشکیلاتلری بیلن بیرگه‌لیکده بیاناتلر تقدیم اېتیب و اختصاص‌لشتیریلگن ییغیلیشلر اۉتکزیب، تورلی مملکتلرده محکمه مستقللیگی‌نینگ ضعیفلشووی، ادواکتلر‌نینگ تعقیب قیلینیشی همده عدلیه تیزیمیدن سیاسی مقصدلرده فایده‌لنیله‌یاتگنی حقیده آگاهلنتیردی.
مملکتلرده‌گی وضعیتنی کۉریب چیقیش بیلن بیر قطارده، انسان حقوقلری کېنگشی عیاللر و باله‌لرنی قۉللب-قوّتلشگه عاید بیر نېچه ته مهم قطع‌نامه‌لرنی هم قبول قیلدی. جمله‌دن، ایلک بار بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی قطع‌نامه‌لریدن بیریده عیاللرگه نسبتاً «حامله‌دارلیک زۉرآورلیک» تن آلیندی و بونده‌ی زۉرآورلیک معین شرایطلرده جینوساید حرکتلری‌نینگ کۉرینیشلریدن بیری بۉلیشی ممکنلیگی تأکیدلندی. شونینگدېک، باله‌لر نکاحیگه قرشی کوره‌شیش، سۉز اېرکینلیگینی قۉللب-قوّتلش، رقملی کوزه‌تووگه قرشی کوره‌شیش همده انسان حقوقلری حمایه‌چیلرینی حمایه قیلیشگه عاید قطعنامه هم قبول قیلیندی.
انسان حقوقلری تشکیلاتلری محکمه حاکمیتی مستقللیگی‌نینگ ضعیفلشووی و وکیللرنینگ اېرکین فعالیت یوریتیشیگه تۉسقینلیک قیلینیشی نه‌فقط عدالتلی محکمه قیلیش حقوقیگه تهدید سالیشینی، بلکه قانون استوارلیگی و فقرالر حقوقلرینی حمایه قیلیش اساسلرینی هم ضعیفلشتیریشینی تأکیدله‌ماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اوشبو ییغیلیشی‌ده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ محکمه‌لر و وکیللر مستقللیگی مسأله‌لری بۉییچه مخصوص گزارشگر فعالیتی مدتینی اوزه‌یتیردی. کېنگش قطعنامه قبول قیلیب، محکمه تیزیمی‌نینگ مستقللیگی و خالصلیگی، وکیل و مزاج اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلر مخفیلیگینی حمایه قیلیش، جماعتچیلیک اشتراکیگه قرشی استراتژیک دعوالرگه (SLAPP)قرشی کوره‌شیش همده مدافع وکیللرگه قرشی کېنگ هجوملر‌نینگ آلدینی آلیش ضرورلیگینی تأکیدله‌دی. اوشبو قطع‌نامهده محکمه‌لر، دادستانلر، وکیللر و محکمه خادملریگه، جمله‌دن خلق‌ارا محکمه‌لرده فعالیت یوریته‌یاتگن شخصلرگه قرشی کوچه‌ییب باره‌یاتگن هجوملر آچیقچه‌سیگه قاره‌لندی.
انسان حقوقلری کېنگشی ییغیلیشی دایره‌سیده محکمه‌لرنی تنلش و تعیینلش جریانیگه بغیشلنگن بیر نېچته اختصاص‌لشتیریلگن ییغیلیشلر هم اۉتکزیلدی. حقوقشناس متخصصلر محکمه تیزیمی‌نینگ مستقللیگی فقط قانونلرگه باغلیق اېمسلیگینی، بلکه محکمه‌لرنی تنلش و تعیینلش اصولی هم عدالتلی محکمه تأمینلش همده عدلیه تیزیمیگه جماعتچیلیک ایشانچینی آشیریشده حل قیلووچی رۉل اۉینه‌شینی تأکیدله‌دیلر. اشتراکچیلر‌نینگ فکریچه، سیاسی اره‌لشووگه اساسلنگن تعیینلش تیزیملری جزاسیزلیک، محکمه تیزیمیدن سوءاستعمال قیلیش همده مخالفلر، ژورنالیستلر، وکیللر و انسان حقوقلری حمایه‌چیلرینی تعقیب قیلیش اوچون شرایط یره‌تیشی ممکن.
کېنگش تامانیدن اعلان قیلینگن بیاناتده ایران هم اوشبو ییغیلیشده محاکمه قیلینگن اساسی موضوعلردن بیری بۉلدی. خلق‌ارا مدافع وکیللر کانونی انسان حقوقلری انستیتوتی کانادا وکیللر حقوقلرینی کوزه‌تیش تشکیلاتی (LRWC)بیلن بیرگه‌لیکده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ محکمه‌لر و مدافع وکیللر مستقللیگی بۉییچه مخصوص گزارشگری بیلن ملاقاتده ایرانلیک وکیللر حالتینی تشویشلی دېب بهاله‌دی. بیاناتده اَیتیلیشیچه، ایران حکومتی محکمه وکیللرینی تیزیملی روشده تعقیب قیلیش آرقه‌لی فقرالر‌نینگ حقوقی حمایه‌سیگه و انسان حقوقلری حمایه‌چیلری‌نینگ فعالیتیگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینماقده.
اوشبو بیاناتگه کۉره، ۲۰۲۵-ییل دسامبر آییده‌گی عموم‌خلق ناراضیلیک نمایشلریدن سۉنگ عیبلنووچیلر‌نینگ مستقل ادواکتلردن فایده‌لنیش امکانیتیگه کېنگ کۉلملی چېکلاولر جاری اېتیلگن. شونینگدېک، انسان حقوقلری حمایه‌چیسی بۉلگن وکیللرنینگ حبسگه آلینیشی و حکم قیلینیشی، حکومت تصدیقله‌گن وکیللردن فایده‌لنیش همده قانونلردن عدالتلی محکمه حقوقینی ضعیفلشتیریش مقصدیده فایده‌لنیش اوشبو تشکیلاتلرگه کۉره، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن چیقریلگن حکملر و حتا اۉلیم جزالریگه آلیب کېلگن.
حساباتلرگه کۉره، محکمه مستقللیگی مسأله‌سی فقط ایران بیلن چېکلنمه‌گن. اوشبو ییغیلیشده میانمارده‌گی وضعیت هم محاکمه قیلیندی. خلق‌ارا مدافع وکیللر کانونی انسان حقوقلری انستیتوتی انسان حقوقلری کېنگشی‌نینگ میانمار بۉییچه قطعنامه اوزه‌یتیریلگنی و خلق‌ارا هم‌جمعیتی‌نینگ روهینگیا احوالیگه اعتباری دوام اېته‌یاتگنینی آلقیشله‌دی، بیراق عینِ پیتده اوشبو مملکت حربی حکومتیگه قرشی قورال تحریمنی جاری اېتیش طلبی ایلگری سوریلمه‌گنینی تنقید قیلدی.
مذکور تشکیلات خلق‌ارا حقوقشناسلر کمیسیونی بیلن بیرگه‌لیکده میانمار اوردوسی محکمه تیزیمیدن سۉز اېرکینلیگینی باستیریش و کېنگ کۉلملی جنایتلر صادر اېتگنلرنی جوابگرلیکدن حمایه قیلیش واسطه‌سی صفتیده فایده‌لنه‌یاتگنینی معلوم قیلدی. اوشبو تشکیلاتلرگه کۉره، میانمارده سیاسی محبوسلر‌نینگ وکیللری قۉرقیتیش، کوزه‌توو، مزاجلرگه کیریشده‌گی چېکلاولر و قصاصکارانه چاره‌لر بیلن یوزلشماقده.
ییغیلیش‌‌‌نینگ ینه بیر قِسمیده سودانده‌گی انقراض وجینوساید صادر بۉلیش خوفی‌نینگ آرتیشی هم کۉریب چیقیلدی. خلق‌ارا مدافع وکیللر کانونی انسان حقوقلری انستیتوتی خلق‌ارا محکمه‌نینگ ۲۰۰۷-ییلده‌گی قراریگه تیه‌نیب، دولتلر گېناتسید صادر بۉلیشی‌نینگ جدّی خوفیدن خبردار بۉلگچ، اونینگ آلدینی آلیش چاره‌لرینی کۉریشگه مجبور اېکنینی تأکیدله‌دی. اوشبو انستیتوت بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشی اعضالرینی سودانده‌گی گېناتسید خوفینی تن آلیشگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ حقیقتنی انیقلش کمیسیونی توصیه‌لرینی عملگه آشیریشنی قۉللب-قوّتلشگه و اوشبو مملکتده‌گی وضعیتنی خلق‌ارا جنایی سودگه یوباریشگه چقیردی.
تونسده‌گی محکمه مستقللیگی انقراضی هم محاکمه قیلینگن اساسی موضوعلردن بیری بۉلدی. خلق‌ارا حقوقشناسلر کمیسیونی بیلن همکارلیکده اۉتکزیلگن قۉشمه ییغیلیشده حقوقشناس متخصصلر سۉنگگی بېش ییل ایچیده تونس محکمه تیزیمی‌نینگ مستقللیگی سېزیلرلی درجه‌ده ضعیفلشگنینی و مملکت رسمیلری دادستانلر همده محکمه‌لردن فقرالیک مکانینی چېکلش و تنقیدچیلرگه قرشی کوره‌شیش واسطه‌سی صفتیده فایده‌لنه‌یاتگنینی تأکیدله‌دی.
ونزوئلا بۉییچه هم بیر نېچه‌ته انسان حقوقلری تشکیلاتلری اۉتیش دوری عدالتی‌نینگ یۉقلیگی، اۉتگن جنایتلر بۉییچه جوابگرلیک‌نینگ سستلیگی همده ادواکتلرگه قرشی کېنگ کۉلملی چېکلاولر دوام اېته‌یاتگنینی تنقید قیلدی. اوشبو بیاناتلرده کۉپلب ونزوئلالیک وکیللر اۉز مزاجلریگه کیریش امکانیدن محروم قیلینه‌یاتگنی، اولر بیلن یشیرین علاقه‌لری بوزیله‌یاتگنی، محکمه حجتلریدن فایده‌لنیش چېکلنه‌یاتگنی و حتا اَیریملریگه محکمه جریانلریده ادواکت صفتیده رسمی رۉیخطدن اۉتیشگه رخصت بېریلمه‌یاتگنی قید اېتیلگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتلری آگاهلنتیریشیچه، قه‌یېرده محکمه تیزیمی اۉز مستقللیگینی یۉقاتسه و وکیللر اۉز مزاجلرینی اېرکین حمایه قیله آلمه‌سه، اۉشه یېرده عدالتلی محکمه حقوقی، قانون استوارلیگی و فقرالر‌نینگ باشقه اساسی حقوقلری هم تهدید آستیده قاله‌دی.
بو مملکتلر بۉییچه بیلدیریله‌یاتگن اوشبو تشویشلر افغانستان هم ۲۰۲۱-ییلدن بویان، طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ، محکمه و حقوق تیزیمی مستقللیگی باره‌سیده جدّی انقراضگه دوچ کېله‌یاتگن بیر پیتده ایلگری سوریلماقده. طالبان باشقرووی آستیده‌گی محکمه تیزیمی انسان حقوقلری قدریتلریگه اساسلنگن مستقل توزیلمه‌گه اېگه اېمس و عدالتلی محکمه‌نینگ اساسی عنصرلری، جمله‌دن محکمه‌لر مستقللیگی، حمایه‌چی وکیللردن اېرکین فایده‌لنیش، عیبلنووچیلر‌نینگ حقوقلریگه رعایه قیلیش همده شفّاف محکمه جریانلرینی تأمینلش طالبان محکمه تیزیمیده عملگه آشیریلمه‌یپتی.
