امریکا بیر پیتلر دموکراسی انباری اېدی؛ اېندی اېسه مطبوعاتنی قورالسیزلنتیرماقده
لیونل باربر
۱۹۴۰-ییل دسمبر آییده، امریکا ایکّینچی جهان اوروشیگه کیریشیدن بیر ییل آلدین، رادیو آرقه‌لی قیلگن نطقیده فرانکلین دی. روزولت، امریکانی «دموکراسی انباری» دېب تعریفله‌گن اېدی. بوگون اېسه غربی جبهه بۉیلب قوراللر بیرین-کېتین جیمیب بارماقده. معرفتلی دموکراسی‌نینگ حیاتی تامیری بۉلگن مستقل ژورنالیست‌لیک، اینیقسه امریکاده، موجودلیک اوچون جدّی تهدیدلرگه دوچ کېلماقده.
بو تهدیدلر اقتصادی و تکنالوژیک خصوصیتگه اېگه، بیراق عینی پیتده حقوقی و سیاسی توسگه هم اېگه. ترمپ‌نینگ ایکّینچی اداره‌سی اخبارات تشکیلاتلرینی هجوملی طرزده نشانگه آلیب، میلیاردلب دالرلیک دعوالر قۉزغه‌تماقده، چقیروو کاغذلری آرقه‌لی اخبارات منبعلرینی تعقیب قیلماقده و بېلگیلنگن یۉنه‌لیشگه عمل قیلمه‌یدیگن هر قنده‌ی ژورنالیست یاکه محررگه قرشی آبروسیزلنتیریش کمپنیسینی آلیب بارماقده.
اجرا حاکمیتی‌نینگ بونده‌ی سوءاستعمال قیلینیشیگه جوده کم تاریخی مثال موجود؛ حتا ریچارد نیکسون «واترگیت» ماجراسی اوجیگه چیققن پیتده هم بونده‌ی درجه‌گه یقینلشمه‌گن اېدی. مستقل ژورنالیست‌لیککه قرشی اوشبو هجوم آچیق-آیدین روشده فدرا‌ل حکومت‌نینگ اولکن کوچیدن فایده‌لنگن حالده عملگه آشیریلماقده. سودلر سۉنگگی مدافعه چیزیغی صفتیده حاضرگچه قطعی توریبدی؛ بیراق وضعیت شو تامانگه رواجلنسه، امریکا عالی سودی اۉزی‌نینگ اوزاق مدت دوام اېتگن محافظه‌کارلر کۉپچیلیگی بیلن آخر-عاقبت قنده‌ی قرار قبول قیلیشیگه هېچ کیم ایشانچ بیلن اَیته آلمه‌یدی.
امریکاده مطبوعات اېرکینلیگینی حمایه قیلووچی عالیمحکمه‌نینگ بنیادی قراری ۱۹۶۴-ییلده‌گی «نیویارک تایمز و. سالیوان» ایشی حسابلنه‌دی. اوشبو قرارگه کۉره، دولت منصبدارلری تهمت بۉییچه محکمه‌گه مراجعت قیله آلمه‌یدی، فقط «حقیقی یاووز نیت»نی اثباتله‌ی آلسه‌لر بوندن مستثنا؛ یعنی ناشر معلومات‌نینگ یالغان اېکنینی بیلگن یاکه بې‌پروالیک و مطلقا اعتبارسیزلیک بیلن ایش توتگن بۉلیشی کېره‌ک.
ایکّینچی بنیادی ایش ۱۹۷۱-ییلده‌گی «نیویارک تایمز و امریکا قوشمه ایالتلری» ایشی بۉلیب، او «پنتاگون حجتلری» ایشی نامی بیلن مشهور. اونده محکمه حکومت‌نینگ مدافعه بیلن باغلیق مخفی معلوماتلرنی اعلان قیلیشگه آلدیندن تقیق قۉییش یاکه اولر‌نینگ ترقه‌لیشی‌نینگ آلدینی آلیش وکالتینی کېسکین چېکله‌گن.
هر ایکّله ایشده هم عالیمحکمه قرارلری حکومت‌نینگ عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی جیم قیلیشیگه نسبتاً قطعی مېزان بېلگیله‌گن. اما بو معرفتپرور قرارلر اۉتگن دور‌نینگ میراثیدیر. ۱۹۶۰- و ۱۹۷۰-ییللر فدرا‌ل حکومتگه نسبتاً چوقور ایشانچسیزلیک بیلن اجره‌لیب تورگن و بو ایشانچسیزلیک ویتنام اوروشی بیلن ینه‌ده کوچه‌یگن. عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری‌نینگ اوشبو اوروشنی دوام اېتتیریشنی آقلش اوچون حکومت فایده‌لنگن یالغانلرنی فاش اېتیشی گزېته، رادیو و تلویزیون ینگی قانونیلیک بېردی.
آره‌دن یریم عصر اۉتیب، جماعتچیلیک‌نینگ شبهه‌سی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری‌نینگ اۉزیگه هم ترقه‌لدی. اَیریم سۉراولرگه کۉره، ژورنالیستلر‌نینگ جمعیتده‌گی موقعی حاضر مدافع وکیللر و کۉچمس ملک برو‌کرلرینیکیدن هم پستراق. بو ایشانچسیزلیک‌نینگ بیر قِسمی خطالر و حددن آشیشلر نتیجه‌سیده یوزه‌گه کېلگن بۉلیشی ممکن؛ بیراق بو اېرکین مطبوعات‌نینگ تۉله‌یدیگن بهاسیدیر. بوگونگی کونده اجتماعی میدیا الگوریتملری اۉزارا علاقه‌نی استوار قۉییب، اۉز نوبتیده ماجرا و غضبنی رغبتلنتیره‌یاتگن بیر پیتده، نفوذلی اخبارات تشکیلاتلری اۉزلرینی طرف‌کشلیک و آبروسیزلنتیریش تمغه‌لریگه دوچ کېله‌یاتگنینی کۉرماقده. ترمپ ماموریتی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی قۉرقیتیش کمپنیسی‌نینگ اېنگ تجاوزکار طرفداری و دعواگری بۉلدی.
۲۰۲۴-ییلده «والت دیزنی» کمپنیسی ترمپ جمهور رییسلیک کتبخانه‌سیگه ۱۵ میلیون دالر و حقوقی خرجتلر اوچون ۱ میلیون دالر تۉله‌شگه کېلیشیب، دیزنیگه قره‌شلی «ای‌بی‌سی نیوز»، تلویزیون کانالی‌گه قرشی تهمت دعواسینی حل قیلدی. دیزنی اۉزی‌نینگ یولدوز باشلاوچیسی کلینتون مااموریتیده سابق علاقه‌لر باشقیرووچیسی بۉلگن جورج استفانوپولوس، ترمپ «جنسی تجاوز اوچون جوابگر دېب تاپیلگن»اینی اَیتگنیدن کېین کېلییشووگه باریشگه راضی بۉلدی. (نیویارکده‌گی محکمه ترمپنی «جنسی تجاوز» اوچون جوابگر دېب تاپگن اېدی.)
۲۰۲۵-ییلده «پارامونت» کمپنیسی ترمپ جمهور رییسلیک کتبخانه‌سیگه ۱۶ میلیون دالر تۉله‌شگه کېلیشیب، اۉشه پیتده‌گی جمهور باشلیغ اۉرین باسری کامالا هریس بیلن اینتېرویونی اۉز ایچیگه آلگن «سی‌بی‌اس» ترماغیده‌گی ینگیلیکلر دستورینی تحریرلش یوزه‌سیدن کېلیب چیققن حقوقی نزاعنی حل قیلدی. ترمپ اوشبو تحریر ۲۰۲۴-ییلگی جمهورلیک ریاست سیلاو کمپنیسی وقتیده «ترازو‌نینگ پلّه‌لرینی اونینگ ضرریگه آغدیردی»، دېب دعوا قیلدی گرچه او آخر-عاقبت دموکرا‌تیک حزبی نامزادی هریس اوستیدن قطعی غلبه قازانگن بۉلسه-ده.
پارامون هېچ قنده‌ی عیبنی تن آلمه‌گن بۉلسه-ده، رېجه‌لشتیریلگن میلیاردلب دالرلیک «اسکای‌دنس میدیا» بیلن قۉشیلیشیگه فدرا‌ل حکومت‌نینگ راضیلیگی کېره‌ک بۉلگن بیر پیتده مصالحه‌گه کېلیشنی افضل کۉردی. خودّی شونینگدېک، والت دیزنیهم ترمپ‌نینگ آبروسیگه ضرر یېتکزیلگنلیگی سببلی تهمت اونگه ضرر یېتکزه آلمه‌یدیگن «تهمتدن حمایه‌لنگن دعواگر»گه ایلنگنینی کۉرسه‌تیشی ممکن بۉلگن اساسلی حمایه‌نی محکمه‌ده سینه‌ب کۉریشگه ارزیمه‌یدی، دېب حسابله‌گن. قیسقه‌سی، شرکت منفعتلری مطبوعات اېرکینلیگی تۉغریسیده‌گی اساسی قانون تمایلدن اوستون کېلدی.
شونگه قره‌مه‌ی، شرَفلی استثنالر هم موجود. نیویارک تایمز، وال استریت ژورنال و بی‌بی‌سی جمهور باشلیغ ترمپ تامانیدن قۉزغه‌تیلگن میلیاردلب دالرلیک حقوقی دعوالر بۉییچه مصالحه‌گه کېلیشدن باش تارتدی. اصلیده، نیویارک تایمز ژورنالیستلر‌نینگ کیریشینی چېکلش حقیده‌گی قراری اوچون پنتاگونگه قرشی محکمه‌گه مراجعت قیلماقده. بی‌بی‌سیاېسه ۶-جنوری ترتیبسیزلیکلری حقیده‌گی حجتلی فلم یوزه‌سیدن قۉزغه‌تیلگن ۱۰ میلیارد دالرلیک تهمت دعواسیگه قرشی چیقماقده. اوشبو ایش کېله‌سی ییلی فلوریدا‌ده‌گی محکمه‌ده کۉریب چیقیلیشی کوتیلماقده.
بو قۉرقوولرنی لیبرال تصور‌نینگ قیزغین محصولی صفتیده انکار اېتیش جاذبه‌لی. اما مېن سۉنگگی ۵۰ ییل دوامیده منتظم روشده امریکاگه سفر قیلیب کېلگنمن. فایننشال تایمز»گزېته‌سیده اۉن ییل دوامیده خارجی مخبر صفتیده، دستلب واشنگتن‌ده، کېین اېسه نیویارکده فعالیت یوریتگنمن. مېن بو مملکتنی بیله‌من (حاضرگچه ۴۷ایالتده بۉلگنمن) و اۉنلب امریکالیک ژورنالیستلرنی شخصی دۉستلریم دېب بیله‌من. کتّه یاکه کیچیک بۉلیشیدن قطعی نظر، اخبارات تشکیلاتلریگه قرشی تهدیدلر انیق و حاضرگی خوفنی تشکیل اېتماقده.
امریکا اساسی قانونی‌‌نینگ بیرینچی توزه‌تیشیگه تینگن مملکت بۉلیب، او دین، سۉز، مطبوعات، تینچ ییغیلیش اېرکینلیگی همده حکومتدن شکایت قیلیش حقوقینی کفالتله‌یدی. واشنگتن‌ده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر واشنگتن‌ده قالیب کېتمه‌یدی. اگر امریکا مطبوعات اېرکینلیگی حقیده‌گی اساسی قانون تمایلنی سقلش و حمایه قیلیشده موفقیتسیزلیککه اوچره‌سه، باشقه‌لر هم جزاسیز و قۉرقمسدن حرکت قیلیشه‌دی. بونده‌ی حالتده دنیا انچه قارانغو جایگه ایلنه‌دی. سۉز تمام!
اېسلتمه: اوشبو مقاله «جهان ینگیلیکلری کونی» مناسبتی بیلن بویورتمه قیلینگن؛ بو ژونالیستک‌لیک‌‌نینگ حقیقت و شفّافلیکنی تأمینلشده‌گی اساسی رۉلیگه اورغو بېرووچی خلق‌ارا کمپنیدیر. قَیته نشر قیلووچیلر اوشبو بندنی سقلشی و اصل مؤلف نامینی کۉرسه‌تیشی کېره‌ک. اوشبو ماتریالنی تۉلیق قَیته نشر اېتیش، شونینگدېک ترجمه قیلیش اېرکیندیر، بیراق ترجمه اصل متننی صادقلیک بیلن عکس اېتتیریشی و اونینگ معناسی یاکه ماهیتینی اۉزگرتیرمسلیگی شرط. ماتریال حجمینی ماسلشتیریش یاکه نشر اسلوبیگه رعایه قیلیش اوچون کیچیک تحریرلرگه خودّی شو شرط بیلن رخصت بېریله‌دی. امکان بۉلسه، (worldnewsday.org) وېب-سایتیگه حواله بېریش سۉره‌له‌دی.
