سعودی عربستان حوثیلرگه قرشی؛ امریکاگه تیه‌نیش سیناوی
شجاع‌الدین امینی
حوثیلر‌نینگ سعودی عربستانگه قرشی سۉنگگی هجوملری ینه بیر بار قوییده‌گی سوالنی کون ترتیبیگه آلیب چیقدی: امریکا بیلن استراتژیک مناسبتلر و ایلغار قورال-یراغلرگه اېگه بۉلیش سعودی عربستان خوفسیزلیگینی تأمینلش اوچون یېترلیمی؟ حوثی راکت‌لری‌نینگ سعودی آست-قورمه‌لریگه یېتکزگن ضرری، عینی پیتده بو قوراللی گروه‌نینگ یمن‌ده آلدینگه سیلجیشی و ریاض بیلن اتفاقچی کوچلرنی آرتگه سوریشی شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، عنعنوی حربی قدرت‌نینگ اۉزی مملکتنی نامتقارن هجوملردن حمایه قیله آلمه‌یدی.
شونگه قره‌مه‌ی، مسأله فقط حوثیلر‌نینگ امکانیتلری یاکه سعودی عربستان مدافعه‌سی‌نینگ ضعیفلیگیده اېمس. بوندن هم مهم‌راق مسأله امریکانینگ ریاض آلدیده‌گی خوفسیزلیک مجبوریتلری چېگره‌سی و ایکّینچی تامان‌نینگ «انقراضلی وضعیتده» بیرینچیسیگه قنچه‌لیک تیه‌نیشیدیر. حاضرچه امریکا حوثیلرگه قرشی اوروشگه بې‌واسطه و تۉلیق کیریشیشدن تیییلیب کېلماقده، گرچه سعودی عربستاننی قۉللب-قوّتلشگه آغزه‌کی وعده‌لر بېرگن بۉلسه-ده. بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی سعودی عربستانده قوییده‌گی سوالنی ینه‌ده کوچه‌یتیرماقده: اگر ریاض خوفسیزلیگیگه حقیقی تهدید توغیلسه، امریکا بیلن استراتژیک مناسبتلر قچان «عملی حرکت»گه ایلنه‌دی؟
بیراق بو وضعیتدن سعودی عربستان یقین آره‌ده امریکادن اوزاقلشه‌دی یاکه ایکّی دولت اۉرته‌سیده‌گی بیر نېچه اۉن ییللیک شریکلیک توگه‌یدی، دېگن خلاصه چیقریب بۉلمه‌یدی. ریاض و واشنگتن اۉرته‌سیده‌گی حربی، قورال-یراغ، استخبارات و اقتصادی علاقه‌لر چوقور همده مستحکم بۉلیب، اولر‌نینگ اۉرنینی قیسقه مدتده باشقه علاقه‌لر بیلن تۉلدیریش آسان اېمس. اما سعودی عربستان‌نینگ بو مناسبتلرگه قره‌شی اۉزگریشی ممکن: معین بیر خارجی دولتگه اساسا تیه‌نیش اۉرنیگه، خوفسیزلیک امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریشی احتمال. بو امریکا بیلن علاقه‌لرنی اوزیش اېمس، بلکه اونگه مطلق درجه‌ده قره‌ملیکنی کمه‌یتیریش دېمک دیر.
عیناً شو نقطه نظردن سعودی عربستان، پاکستان و تورکیه اۉرته‌سیده‌گی «مکه کېلیشووی» اهمیت کسب اېته‌دی. حوثیلر هجوملری کوچه‌یگن شرایطده اوشبو کېلیشوو‌نینگ مدافعه بندی ایشگه توشیریلیشی ریاض منطقوی خوفسیزلیک میکانیزملرینی مستحکملشگه اینتیله‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. مذکور کېلیشوو سعودی عربستان‌نینگ مدافعه و سیاسی صلاحیتینی آشیریشگه یاردم بېرگن تقدیرده هم، اونی امریکانینگ اۉرنینی باسووچی میکانیزم دېب حسابلشگه هلی اېرته.
چین و روسیه بیلن مناسبتلرنی کېنگه‌یتیریش هم سعودی عربستان‌نینگ «خیلمه-خیللیک یره‌تیش» سیاستی‌نینگ بیر قِسمی بۉلیشی ممکن. بیراق بو دولتلر بیلن علاقه‌لرنی کوچه‌یتیریش و امریکانینگ اۉرنینی اولر بیلن تۉلدیریش اۉرته‌سیده فرق بار. مثلاً، چین اقتصادیات، انرژی و منطقوی دیپلوماسی ساحه‌لریده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن. روسیه هم باشقه اَیریم ساحه‌لرده شونده‌ی رۉلگه اېگه. اما بو مناسبتلرنی سعودی عربستاننی تشقی هجوملردن حمایه قیلیش بۉییچه تېزکار و عملی کفالتگه ایلنتیریش علیحده مسأله.
شو بیلن بیرگه، سعودی عربستان خوفسیزلیگی فقط «حربی همکارلر»نی تنلشگه باغلیق اېمس. اونینگ بیر قِسمی ریاض‌نینگ یمن اوروشی باره‌سیده قنده‌ی قرار قبول قیلیشیگه هم باغلیق. اگر حربی عملیاتلرنی دوام اېتتیریش حوثیلر هجوملرینی تۉخته‌ته آلمسه، آست-قورمه، قۉنلغه‌لر و سودا یۉللرینی حمایه قیلیش خرجتلری اېسه آشیب باره‌وېرسه، سعودی عربستان تهدیدنی فقط حربی یۉل بیلن آلدینی آلیب بۉلمه‌یدی، دېگن خلاصه‌گه کېلیشی ممکن. بونده‌ی وضعیتده حوثیلر بیلن چېکلنگن کېلیشوو تنلاولردن بیریگه ایلنیشی ممکن. بو کېلیشوو‌نینگ مقصدی برچه حوثی طلبلرینی قبول قیلیش یاکه ریاض قۉللب-قوّتله‌یاتگن یمن حکومتیدن واز کېچیش اېمس، بلکه هجوملرنی تۉخته‌تیش بۉلیشی ممکن.
بو باره‌ده ایران‌نینگ واسطه‌چیلیک تکلیفی علیحده اهمیتگه اېگه. ایران تشقی ایشلر وزیری عباس عراقچی سعودی عربستان تشقی ایشلر وزیری فیصل بن فرحان بیلن تېلفون آرقه‌لی ملاقاتده تهران‌نینگ سعودی عربستان و حوثیلر اۉرته‌سیده‌گی مذاکره‌لرنی آسانلشتیریشگه یاردم بېریشگه تیّارلیگینی بیلدیرگن. بو تکلیف ریاض اوچون هم دیپلوماتیک امکانیت، هم مرکّب سیناو بۉلیشی ممکن. بیراق تهران و حوثیلر اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلرنی بو گروه ایران‌نینگ برچه قرارلریگه سۉزسیز بۉیسونه‌دیگندېک تصویرلش تۉغری اېمس. هه، ایران اسلام جمهوریتی حوثیلرگه تأثیر اۉتکزیش امکانیتیگه اېگه، اما بو تهران گروه‌نینگ خطی-حرکتلرینی تۉلیق نظارت قیله‌دی، دېگنی اېمس.
شو چېکلاولرگه قره‌مه‌ی، اگر ایران اسلام جمهوریتی‌نینگ سعی-حرکتلری هجوملر‌نینگ تۉختشیگه آلیب کېلسه، سعودی عربستان تهران‌نینگ یمنده‌گی رۉلیگه جدّیراق قره‌شگه مجبور بۉله‌دی. احتمال، او اَیریم شرایطلرده ایران بیلن کېسکینلیکنی کمه‌یتیریش ییریک دولتلر بیلن حربی همکارلیک قیلیش کبی مهم اېکنینی هم انگلب یېتر. بیراق بونده‌ی اۉزگریش ایکّی دولت اۉرته‌سیده استراتژیک یقینلشوو یوز بېره‌دی، دېگنی اېمس.
باشقه تاماندن، سعودی عربستان ریاض بیلن قره‌مه-قرشیلیک نتیجه‌سیده ایران‌نینگ ضعیفلشیشیدن منفعتدار بۉلیشی ممکن، دېگن تخمیننی هم ایلگری سوریش ممکن. چونکه تهران‌نینگ منطقوی صلاحیتی پسه‌ییشی ریاض نظریده ایران‌نینگ حوثیلر و باشقه اتفاقچی گروهلرنی قۉللب-قوّتلش امکانیتلری چېکلنیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. بیراق رقیب‌نینگ ضعیفلشیشیدن احتمالی منفعت کۉریش بیلن ایران و امریکا اۉرته‌سیده‌گی اوروش‌نینگ کېنگه‌ییشیدن منفعتدار بۉلیش بیر خیل نرسه اېمس.
بوندن تشقری، ایران بیلن کېنگ کۉلملی اوروش سعودی عربستان اوچون البته فایده‌لی بۉله‌دی، دېب بۉلمه‌یدی. عکسینچه، بو اونگه ضرر یېتکزیشی هم ممکن. اینیقسه، ایران اسلام جمهوریتی‌نینگ قوییده‌گی آگاهلنتیریشینی حسابگه آلسک: اگر ایران آست-قورمه‌سیگه هجوم قیلینسه، بوتون منطقه آست-قورمه‌سی نشانگه آلینه‌دی. حتا ایران ضعیفلشگن تقدیرده هم، بو حوثیلر سعودی عربستانگه هجوم قیلیش امکانیتیدن درحال محروم بۉلیشینی یاکه اوروشنی دوام اېتتیریشدن واز کېچیشینی کفالتله‌مه‌یدی.
یوقاریده اَیتیلگنلرنی حسابگه آلگن حالده، سعودی عربستان سیاستینی امریکا، ایران، چین یاکه روسیه‌دن بیرینی تنلشدېک عادی مسأله‌گه قیسقرتیرمسلیک کېره‌ک. ریاض بیر وقت‌نینگ اۉزیده امریکا یاردمیده مدافعه صلاحیتینی آشیریشده دوام اېتیشی، منطقوی یاردمنی جلب قیلیش اوچون مکه کېلیشوویدن فایده‌لنیشی، چین و روسیه بیلن علاقه‌لرینی کېنگه‌یتیریشی، شو بیلن بیرگه ایران و حوثیلر بیلن مذاکره‌لر آلیب باریش امکانیتینی هم آچیق سقلشی ممکن.
