ترانزیت یۉللری‌نینگ یاپیلیشی؛ افغانستان تیکووچیلیک صناعتی خام‌اشیا تنقیصلیگی گِردابیده
ایلیا
بیر قطار تیکووچیلر و کییم لایحه‌لش همده تیکوو اوستاخانه‌لری مسؤوللری افغانستان‌نینگ پاکستان بیلن ترانزیت یۉللری اوزاق مدت یاپیق قاله‌یاتگنی و ایران آرقه‌لی تجارت جریانیده‌گی اوزیلیشلر مملکت تیکووچیلیک صناعتینی جدّی معمالرگه دچار قیلگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگگی آیلرده متاع، ایپ، چریم، مونچاق، شیشه و تیکووچیلیک اوچون ضرور بۉلگن باشقه خام‌اشیا نرخلری سېزیلرلی درجه‌ده آشگن، بو محصولاتلر‌نینگ کۉپچیلیگینی بازارده تاپیش هم قیینلشگن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ایشلب چیقریش خرجتلری‌نینگ آشیشی عاقبتیده کۉپلب کییملرنی تیکیش اېندی اقتصادی جهتدن فایده‌لی بۉلمه‌ی قالگن و اَیریم اوستاخانه‌لر اۉز فعالیتینی قیسقرتیریشگه یاکه وقتینچه تۉخته‌تیشگه مجبور بۉلگن.
اوشبو تیکووچیلر و اوستاخانه مسؤوللری ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده آگاهلنتیریشیچه، بو وضعیت دوام اېتسه، تیکووچیلیک صناعتی همده اوشبو ساحه‌ده ایشله‌یاتگن اۉنلب عیاللر و اېرککلر‌نینگ ایش ا‌ۉرینلری جدّی خوف آستیده قاله‌دی. اولر طالباننی مقابل سودا یۉللرینی یره‌تیش، خام‌اشیا آلیب کېلیشینی یېنگیللشتیریش و ایچکی ایشلب چیقریشگه سرمایه کېریتیش‌لرنی قۉللب-قوّتلش آرقه‌لی اوشبو ساحه‌گه ینه‌ده کۉپراق ضرر یېتیشی‌نینگ آلدینی آلیشگه چقیرماقده. اولر‌نینگ فکریچه، متاع، ایپ، چریم و باشقه خام‌اشیالر ایشلب چیقره‌دیگن فابریکه‌لرنی تشکیل اېتیش ایش ا‌ۉرینلرینی یره‌تیش بیلن بیرگه، افغانستان‌نینگ تشقری‌دن آلیب کېلیشگه قره‌ملیگینی کمه‌یتیریشی و مملکت تیکووچیلیک صناعتی‌نینگ رواجلنیشیگه زمین یره‌تیشی ممکن.
غزنی ولایتیده‌گی بیر زردۉزلیک اوستاخانه‌سی مسؤولی آرزو میترا، پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیق قالیشی اوستاخانه احتیاجلری اوچون ضرور بۉلگن خام‌اشیاگه ایریشیشنی جدّی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، پاکستان بیلن سودا تۉخته‌گنیدن بېری متاع، چریم و تیکووچیلیک اوچون ضرور بۉلگن باشقه بیر قطار ماتریاللرنی تاپیش قیینلشگن، اولر‌نینگ نرخی اېسه بیر نېچه برابر آشگن. او قۉشیمچه قیلیشیچه، خرجتلر‌نینگ آشیشی و خام‌اشیا تنقیصلیگی عاقبتیده اوستاخانه فعالیتینی باسقیچمه-باسقیچ قیسقرتیریشگه و خادملری سانینی هم کمه‌یتیریشگه مجبور بۉلگن.
میترا شونده‌ی دېیدی: «تخمیناً بېش آیدن بویان خام‌اشیا تیّارلش هر کونی اوّلگیدن هم قیینلشماقده. مشتری‌لر کییم نرخی‌نینگ آشگنیدن شکایت قیلیشماقده، اما بیز‌نینگ هم باشقه چاره‌میز یۉق. برچه ماتریاللر نرخی آشگن اېکن، کییملرنی هم قیمتراق ساتیشگه مجبورمیز. ایلگری خام‌اشیا هم ارزان اېدی، هم آسان تاپیلردی. حاضر اېسه چریم، آیینه، ایپ، تیّار یاقه‌لر و باشقه کۉپلب جهازلرنی ساتیب آلیش اوچون انچه کۉپراق خرجت قیلیشگه تۉغری کېلماقده. بو ماتریاللر‌نینگ اکثریتی یا جوده قیین تاپیله‌دی یاکه اوّلگی صفتگه اېگه اېمس. ایران و هندوستاندن هم بیزگه کېره‌کلی ماتریاللر یېترلی مقدارده آلیب کېلینمه‌یپتی.»
او ینه دېیدی: «پاکستاندن ایمپورت قیلینه‌دیگن ماتریاللر حاضر جوده نایاب و قیمت بۉلیب قالگن. مثلاً، ایلگری بیر کارتون شیشه‌نی ۸۰ افغانیگه ساتیب آلردیک، حاضر اېسه عیناً اۉشه محصولاتنی ۲۰۰ افغانیگه خرید قیلیشیمیزگه تۉغری کېلماقده. هر متر متاع‌نینگ نرخی هم تخمیناً ۲۰۰–۲۵۰ افغانیدن قریب ۴۵۰ افغانیگچه کۉتریلگن. حتا عادی ایپلر‌نینگ نرخی هم سېزیلرلی درجه‌ده آشگن.»
میترانینگ اَیتیشیچه، ایشلب چیقریش خرجتلری‌نینگ آشیشی اَیریم کییملرنی تیکیشنی اېندی اقتصادی جهتدن فایده‌سیز قیلیب قۉیگن. او آگاهلنتیریشیچه، اگر بو وضعیت دوام اېتسه، اوستاخانه‌سی ینه‌ده کۉپراق ضرر کۉره‌دی و مشتری‌لر سانی کمه‌یه‌دی.
کابلده‌گی ینه بیر تیکوو اوستاخانه‌سی مسؤولی مارینا گل‌نینگ اَیتیشیچه، ایلگری عیاللر کییملری بیلن بیر قطارده فورم و حجابلر هم ایشلب چیقرر اېدی، بیراق حاضر متاع و باشقه خام‌اشیا نرخلری‌نینگ آشیشی سببلی بویورتمه‌لر سانی سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستان ایچیده متاع، ایپ و باشقه خام‌اشیالر ایشلب چیقره‌دیگن فابریکه‌لر‌نینگ یۉقلیگی مملکت تیکووچیلیک صناعتینی ایمپورتگه قره‌م قیلیب قۉیگن و شو باعث قۉشنی دولتلر، اینیقسه پاکستان بیلن سوداده‌گی هر قنده‌ی اوزیلیش افغانستان بازاریگه بې‌واسطه تأثیر کۉرسه‌تماقده.
مارینا گل شونده‌ی دېیدی: «آلدین متاعلر پاکستاندن ایمپورت قیلینر، نرخلری هم مقبول اېدی. برچه ضرور ماتریاللرنی، جمله‌دن، تسمه و باشقه تیکووچیلیک انجاملرینی قندهاریلر بازاریدن خرید قیلردیک. ایلگری هر متری اوچ-بېش افغانی بۉلگن تسمه‌لرنی حاضر حتا ۹۰ افغانیگه هم آسان تاپالمه‌یه‌پمیز. اَیریم پاکستانلیک متاعلر هم صفتلی اېدی، هم کییم دیزاینی اوچون جوده ماس کېلردی. حاضر اېسه اۉشه متاعلر هندوستاندن آلیب کېلینماقده و شو قدَر قیمت که نه دوکاندارلر اولرنی ساتیب آلیشگه قادر، نه بیز اوچون اولردن محصولات ایشلب چیقریش اقتصادی جهتدن فایده‌لی دیر.»
اونینگ اَیتیشیچه، اگر نرخلر‌نینگ آشیشی و ایمپورت بیلن باغلیق معمالر دوام اېتسه، سۉنگگی ییللرده رواجلنگن تیکووچیلیک صناعتی و اوشبو ساحه‌گه عاید بیزنسلر ینه جدّی تنزلگه یوز توته‌‌دی.
کابللیک ینه بیر تیکووچی شاهپور‌نینگ اَیتیشیچه، پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیلیشی نه‌فقط تیکووچیلیک انجاملری نرخی‌نینگ آشیشیگه، بلکه اولر‌نینگ صفتی و ایمپورت حجمی‌نینگ هم سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌ییشیگه آلیب کېلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، نرخلر‌نینگ آشیشی و خام‌اشیا صفتی‌نینگ پسه‌ییشی ایشلب چیقریش خرجتلرینی کۉپه‌یتیریب، تیکووچیلر اوچون فعالیتنی دوام اېتتیریشنی ینه‌ده قیینلشتیرگن.
بو ییگیت شونده‌ی دېیدی: «چریم، ایپ، ایگنه و باشقه تیکووچیلیک انجاملری ایلگری پاکستاندن ایمپورت قیلینر اېدی. اولر هم صفت جهتیدن یخشیراق، هم بازارده یېترلی مقدارده موجود اېدی. حاضر اېسه بو محصولاتلر‌نینگ اکثریتی هندوستان و اَیریم باشقه دولتلردن آلیب کېلینماقده. اولر نه پاکستان محصولاتلری صفتیگه اېگه، نه افغانستان بازاریگه اوّلگیدېک مقدارده کیریب کېلماقده. مثلاً، ایلگری ۱۰ دانه‌لیک بیر قوتی ایگنه‌نی ۲۵۰ افغانیگه ساتیب آلر اېدیک، حاضر اېسه اونینگ نرخی ۳۰۰ افغانیگه یېتگن. ایپ، چریم و باشقه تیکووچیلیک انجاملری‌نینگ نرخی هم سېزیلرلی درجه‌ده آشگن.»
افغانستان دېنگیزگه چیقیش یۉلی بۉلمه‌گن مملکت صفتیده اۉزیگه ضرور بۉلگن تاورلر‌نینگ اساسی قِسمینی قۉشنی دولتلر‌نینگ ترانزیت یۉللری آرقه‌لی ایمپورت قیله‌دی. بیراق سۉنگگی آیلرده پاکستان بیلن چېگره اۉتیش یۉللری‌نینگ یاپیق قالیشی و اېران آرقه‌لی ایمپورت یۉللریده‌گی اوزیلیشلر سودا همده خام‌اشیا ایمپورتی جریانینی کېنگ کۉلملی معمالرگه دچار قیلگن.
طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی چېگره تۉقنه‌شوولریدن سۉنگ، پاکستان رسمیلری ۲۰۲۵-ییل ۱۰-اکتوبردن باشلب دیور‌ند چیزیغی بۉیلب ترانزیت یۉللرینی یاپدی. بو قرار افغانستان سوداگرلری‌نینگ اېنگ مهم ایمپورت یۉللریدن بیریگه کیریشینی چېکلب قۉیدی.
شونینگدېک، امریکا و اسراییل‌نینگ ایران بیلن تۉقنه‌شوولریدن سۉنگ، بیرلشگن عرب امیرلیکلری‌نینگ جبل‌علی بندری همده ایران‌نینگ چابهار بندریده افغانستان سوداگرلریگه تېگیشلی مینگلب کانتېنرلر تۉخته‌ب قالدی. سوداگرلر‌نینگ اَیتیشیچه، حاضر مقابل یۉللر، جمله‌دن حیرتان بندری آرقه‌لی افغانستانگه آلیب کیریله‌یاتگن تاورلر ایمپورتچیلرگه بیر نېچه برابر یوقاری خرجت بیلن یېتیب بارماقده.
