یفتل‌دن زیباک‌گچه؛ مخالفلر «قۉرقمس» بۉلیب قالگنده
شجاع‌الدین امینی
اگر وطن سپاهیلری جبهه‌سی‌نینگ بدخشان ولایتی‌نینگ یفتل پایین اولسواللیگیگه قیلگن هجومینی «کوتیلمه‌گن» واقعه دېب حسابلش ممکن بۉلسه، اوشبو ولایت‌نینگ زیباک اولسواللیگیده‌گی ینگی جنگ اېندی بیر لحظه‌لیک حادثه اېمس، بلکه یقین آره‌ده و آسانلیک بیلن تۉخته‌ب قالمه‌یدیگن بیر «جریان» باشلنگنی‌نینگ بېلگیسی دیر. بو ایکّی تۉقنه‌شوو آره‌سیده‌گی قیسقه وقت آره‌لیغی، اینیقسه بدخشان کبی مهم ولایتده یوز بېرگنی، تصادفدن کۉره پُخته رېجه‌لشتیریلگندېک کۉرینه‌دی. شو باعث اَیتیش ممکن که بدخشان استه-سېکین طالبانگه قرشی «اوروش جغرافیه‌سی»گه ایلنیب بارماقده. اوّل یفتل‌ده وطن سپاهیلری، اېندی اېسه زیباک‌ده آزادلیک جبهه‌سی؛ ایکّی خیل جبهه، ایکّی خیل عملیات، اما بیر جغرافیه و بیرته عمومی مقصد: افغانستانده ینگی ترتیب اۉرنه‌تیلگونیگه قدَر طالبانگه قرشی قرشیلیک کۉرسه‌تیش. بو بیر وقتده صادر بۉلیشی، شبهه‌سیز، اعتبارگه لایق بۉلیب، بدخشان‌نینگ طالبانگه قرشی اوروش‌نینگ «آغیرلیک مرکزی»گه ایلنیشی احتمالی‌نینگ کوچلی بېلگیسی حسابلنه‌دی.
احتمال، زیباک اوروشی‌نینگ اۉتگن ییللرده‌گی کۉپلب جنگلردن اېنگ مهم فرقی اونینگ ماهیتیده‌دیر. یعنی بو سفر گپ بیر نېچه دقیقه‌لیک چریکی هجومی یاکه «اوریب-قاچیش» عملیاتی همده اونی اجتماعی ترماقلرده نمایش اېتیش حقیده اېمس، بلکه آزادلیک جبهه‌سی کوچلری (یېتکرمه‌لر خبرلریگه کۉره) طالبان کوچلری بیلن اوزاق ساعتلر، دېیرلی بیر کون و کېچه دوامیده اوروش قیلگن. عاموې اخبارات واسطه‌لرده اعلان قیلینگن معلوماتلرگه کۉره، طالبان حتا کوماندو کوچلرینی تیک اوچرلر آرقه‌لی اوروش میدانیگه یوباریشگه و قوروقلیک آرقه‌لی هم قۉشیمچه کوچ سفربر اېتیشگه مجبور بۉلگن. اېنگ مهمی، بو سفر طالبان تۉقنه‌شوو‌نینگ اۉزینی انکار اېتمه‌دی. حال‌بوکه، بوندن اوّل اولر مخالفلری‌نینگ هر قنده‌ی هجومینی اهمیتسیز قیلیب کۉرسه‌تردی یاکه عموماً صادر بۉلگنینی انکار اېتردی. اما بو سفر انکار باسقیچیدن اۉتیب، جنگ بۉلگنینی تن آلدی. گرچه عادتده‌گی اسلوبیگه کۉره و اوشبو مقاله یازیب توگه‌تیلگن پیتگچه اۉز عسکرلری تلفاتلری حقیده سکوت سقلب، فقط رقیب کوچلری‌نینگ یۉقاتیشلری بۉییچه ییریک رقملرنی اعلان قیلگن بۉلسه هم.
زیباک اوروشیدن مهم بیر حقیقت یوزه‌گه چیقدی: طالبان مخالفلری اېندی شونچه‌که هجوم قیلیب، درحال کۉزدن غایب بۉله‌دیگن و فقط یېتکرمه همده اجتماعی ترماقلرده‌گی چیقیشلر بیلن چېکلنه‌دیگن گروهلر اېمس. جنگ‌نینگ ساعتلر دوام اېتگنی شونی کۉرسه‌ته‌دی که مخالف کوچلر اېندی «جیوگرافیک تیه‌نچ»گه اېگه؛ شونده‌ی تیه‌نچ که او اولرگه مانور قیلیش، قَیته تشکیل تاپیش، چېکینیش، یشیرینیب قالیش و حتا اوروشنی دوام اېتتیریش امکانینی بېرماقده (شو سببلی «خارجی قۉللب-قوّتلش» حقیده هم گپیریلماقده، بو اېسه علیحده تحلیلنی طلب قیله‌دی). اعتبار بېریلسه، بو مخالفلر اوچون کیچیک یوتوق اېمس. ساعتلر دوام اېته‌دیگن جنگ اېندی بیر نېچه حسیاتگه بېریلگن قوراللی شخص‌نینگ جسارتی محصولی اېمس، بلکه طالبان مخالفلری، چېکلنگن بۉلسه-ده، جنگ میدانینی اوشلب توریش صلاحیتیگه اېگه بۉلیب قالگنی‌نینگ بېلگیسیدیر. اگر بو جریان دوام اېتسه، طالبان بدخشانده‌گی رژیمینی توبدن اۉزگرتیریشگه مجبور بۉله‌دی.
بو یېرده طالبان مخالف کوچلری‌نینگ بیر-بیریدن تأثیرلنیشی هم علیحده اعتبارگه لایق دیر، اینیقسه یفته‌ل و زېبه‌ک اۉپراسیون‌لری‌نینگ کېتمه-کېتلیگینی اساس قیلیب آلسه‌ک. بیز یخشی بیله‌میز که وطن سپاهیلری‌نینگ یفتل پایینده‌گی عملیاتی نه‌فقط طالباننی، بلکه اوشبو گروه مخالفلرینی هم بیر نېچه ییللیک سست‌لیکدن اویغاتدی. اونگچه طالبانگه قرشی جبهه‌لر‌نینگ اکثریتی سیاسی بیاناتلر ترقه‌تیش، دبدبه‌لی و نمایش‌کارانه ییغیلیشلر اۉتکزیش همده رژیم اوچون جدّی معما توغدیرمه‌یدیگن کم تأثیرلی چریکی هجوملری بیلن مشهور اېدی. اما ینگی پیدا بۉلگن بیر جبهه‌‌نینگ اولسواللیکنی بیر نېچه ساعت دوامیده اېگه‌للب توریشی باشقه‌لرگه هم شونده‌ی خبرنی یېتکزدی: طالباننی هلی هم جنگ میدانیده جدّی سیناوگه سالیش ممکن. بونده‌ی محیطده وطن سپاهیلری‌نینگ توکلچیلیگی باشقه جبهه‌لر‌نینگ جسارتینی هم آشیرگن بۉلیشی احتمالدن ییراق اېمس. شو سببلی زیباک اوروشی، هېچ بۉلمه‌گنده معلوم درجه‌ده، عیناً شو اۉزگرگن محیط محصولی بۉلیشی ممکن؛ شونده‌ی محیط که اونده اېسکی جبهه‌لر هم اگر اوروش میدانیده انیق و کوچلی اشتراک اېتمسه‌لر، اونوتیلیب کېتیشلرینی حس قیله باشله‌دیلر.
اگر زیباک اوروشی یفتل عملیاتیدن تأثیرلنگن بۉلسه، اونده کېینگی کوتیلمه‌گن واقعه‌لرنی هم کوتیش کېره‌ک بۉله‌دی؛ طالبان مخالفلری‌نینگ وضعیتگه نسبتاً ینگی توشونچه‌سی نتیجه‌سیده یوزه‌گه کېله‌دیگن کوتیلمه‌گن واقعه‌لرنی. یعنی سکوت و حرکتسیزلیکدن چیقیب، جنگ میدانیده جدّیراق اشتراک اېتیش وقتی کېلگنینی انگلشماقده. شونگه کۉره، آزادلیک جبهه‌سی وطن سپاهیلری عملیاتیدن کېین یوزه‌گه کېلگن محیطدن جسارت آلگن بۉلیشی احتمالدن خالی بۉلمه‌گنیدېک، زیباک اوروشی هم باشقه جبهه‌لر اوچون تورتکی بۉلیشی ممکن. بونده‌ی حالده اېندی یکّه و علیحده عملیات‌لرگه اېمس، بلکه هر بیر عملیات کېینگیسی اوچون زمینه یره‌ته‌دیگن جریانگه گواه بۉله‌میز.
اگر شونده‌ی جریان شکللنسه، طالبان جوده آغیر تنگلیککه توشه‌دی. طالبان اوچون معلوم بیر جغرافیه‌ده بیرته جبهه بیلن تۉقنه‌شیش بیر وقت‌نینگ اۉزیده بیر نېچه تومن و بیر نېچه یۉنه‌لیشده بیر نېچته جبهه بیلن یوزمه-یوز کېلیشدن انچه آسانراق دیر. اوروش «کۉپ مرکزلی» توس آلگچ، طالبان حربی کوچ و تخنیک‌سینی کېنگراق حدودلرگه ترقه‌تیشگه مجبور بۉله‌دی؛ بو اېسه اولر‌نینگ عملیات مرکزلشوویگه ضرر یېتکزه‌دی و «تېزکار جواب بېریش» صلاحیتینی پسه‌یتیره‌دی. اگر اۉتگن کون یفتل پایین، بوگون زیباک و احتمال اېرته‌گه ینه باشقه بیر تومن جنگ میدانیگه ایلنسه، طالبان اېندی «یگانه دشمن» و «یگانه قرارگاه» بیلن اېمس، بلکه هر بیر بورچه‌گی ینگی جنگ‌نینگ باشلنیش نقطه‌سیگه ایلنیشی ممکن بۉلگن جغرافیه بیلن یوزمه-یوز کېله‌دی. بو هر قنده‌ی حکمران کوچ قۉرقه‌دیگن دهشتلی منظره‌دیر. چونکه حالدن تایدیرووچی اوروشلر بیرته کتّه جنگدن اېمس، بلکه کیچیک، اما اوزلوکسیز جنگ اۉچاقلری‌نینگ کۉپه‌ییشیدن باشلنه‌دی. طالبان اوچون بوندن هم آغیرراق دهشت — بدخشانده‌گی بې‌قرار وضعیت‌نینگ شِمال و شِمالی-شرقده‌گی باشقه ولایتلرگه هم یاییلیشیدیر. بونده‌ی حالتده طالبان نفسی قیسه‌دیگن، اوزاق دوام اېته‌دیگن و کۉپ مرکزلی اوروشگه کیره‌دی؛ اېندی بونده‌ی اوروشنی انکار قیلیش، مقتنچاقلیک یاکه بیر نېچه تیک اوچر و کوماندو یوباریش بیلن جلولب بۉلمه‌یدی.
