جهان میراثی اوچون خوف قۉنغیراغی؛ تاریخی جام مناری قوله‌ش عرفه‌سیده
الینا قلم
بعضی غور ولایتی اهالیسی نینگ فکریچه، ولایتده‌گی تاریخی جام مناره اعتبارسیزلیک طفیلی جدی خوف آستیده قالماقده. اولر ایتیشیچه، قیش فصلی یقینلشیشی و یاغاینگرچیلیک کۉپه‌ییشی بیلن بو مناره اولگیدن هم کۉپراق قوله‌شی خوفی آستیده توریبدی. اهالی تأکیدلشیچه، بیر نېچه دورلرده اوشبو مناره‌نی تیکلش نامی بیلن کته خرجتلر قیلینسه‌ده، هنوزگچه تاریخی اثرنی قوله‌شی خوفیدن سقله‌یدیگن ثمره‌لی چاره کۉریلمگن.
بعضی اهالی ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن مصاحبه لریده مناره‌نی سقلش و حمایه قیلیش اوچون موجود انشااتلردن مستحکمراق، ستندرد حمایه دېوارینی قوریشنی سۉره‌گن. اولر تأکیدلشیچه، اعتبارسیزلیک دوام اېتسه، جام مناره‌سی بوتونله‌ی ویران بۉلیشی ممکن.
اوشبو اهالی نماینده لری مسوول اداره‌لر تېزکار و عملی چاره-تدبیرلر کۉریشی لازملیگینی تأکیدله‌یدی. اولر نینگ فکریچه، جام مناره‌سی حمایه دېوارلری قوریلیشی، اساسلرنی مستحکملش و توزیلمه نینگ بوزیلیش درجه‌سینی بهالش بۉییچه علمی تدقیقاتلرنی طلب قیله‌دی.
غور ولایتیدن احمد فهیم طالبان و خصوصاً یونسکو نینگ بو تاریخی بنا اعتبارسیزلیگی حقیده تنقید بیلدیره‌دی. او ایتیشیچه، مناره نینگ بعضی قِسملری سوو تاشقینلری و یاغاینگرچیلیک سبب ویران بۉلگن و زودلیک بیلن اعتبار طلب قیله‌دی. قیش فصلی یقینلشیب، یاغاینگرچیلیک آشیشی بیلن مناره‌گه ینه‌ده کۉپراق ضرر یېتیشی ممکن.
او تأکیدلشیچه: «غور جام مناره‌سی مملکت تاریخی نینگ یارقین دورلریدن بیرینی عکس اېتتیره‌دی، لېکن افسوسکی سۉنگگی ییللرده بو تاریخی اثر قوله‌ش خوفی آستیده قالگن. بو مدنی میراث، دنیاده‌گی بیرینچی خشت مناره‌سی صفتیده هم تنیلگن، یونسکو نینگ مدنی میراث رۉیخطیده بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، یېترلی اعتبار آلمه‌یپتی. هر ییلی قیش و یاغاینگرچیلیک کېلیشی بیلن مناره قوله‌شی خوفی آشه‌دی. بیز یونسکو و باشقه مدنی تشکیلاتلردن سۉره‌یمیزکی، تاریخ اثرگه جدیراق اعتبار قره‌تیلسین و افغانستان نینگ بو یارقین تاریخی میراثی سقلنسین.»
باشقه غور اهالیسیدن کریم‌داد اېسه حاضرده جام مناری وضعیتینی جوده خواطرلی دېب حسابله‌یدی. او ایتیشیچه، توزیلمه نینگ وقت اۉتیشی بیلن یوزه‌گه کېلگن ضررلری منارنی جوده ضعیف حالتگه کېلتیرگن.
کریم‌داد تأکیدلشیچه: «مسوول اداره‌لر و حکومت جدی و تېزکار اعتبار بېرمسه، مناره نینگ قوله‌شی جوده احتمالی و جدی بۉله‌دی. بو مناره فقط تاریخی بنا اېمس، بلکه غور خلقی نینگ مدنیتی و هویتی نینگ بیر قسمی دیر. اعتبارسیزلیک و قره‌مسیزلیک قیتریب بۉلمه‌یدیگن ضرر کېلتیره‌دی و بو دوام اېتسه،۹۰۰ ییللیک غور تمدنی نینگ بلندلیگی قوله‌ب توشه‌دی.»
غور اهالیسیدن قادر نجیبی ایتیشیچه، جام مناری افغانستان اوچون قنچه‌لیک قدرلی اېکنینی حسابگه آلسه‌ک، بونده‌ی اونوتیش لازم اېمس. او منارگه قیش کېلیشیدن آلدین جدی اعتبار قره‌تیلیشینی طلب قیله‌دی، شونده ممکن بۉلگن ضررلر نینگ آلدی آلینه‌دی.
قادر تأکیدلشیچه: «افسوسکی، آخرگی پیتلرده بو تاریخی اثرگه اعتبارسیزلیک طفیلی مناره بوزیلیب بارماقده. هېچ کیم بو تاریخی، مدنی و تمدنی حقیده اونوتمسلیگی لازم. مناره نینگ مدنی و تاریخی اهمیتی جوده بای و باییتیلگن؛ نه‌فقط غور، بلکه افغانستان و منطقه اوچون هم مهم. مسوول اداره‌لر، خصوصاً اخبارات و مدنیت وزیرلیگی همده تاریخی اثرلرنی محافظه قیلیش بۉلیملری مناره‌گه جدی اعتبار قره‌تیشی کېره‌ک، شونده یاغاینگرچیلیک موسمیده اونینگ قوله‌شی نینگ آلدی آلینه‌دی.»
شونینگدېک، بیر قطار مدنیت متخصصلری تاریخی اثرنی تیکلش و حمایه قیلیش اوچون اۉزبېکستان و یونسکو بیلن همکارلیکده مهندسلر، دیزاینرلر و عالملردن عبارت تخنیکی گروه تشکیل اېتیلیشی کېره‌کلیگینی ایته‌دی.
مدنیت مسأله‌لری بۉییچه متخصص کتابخان فیضی تأکیدلشیچه: «جام مناری دنیاده‌گی اېنگ بلند مناره‌لردن بیری بۉلیب، بیر نېچه مرته ایتالیالیک مهندسلری تامانیدن تیکلنگن. اوشبو تیکلش خرجتلرینی یونسکو قاپله‌گن و آخرگی ایکی-اوچ ییل ایچیده مناره نینگ ویران بۉلیشی نینگ آلدینی آلیش اوچون مختصص باستانشناسلر نظارتیده ته‌یه‌نچ دېوار قوریلگن. بو دېوار ۱۵ متر بلندلیککه یېته‌دی و هریرود و باشقه سوو آقیملرینی نظارت قیله‌دی، اما مالی منبعلردن یېترلی فایده‌لنیلمگن و خرجتلر نینگ کته قسمی بېکار کېتگن.»
آلدین،یوناما اورین باسری، اندریکا راتواته، جمع مناریگه تشریف چاغیده، تېزکار چاره کۉریلمسه، تاریخی اثری نینگ قوله‌ش خوفی آرتیشینی آگاهلنتیرگن و جهان همجمعیتدن مدنی اثرنی حمایه قیلیش اوچون ضرور منبع و یاردم کۉرسه‌تیشنی سۉره‌گن.
سوو تاشقینلری طفیلی مناره نینگ ایریم ته‌ینچ دېوارلری یۉقالگن و اطرافی جدی بوزلیشگه اوچره‌گن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی مناریگه ایچیده قوریلمه‌لر اۉرنه‌تگن، شونده اونینگ برقرارلیگی و مستحکملیگی تېکشیریلماقده.
جام مناری، غوری لر دوریده‌گی معماری دردانه حسابلنیب، اون ایکیلنچی عصر آخرلریده قوریلگن و قرآنی کریم بېزه‌کلری بیلن خشتدن ایشلنگن. بو مناره ۲۰۰۲ ییلده یونسیکو نینگ بوتونجهان میراثی رۉیخطیگه کیریتیلگن.
جام مناره‌سی بلندلیگی ۶۴ متر بۉلیب، دهلی‌ده‌گی قطب مناره‌دن کېین دنیاده‌گی اېنگ بلند خشت مناری حسابلنه‌دی. بو بنا سلطان غیاث الدین غوری حکمرانلیگی دوریده (۵۵۸-۵۹۹ هجری) قوریلگن و دنیاده‌گی اېنگ قدیمگی خشت مناری سنه‌له‌دی.
یونیسکو حجتلریگه کۉره، مناره‌نی قورووچی «علی» ناملی معمار بۉلیب، اونینگ اسمی مناره نینگ ایکیته جاییده یازیلگن. شونینگدېک، مناره نینگ پای‌دېواریده غیاث الدین غوری شاهی اسمی کۉرینه‌دی. مناره نینگ سکیزبورچک پای‌دېواری ۹ متر و بلندلیگی ۶۲–۶۴ متر. پای‌دېوار یېر سطحیدن تخمیناً ۲ متر بلندلیکده و ایچیگه کیریش اوچون کیچیک اېشیک موجود دیر.
جام مناره نه‌فقط افغانستان تاریخی و مدنیتی نینگ بیر قِسمی، بلکه اسلام معماری صنعتی رمزلریدن بیری دیر.
غور جام مناری غوری لر دوریدن قالگن تاریخی یادگارلیک بۉلیب، جمع قیشلاغیده، ولایت مرکزی فیرازکاهدن ۷۰ کیلو متر مصافه‌ده، هریرود دریاسی یۉلیده و بلند تاغلر آره‌سیده جایلشگن.
