حامد کرزی و طالبان رژیمی‌نینگ اغدریلیشیگه قرشی چیقیش مسأله‌سی
محمدعلی نظری
حامد کرزی جمهوریت دوری نینگ مملکت طالبان قۉلیگه اۉتگنیدن کېین کابلده قالگن کم سانلی سیاستچیلردن بیری. ایکّی ییل و اوچ آیدن آرتیق دوام اېتگن بو دورده او عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده کمراق چیقدی. بلکه طالبان تامانیدن اونگه نسبتاً قۉییلگن چېکلاولر طفیلی، مطبوعات بیلن گپلشیشگه رخصت بېریلمه‌گن یاکه اۉز مواضعیگه احتیاطکارانه مناسبتده بۉلگن دیر. طالبان حامد کرز‌یگه دوکتور نجیب الله کبی تقدیرنی بېرمه‌گن بۉلسه-ده، لېکن بوتون افغانستان خلقی کبی اونی کۉپلب اېرکینلیکلردن محروم قیلدی. بلکه اونگه قۉییلگن چېکلاولر عادی آدملرگه نسبتاً قۉییلگن چېکلاولردن هم کۉپراق دیر. آخرگی ایکّی ییل ایچیده حامد کرزی حقیده بیرار ینگیلیک چیققن بۉلسه، او داکتر عبدالله عبدالله یاکه باشقه کابلدهگی سیاستچیلر و انسان حقوقلری حمایه‌چیلری بیلن اوچره‌شوولری حقیده بۉلگن. عادتده، اۉشه اوچره‌شوولر حقیده‌گی خبرلر اونینگ اجتماعی ترماقلرده‌گی صحیفه‌لریده اعلان قیلینه‌دی، اولرده اساسن قیزلر مکتبلری نینگ قَیته آچیلیشیگه اورغو بېریله‌دی. بیراق جناب کرزی یقینده جاپانلیک مطبوعاتیگه بېرگن صحبتیده بعضی عکس العمللرگه سبب بولوچی سۉزلرنی ایتدی. بو صحبتده او بیر قنچه مسأله‌لرنی تیلگه آلدی، لېکن، احتمال، نطقی نینگ اېنگ مهم قِسمی شونده‌کی، او دنیا طالباننی کوچ بیلن حاکمیتدن آلیب تشله‌مسلیگی کېره‌ک، دېگن اېدی. لېکن نېگه جناب کرزی ایکّی ییل و اوچ آیدن سۉنگ ینه مطبوعات سرلوحه‌لریگه قَیتدی و شونده‌ی موضعی نی اېگه‌له‌دی؟
حامد کرزی نینگ «دنیا طالباننی کوچ بیلن حاکمیتدن آلیب تشله‌مسلیگی کېره‌ک» دېگن بیاناتی طالباننی قۉللب-قوّتلش صفتیده تلقین قیلینگن. اجتماعی ترماقلرده کۉپلب فایده‌لنووچیلر اوشبو صحبت حقیده‌گی خبرلرنی نشر قیلیب و عینِ جمله‌نی قلینلشتیریش آرقه‌لی کرزینی طالبان گروهی طرفداری دېب اتشدی و اونی قتّیق تنقید آستیگه آلیشدی. گرچه بو صحبت تورلی قِسملرگه اېگه بۉلسه-ده، بو جمله‌نی کۉریب چیقسک هم، اونی خوش‌بینانه‌ای تلقین قیلیش ممکن؛ کرزی افغانستاندهگی حاکمیت مسأله‌سینی قورال کوچی بیلن اېمس، ملاقات آرقه‌لی حل قیلماقچی. بو صحبت نینگ بیر قِسمیده او افغانلر ارا ملاقاتنی مملکتده‌گی حاکمیت معماسی نینگ یگانه یېچیمی صفتیده تیلگه آلدی. بیراق، اونینگ جاپانلیک عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریگه بېرگن مصاحبه‌سی وقتی جناب کرزی طالبان بیلن مصلحتلشمسدن بو موضع اېگه‌له‌مه‌گنینی کۉرسه‌ته‌دی. حکمرانلیگی دوریده طالباننی «ایناغه» دېب اته‌گنی اوچون تنقید قیلینگن حامد کرزی خارجی کوچلر نینگ طالبانگه قرشی تونگی عملیاتلریگه قرشی اېدی. طالبانگه قرشی بو تورده‌گی عملیاتلر اونینگ تضییقلری عکس العمللری بیلن توخته‌تیلگچ، بو گروه کوچه‌ییب کېتدی. شونینگدېک، او جمهور رییس بۉلگنیده حکومت و اَیریم یوقاری مرتبه‌لی حربی عملدارلر طالباننی قۉللب-قوّتله‌گنلیکده عیبلنگن. خوفسیزلیک کوچلری، خصوصاً ملی اوردو آره‌سیده طالبان جنگریلرینی قَیناق جنگ میدانیدن حبسگه آلگنلریده، اولرنینگ اکثریتی محکمه‌سیز، بیر نېچه کون و حتا ساعتلر ایچیده قۉییب یوباریلیشی عادتی حال اېدی.
جناب کرزی باشچیلیگیده‌گی حکومت نینگ طالبان و اولرنینگ محبوسلری بیلن معامله قیلیش تاریخی حامد کرزی نینگ ینگی سۉزلری طالباننی نارمه‌للشتیریش و بو گروهنی قۉللب-قوّتلشگه قره‌تیلگن دېگن شبهه‌نی کوچه‌یتیردی. صحبت اوچون جاپانلیک عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی تنلش جناب کرزی نینگ طالبان بیلن مصلحتلشگن حالده بو موضعنی اېگه‌للشی نینگ سببلریدن بیری بۉلیشی ممکن. جاپان کابلدهگی اېلچیخانه‌سینی قَیته آچگن کم سانلی دولتلردن بیری. اۉتگن ییلی جاپان نینگ تشقی ایشلر وزیری چېکلنگن فعالیت بیلن کابلده اوشبو دولت اېلچیخانه‌سی آچیلیشینی اعلان قیلگن اېدی. جاپان نینگ کابلدهگی اېلچیسی تاکاشی اوکاتا بیر وقت نینگ اۉزیده طالبان باش وزیرلیگی نینگ سیاسی اۉرین‌باسری مولوی عبدالکبیر بیلن اوچره‌شووده اونینگ مملکتی “اصلاحاتلر”نی خواهلشینی، لېکن افغانستانگه نسبتاً اۉز فکرینی یوکلمه‌سلیگینی ایتدی. حامد کرزی یقینده بېرگن صحبتیده هم خودّی شونده‌ی موضعنی اېگه‌له‌گن. طالبان نینگ قوراللی تۉقنه‌شوو یۉلیدن چېکینیشیگه قرشی چیقیشدن تشقری، او طالبان رېجیمیده‌گی اصلاحاتلرگه هم اورغو بېردی. شو نینگ اوچون جاپانلیک مطبوعاتینی تنلش و طالبان رژیمی نینگ قوله‌شیگه قرشی چیقیش کرزی نینگ طالبان بیلن مصلحتلشگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
عیاللر، آدملر نینگ، اینیقسه عیاللر نینگ حرکتلنیشینی چېکلش، پشتون بۉلمه‌گن اېتنیک گروهلرنی حاکمیت توزیلمه‌سیدن چېتلشتیریش، اېرکینلیکلرنی بېکار قیلیش، مجبورلش، گیاهوند مادّه‌لر، اۉلدیریش، قییناقلر، دله محکمه‌سی، اېتنیک-دینی کمسیتیش، فارس تیلیگه دشمنلیک … و هکذا طالبان رژیمی نینگ اساسی قوریلمه‌سی دیر. اگر کرزی آرزو قیلگن اصلاحاتلر بو خصوصیتلرنی طالبان حکمرانلیگیدن آلسه، طالبان رژیمی اغدریله‌دی، دېب فرض قیلینه‌دی. بو صحبت نینگ وقتی مهم اېمس. بو صحبت، بیر تاماندن، طالبانگه قرشی جبهه لر نینگ هجوملری کوچه‌یگن، ایکّینچی تاماندن، افغانستاندهگی کوچ مسأله‌سینی حل قیلیش بۉییچه خلق ارا حرکتلر باشلنگن بیر پیتده اۉتکزیلدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی وکیلی جناب فریدون سېنیراۉغلی نینگ افغانستاندهگی وضعیت بۉییچه گزارش اعلان قیلیندی و اونده کېله‌جکده‌گی یۉل خریطه‌سی هم ایشلب چیقیلگن. سۉنگی پیتلرده طالبانگه قرشی سیاستچیلر نینگ خارجگه تشریفلری، اَیریم قدرتلی دولتلر رسمیلری بیلن اوچره‌شوولری هم کۉپه‌یگن. بری، احتمال، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستان کېله‌جگی بۉییچه مخصوص اېلچیسی تامانیدن توزیلگن یۉل خریطه‌سیده کرزی نینگ رۉلی هم کۉریب چیقیله‌دی. بلکه بو صحبت کرزی نینگ مطبوعات سرلوحه‌لریگه قَیتیشی نینگ باشلنیشی دیر.
اجتماعی ترماقلرده کۉپلب فایده‌لنووچیلر کرزینی بو موضعی اوچون تنقید قیلیب، اونی طالبان طرفداری دېب اته‌سه-ده، اونینگ افضل کۉرگنی طالبان رژیمی اېمسدېک. اگر اونینگ افضل کۉرگنی طالبان رژیمی بۉلگنیده، او اصلاحاتلر و کېله‌جکده‌گی سیاسی توزیلمه حقیده گپیرمه‌گن بۉلردی. طالبان رژیمی اۉزیگه خاص خصوصیتلرگه اېگه، اولرسیز اۉزلیگینی سه‌قلب قالالمه‌یدی. زمانه‌وی تعلیمگه قرشی چیقیش، عیاللر نینگ اۉقیشی و ایشله‌شیگه تۉسقینلیک قیلیش، آدملر نینگ، اینیقسه عیاللرنینگ حرکتلنیشیگه چېکلاولر قۉییش، پشتون بۉلمه‌گن اېتنیک گروهلرنی حاکمیت توزیلمه‌سیدن آلیب تشلش، اېرکینلیکلرنی بېکار قیلیش، مجبورلش، گیاهوند مادّه‌لر، اۉلدیریش، قییناقلر، دله محکمه‌لری، اېتنیک-دینی کمسیتیش، تیلگه دشمنلیک، فارسچه‌نی و… بیر جایده ییغسک، طالبان رژیمی اصلی موردلر دیر. اگر کرزی آرزو قیلگن اصلاحاتلر بو خصوصیتلرنی طالبان حکمرانلیگیدن آلسه، طالبان رژیمی اغدریله‌دی، دېب فرض قیلینه‌دی.
باشقه تاماندن، بو ملاقات نینگ تورلی بۉلیملری موجود بۉلیب، اونده حاکمیت ترکیبیده برچه اېتنیک اېلتلر و اۉزیگه خاصلیکلر نینگ موجودلیگی و محلی مأموریتلرگه کۉپراق وکالتلر بېره‌دیگن کوچلی مرکزی حکومت شکللنیشی ضرورلیگی کۉرسه‌تیلگن. بیراق، اونینگ افضل کۉرگنی طالبان رژیمی بۉلمه‌سه هم، بو افغان خلقی نینگ فکری انابتگه آلینه‌دیگن توزیلمه اېمس. کرزی اۉزینی خان کبی توته‌‌دی. افغانستان نینگ کېله‌جگی حقیده اۉز موضعینی اېگه‌له‌سه، اۉز حکمرانلیگی دوریده خلقنی، اونینگ خواهش-ایستکلرینی قدرله‌مه‌گنیدېک، خلقنی قدرله‌مه‌یدی. حامد کرزی حاکمیت مسأله‌سی افغانستان سیاسی نخبه‌لر‌ی اۉرته‌سیده حل اېتیلیشینی، عادی خلق اېسه اونده اۉز فکرینی بیلدیریشدن، اۉز اراده‌سینی نمایان اېتیشدن تییلیشینی ایسته‌یدی. شو سببدن هم بو صحبتده او افغانستان معماسی نینگ یېچیمی افغانلر ارا ملاقات اېکنلیگینی و بو ملاقات کېله‌جکده‌گی توزیلمه نینگ ماهیتینی بېلگیلشی ممکنلیگینی ایته‌دی. اونینگ سۉزلریده خلق نینگ مملکتده‌گی باشقروو تورینی تنلش «حقوقی» و کېله‌جکده‌گی سیاسی توزیلمه حقیده سۉراو اۉتکزیش ضرورلیگی تۉغریسیده هېچ قنده‌ی گپ بۉلمه‌گن. افغان خلقی نینگ بیر قِسمی فدرا‌ل تیزیمنی ایسته‌سه-ده، او بو صحبتده اونگه قرشی؛ یعنی، اونینگ فکریچه، آدملر نیمه‌نی خواهلشلری مهم اېمس. او بو فکرلرنی کۉتریشگه هم رخصت بېرمه‌یدی
جناب حامد کرزی افغانلر ارا ملاقاتگه اورغو بېرگن بۉلسه-ده، طالبان مذاکره چوکیسیگه قَیتیش اوچون نیمه بیلن کېلیشینی ایتمه‌یدی. افغان حکومتی قوله‌گنیده اولر مذاکره میزینی ترک اېتیشدی و هېچ قچان ملاقاتگه قَیتمه‌دیلر. مملکت تشقریسیده توزیلگن سیاسی توزیلمه‌لر و حزب‌لر، جمله‌دن، افغانستاننی قوتقریش اوچون قرشیلیک کۉرسه‌تیش جبهه اۉزی نینگ اساسی موضعی صفتیده طالبان بیلن ملاقاتنی تأکیدلب کېلگن، بیراق اولر همیشه طالبان تامانیدن اعتباردن چېتده قالگن. حتا حاضرده طالبان بیلن قیزغین اوروش آلیب باره‌یاتگن احمد مسعود باشچیلیگیده‌گی ملی قرشیلیک جبهه هم بو گروه بیلن مذاکره‌لر آلیب باریش اوچون آلدینگه چیقدی، بیراق طالبان بو ساحه‌ده غلبه قازانگنی اوچون اولر بیلن مذاکره‌گه راضی بۉلمه‌دی. ضعیف تامانی شو ایدی بولرنی. اساسن، طالبان اۉز رقیبلری بیلن گپلشیشگه حاجت یۉق دیب ایتیشه‌دی هر دایم. اولر اۉزلرینی مطلق کوچ دېب حسابله‌یدیلر و بو گروه و سیاسی جریانلر نینگ هېچ بیری بو گروه اوچون جدّی معما توغدیره آلمه‌یدی. باشقه تاماندن، طالبان تمامیت‌خواه و اولر یخشی بیله‌دیلرکی، ملاقات نینگ طلبلریدن بیری حاکمیتنی بۉلیشیشنی قبول قیلیش دیر. اېندی ایکّی ییلدن آرتیق وقتدن بېری قالگن افغان سیاستچیلری نینگ طالبان بیلن ملاقات باشلش آوازیگه جواب آلمه‌گنی اوچون کرزی نینگ آوازیگه هم جواب آلالمسه کېره‌ک؛ اگر مملکت تشقریسیده‌گی وضعیت جدّی اۉزگرمسه.
افتیدن، مملکت تشقریسیده‌گی وضعیت سېکین-استه اۉزگره‌دی و اېندی طالبان نینگ خواهش-ایستکلریگه ماس کېلمه‌یدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ فعاللشیشی و افغانستان کېله‌جگی اوچون یۉل خریطه‌سی چیزیلیشی بوتون دنیا طالبان رژیمیدن اۉتیش ضرورلیگینی توشونگنینی کۉرسه‌ته‌دی. طالبان مخالفلرینی روسیه – طالباننی قۉللب-قوّتلشده عیبلنه‌یاتگن و سۉنگی ایکّی ییل دوامیده بو گروه بیلن یقین علاقه‌ده بۉلگن دولت تکلیف قیلیشی هم مملکت تشقریسیده‌گی وضعیت اۉزگرگنی نینگ ینه بیر بېلگیسی بۉلیشی ممکن. حکومتلر طالبان بیلن ملاقات قیلیش و بو گروهنی تن آلیش اولر اوچون کتّه خرجت قیلیشینی بیله‌دی. شو سببدن سۉنگی ایکّی ییل و اوچ آی ایچیده بیرارته هم دولت بو گروهنی تن آلمه‌گن. هالند ساغلیقنی سقلش وزیری خبرسیزلیک عالمیده طالبان عملداریدن بیری بیلن صور‌تگه توشگچ، بو حرکتی اوچون اۉز مملکتی خلقیدن عذر سۉره‌شی و پُشیمانلیگینی بیلدیردی. طالبان رژیمی خلق ارا همجعمیت تنه‌سیگه یاپیشیب قالگن یماق اېمس. بونده‌ی توزوم نینگ تقدیری – اوزی تحمل قیلیب تورگن انزوا دیر. دېمک، کرزی بو صحبتنی طالبان بیلن مصلحتلشگن حالده اۉتکزگن بۉلسه، دېمک، طالبان هم شرطلر اۉزگریشینی توشونیب، اۉزگریشلر شباده‌سینی حس قیلگن.
