آنه تیل خلقارا کونی؛ افغانستانده تیللرگه قرشی عدالتسیز و یۉق اېتیش سیاستیدن خواطرلر
عزیزه محمدی
فبروی آیینینگ ۲۱ –سی خلقارا آنه تیل کونی بیلن تینگ دیر که اوشبو کون بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ تعلیم، بیلیم و مدنیت ادارهسی (یونسکو) تامانیدن تیل و مدنیت خیلمه-خیللیگی قووللب-قوتلنیشی مقصدیده ناملنگن. اوشبو کون یېتیب کېلیشی بیلن مملکت بیر قنچه اهالیسی آنه تیللریگه نسبتن اعتبارسیزلیکلردن خواطر بیلدیریب ایتیشلریچه، اۉرگنیش منبعلری آزهیشی و ادارهلرده یالغیز بیر تیلده دقت اېتیلیشی مملکتده تیللر اونوتیلیش خوفی بیلن یوز مه یوز بۉلیشیگه سبب بۉلگن. اولرنینگ قوشیمچه قیلیشیچه، بو وضعیت نه فقط اۉرگنیش و اۉقیش جریانلرینی قییندلشتیرهدی بلکه افغانستاننینگ مدنی اۉزلیگی و تیل خیلمه-خیللیگی برابریده هم جدی تهدید دیر. ایش بیلرمانلرنینگ ایتیشیچه، مقصدلی اۉقیش دستورلرینی عملگه آشیریش و کینگ فرهنگی موضوعلرنی ایشلب چیقریش بیلن مملکتده آنه تیللرنی سقلب قالیش ممکن دیر.
کابل یشاوچیلریدن بیری سمیعالله فرامرز (مستعار آت)نینگ ایتیشیچه، طالبان نظارتیدهگی ایریم ادارهلرده مملکتدهگی تیللر خیلمه-خیللیگی نظرده توتیلمهیدی و پشتو تیلی بیرینچی اۉرینده تورهدی.
کابل بو یشاوچیسینینگ ایتیشیچه: «بیر ایش بیلن دولت ادارهلریدن بیریگه مراجعت قیلدیم. کۉپینچه سۉزلشوو پشتو تیلیده اېدی و اگرده بیرانته باشقه تیللرده گپیرگن تقدیرده ایشلری کیچیکتیریلماقده اېدی؛ حال بو که مراجعت قیلگنلرنینگ برچهسی بو تیلگه سۉزلشگه قادر اېمس اېدی. مېنمچه اگرده دولت ادارهلریده و رسمی تشکیلاتلرده مملکتده موجود بۉلگن برچه تیللر تینگ ایشلهتیلیشی رعایت اېتیلمسه اوزاق مدتلر ایچیده مملکتنینگ تیل خیلمه-خیللیگی آزهیشیگه سبب بۉلهدی.»
فاریاب ولایتی یشاوچیلریدن صبغتالله رادفرنینگ ایتیشیچه آنه تیلی اۉزبېکچه دیر و اویلریده هردایم شو تیلده سۉزلشیب کېلگنلر. اونینگ کۉپهیتیریشیچه: « مکتبنینگ ایکّینچی و اوچینچی صنفیده بۉلگن بالهلریم دری[فارسچه] تیلینی یخشیلب بیلیشمهیدیلر. مکتبده دری تیلیده درس بېریلهدی و اۉز آنه تیللریده اۉقوو آلمهیدیلر. بو مساله درسلرنی یخشیلب بیلمسلیگیگه سبب بۉلگن و بو اېسه مکتب و اۉقیشگه بۉلگن قیزیقیشلرینی آزهیتیرگن.» او مملکتده موجود بۉلگن تیللر رواجی اوچون اعتبار قرهتیلیشی و بالهلر اۉز آنه تیللریده تعلیم آلیشی ضرورلیگینی تاکیدلهیدی.
قندهار یشاوچیلریدن بیری فرهاد کاکر که اونینگ اصلی تیلی پشتو دیر مملکتده باشقه تیللر احوالیدن خواطر بیلدیریب کۉپهیتیریشیچه: «افغانستان کۉپ تیللری بار بیر مملکت دیر، لیکن افسوس که حاضر مکتبلر و بیلیم یورتلر درس نصابلری و عاموی اخبارات واسطهلرینینگ دستورلری یالغیز دری و پشتو تیللریده دیر و باشقه تیللر اوچون دستورلر موجود اېمس.»
قندهار بو یشاوچیسی، مملکتده عدالتلی تیل سیاستی بۉلمهگنی باشقه تیللرگه نسبتن اعتبارسیزلیکلرنینگ اساسی سببی دېب بیلهدی؛ اونگه کۉره، بو وضعیت اصیل تیللرنی اونوتیلیشیگه سبب بۉلهدی. اونینگ کۉپهیتیریشیچه: «اۉقیش، عاموی اخبارات واسطهلری و ادارهلرده برچه تیللردن تینگ ایش آلینمهیدی و شو کۉپلب تیللر چیتگه اوریلیشیگه سبب بۉلگن. اصیل و آنه تیللر سقلنیشی اوچون برچه تیللر عدالتلی رواجلنتیریلیشی کېرهک و اۉقیش تیزیمی، عاموی اخبارات واسطهلری و رسمی تشکیلاتلرده تورلی تیللرگه اعتبار قرهتیلیشی لازم دیر.»
کابل یشاوچیلری همده بو شهرده رادیو باشلاوچیلردن بیری آنه تیلگه گپیریش حقیدهگی اۉز تجربهسی حقیده ایتیشیچه: «مېنی آنه تیلیم فارسچه/دری دیر و اویده و بیلیم یورتده دایم شو تیلده اۉقیب و شو تیلده گپیرگنمن. بوندن تشقری پشتو و انگلیس تیللرینی هم اۉرگنیشگه اولگوردیم، لیکن تیل یخشیراق کوچلنیشی و دوام اېتیشی اوچون کۉپراق آنه تیلگه سۉزلشیش کېرهک دیر. آنه تیلدن قنچه آز ایش آلینسه شونچه آزهییب و اونگه گپیرهدیگنلر سانی کم بۉلیب کېتهدی.»
بو خانمنینگ آرتیقلشیچه: «بیر تیلده کۉپراق گپیریلگن تقدیرده نه فقط بو تیل تورلی خلقلر و قبیلهلر آرهسیده رواجلنهدی بلکه بیزنینگ فرهنگی اۉزلیگیز هم سقلنهدی. اگرده یاشلر آنه تیللریده عاموی اخبارات واسطهلری، دستورلر و اۉقیش تیزیمللریده ایش آلینگنی گواهی بۉلسه اونگه کۉپراق قیزیقیب و تیللرینی سقلهیدیلر.»
تخار یشاوچیسی و فرهنگی فعاللردن ظریفه آخوندزاده، آنه تیل اهمیتی و اونی سقلش اوچون سواد حصهسی حقیده ایتیشیچه: «آنه تیل بیرینچی تیل دیر که انسان اۉرگنهدی و اونگه سۉزلشیشگه باشلهیدی. مېن آکادمیک محیط و ایش ساحهلریمده دایم آنه تیلیمگه صحبت قیلهمن و مینمچه تیللر ترقیاتی اوچون اینگ اساسی آدیم جماعهده سواد بۉلیشی دیر. هر قنچه خلق سوادلی بۉلسه شونچه آنه تیللر رواجلنیب و مدنیتمیز سقلنهدی.»
فرهنگی فعاللردن بو کیشینینگ ایتیشیچه: «افسوس که مملکتده کۉپلب آدملر سواددن محروم دیر. بو اېسه کۉپلب تیللر اینیقسه کیچیک و محلی تیللر ضعیفلنیشیگه سبب بۉلگن و بو تیللرده گپیرهدیگن آدملر سانی آزهیگن. ریجهلر یالغیز بیر تیل رواجیگه قرهتیلمسلیگی کېرهک بلکه باشقه تیللر رواجی اوچون هم اعتبار قرهتیلسین. عاموی اخبارات واسطهلری و اۉقیش شرایطلری محلی تیللر سقلنیشی اوچون اساسی حصهسی بار دیر.»
فارسچه تیل و ادبیاتینینگ طلبهسی جاوید حسنیار آنه تیل بۉییچه اۉقیش آلیش اهمیتی حقیده ایتیشیچه: «درسلر آنه تیلده اَیتیلگن تقدیرده اۉرگنیش اوته قولهی و تاثیرلی بۉلهدی.» اونینگ آچیقلشیچه، بیلیم یورتده بعضا باشقه تیللردن هم فایدهلنیشگه مجبور بۉلگن لیکن فارسچه تیلی اونینگ اوی و بیلیم یورتده اساسی تیل بۉلگن.
حسنیار جنابلرینینگ ایتیشیچه دوستلری ایچیده کۉپینچه سۉزلشوولر آنه تیلده بۉلهدی لیکن ایریم بیر کیشیلر باشقه تیللر سۉزلری چیتایل تیللری سۉزلریدن ایش آلهدی و اویلهشلریچه بو ترقیات نشانهسی دیر. اونگه کۉره، محلی تیللرده یېترلیچه منبعلر یۉقلیگی و ایریم اۉقیش بۉلیملریده آنه تیلدن ایش آلیش برابریدهگی چیکلاولر طلبهلر انگیزهسی آزهیشیگه سبب بۉلهدی.
عینی حالده، تیل ساحهسیده تدقیقاتچیلرنینگ ایشانچیگه کۉره، آنه تیللر سقلنیشی شوندی بیرحالده ممکن دیر که اونینگ رواجی اوچون منتظم و دواملی ریجهلر توزیلسه.
تیل ساحهسیدهگی تدقیقاتچیلردن بیری ذکریا فرهمندنینگ ایتیشیچه: «آنه تیل یالغیز علاقه واسطهسی اېمس بلکه بیر قومنینگ اۉزلیگی و فرهنگی میراثی دیر. بیر جماعهگه اعتبار قرهتیلمهی چیکلاولر یرهتیلسه، بو جماعهنینگ تاریخ و مدنیتی مهم بیر بۉلیمی هم اونوتیلهدی.»
فرهمند جنابلرینینگ تاکیدلشیچه، آنه تیللر سقلنیشی اوچون عایلهلر، مکتبلر و بیلیم یورتلر هماهنگ بیرحالده ایش قیلیشلری کېرهک دیر. اونینگ کۉپهیتیریشیچه: «عایلهلر بالهلری کیچیکلیگیدن اولر بیلن آنه تیلیده صحبتلشیشی لازم، مکتبلر و بیلیم یورتلر هم مضمونلر و اۉرگنیش منبعلرینی محلی تیللرگه ترقهتسین و بیلیم یورتلر و تدقیقات مرکزلری هم محتوالرنی ایشلب چیقریش اوچون اتبار قرهتسینلر. شونینگدېک تلویزیونی کۉرسهتوولر، اجتماعی ترماقلر محتوالری و یایینلری محلی تیللرده بۉلیشی ینگی اولاد آنه تیللریگه کۉپراق قیزیقیش کۉرسهتیشلریگه سبب بۉلهدی.»
فارسچه تیلی سۉزلاوچیلری و مملکتنینگ باشقه تیللری سۉزلاوچیلری سابق حاکمیتلرنینگ عدالتسیز و یۉق اېتیش سیاستلری و طالباننینگ تیل سیاستیدن خواطر بیلدیرهدیلر و تورلی تیللر رواجی همده تیللر تیزیملی یۉق اېتیلیشی خصوصیدهگی حرکتلر آلدی آلینیشینی سۉرهدیلر.
طالبان تۉرت ییلدن آرتیق زماندن بیری طلبه، فاکولته و بیلیم یورت سۉزلرینی بیلیم یورتلر و اۉقیش تشکیلاتلریدن یۉق اېتگن و اوندن فایدهلنیش تقیقلنگنی خصوصیده بویروغ بېرگن. طالباننینگ بو سیاستلری مملکت بویلب کینگ مناسبتلرنی هم اۉرتهگه آلیب کېلگن.
بوندن ایلگری یونسکو تیل خیلمه-خیللیگیگی جدی بیر کۉرینیشده خوف آستیده بۉلگنینی اعلام قیلیب و هر ییلی کۉپ تیللر یۉقالیشینی معلوم قیلگن اېدی. بو تشکیلاتگه کۉره، دنیا جمعیتیدن ۴۰ فایزی اۉزلری بیلمهگن تیلده اۉقیش آلهدی و بو اۉقووچیلر یخشیلب اۉرگنمسلیگیگه سبب بۉلگن.
