یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی؛ اهالی اقتصادی باسیم کوچه‌ییشی و یۉل حقی قیمتلشگنیدن شکایت قیلماقده
آدرینا بهزاد
مملکت‌نینگ تورلی ولایتلریده‌گی بیر قطار اهالی یاقیلغی نرخی‌نینگ آشگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بنزین و گاز نرخی‌نینگ کۉتریلیشی آدملر‌نینگ کونده‌لیک حیاتینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگن. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، هر بیر لیتر یاقیلغی نرخی ۷۰–۸۰ افغانیگه، هر بیر کیلوگرام گاز نرخی اېسه ۶۰–۷۰ افغانیگه یېتگن. اهالی اَیتیشیچه، هوا ایسیب، برق اوزیلیشلری کۉپه‌یگنی سببلی عایله‌لر‌نینگ جنراتورلردن فایده‌لنیشگه احتیاجی آرتگن، بیراق یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی کۉپچیلیک اوچون بو احتیاجنی قاندیریشنی قیینلشتیرگن. اولر ینه یاقیلغی نرخی آشگنی بیلن بیرگه ترانسپورت یۉل حقلری هم قیمتلشگنی و عایله‌لرگه اقتصادی باسیم ینه‌ده کوچه‌یگنینی اَیتماقده. شهر یۉنه‌لیشلریده قتناوچی اَیریم هیداوچیلر هم ایش خرجتلری‌نینگ آشگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشیدن تشقری، تورلی بهانه‌لر بیلن طالبانگه هم پول تۉله‌شگه مجبور بۉلماقده. هیداوچیلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، بو خرجتلر‌نینگ برچه‌سی اَیریملرینی ایشنی دوام اېتتیریش امکانیدن محروم قیلیب، فعالیتینی تۉخته‌تیشگه مجبور قیلگن.
کابل ولایتی یشاوچیسی جابر (مستعار)، سۉنگگی ایکّی هفته دوامیده نفت و گاز بازاری کېتمه-کېت نرخ اۉزگریشلریگه گواه بۉلگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو دور ایچیده بنزین و گاز نرخی بیر نېچه بار آشیب-پسه‌یگن، بیراق سۉنگگی کونلرده ینه کۉتریلیش یۉلیگه اۉتگن. او شونده‌ی دېیدی: «یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی آدملر حیاتینی ینه‌ده قیینلشتیردی. بیر تاماندن، هوا ایسیشی بیلن برق اوزیلیشلری اوزه‌یگن، ایکّینچی تاماندن اېسه یاقیلغی نرخی‌نینگ کۉتریلیشی عایله‌لر‌نینگ کونده‌لیک خرجتلرینی ینه‌ده آشیرگن.»
جابر قۉشیمچه قیله‌دی: «کابل‌نینگ اَیریم یۉنه‌لیشلریده ایلگری ۲۰ افغانی بۉلگن شهر ترانسپورتی یۉل حقی حاضر ۳۰ افغانیگه یېتگن. کۉپلب اهالی یاقیلغی قیمتلشگنی سببلی شخصی موترلریدن فایده‌لنیشنی تۉخته‌تیب، یۉلاوچی ترانسپورتیگه اۉتگن. شونینگدېک، اَیریم کمپنیلر یاقیلغی خرجتلری‌نینگ آشیشی طفیلی اۉز فعالیتینی تۉخته‌تگن یاکه قیسقرتیرگن.»
کابلده‌گی شهر ترانسپورتی هیداوچیلریدن بیری قیس (مستعار)، سۉنگگی هفته‌لرده یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی سببلی ایشینی تۉخته‌تیشگه مجبور بۉلگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بیر تاماندن بنزین و گاز نرخی کېسکین آشگن بۉلسه، ایکّینچی تاماندن طالبان رسمی تۉلاولردن تشقری تورلی بهانه‌لر بیلن هیداوچیلردن پول آلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «یۉنه‌لیش، رخصت‌نامه و هیداوچیلیک گواهنامه‌سی خرجتلریدن تشقری، هیداوچیلر کۉپلب شهر بېکتلریده طالبان تامانیدن تعیینلنگن شخصلرگه هر کونی پول تۉله‌شگه مجبور. کابلده بیر لیتر بنزین نرخی ۶۶ افغانیدن ۷۷ افغانیگه، بیر لیتر دیزل ۶۵ افغانیدن ۷۳ افغانیگه، بیر کیلوگرام سویولتیریلگن گاز اېسه ۵۶ افغانیدن ۶۴ افغانیگه کۉتریلدی.»
او ینه دېیدی: «یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی و طالبان وکیللری تامانیدن آلینه‌یاتگن قۉشیمچه خرجتلر سبب کۉپلب شهر ترانسپورتی هیداوچیلری ایشنی دوام اېتتیره آلمه‌ی، مو‌ترلرینی تۉخته‌تیشگه مجبور بۉلماقده.»
بلخ ولایتی یشاوچیلریدن بیری میرویس (مستعار)، مزارشریف شهریده هم یاقیلغی نرخی ینه آشگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «یاقیلغی نرخی هر لیتر اوچون ۱۲ افغانیگه، گاز اېسه هر کیلوگرام اوچون ۹ افغانیگه قیمتله‌دی. هر کیلوگرام گاز نرخی ۷۰ افغانیگه، هر لیتر یاقیلغی اېسه ۷۶ افغانیگه یېتدی.» اونینگ اَیتیشیچه، بو آشیش حاضرچه یۉنه‌لیشلی ترانسپورت نرخلریگه سېزیلرلی تأثیر قیلمه‌گن، اما کۉپراق شخصی موتر اېگه‌لرینی باسیم آستیده قالدیرگن.
بلخ ولایتیده‌گی شهر ترانسپورتی هیداوچیلریدن بیری، یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی هیداوچیلر اوچون ایشنی دوام اېتتیریشنی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «درآمدیمیز‌نینگ اساسی قِسمی بنزین و گاز ساتیب آلیشگه کېته‌دی. یاقیلغی نرخی آشگنیگه قره‌مه‌ی، موتر خرجتلری، اوی اجاره‌سی و باشقه تورموش خرجتلرینی هم تۉله‌شیمیز کېره‌ک. حاضر هر لیتر یاقیلغی ۷۵–۸۰ افغانی توره‌دی و بو خرجتلرنی قاپلش بیز اوچون جوده قیینلشگن.»
بدخشان ولایتی یشاوچیسی، سۉنگگی هفته‌لرده بو ولایتده هم یاقیلغی نرخی آشیشده دوام اېته‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هر لیتر یاقیلغی ۷۰ افغانیگه، هر کیلوگرام گاز اېسه ۶۰ افغانیگه یېتیب، عایله‌لرگه اقتصادی باسیمنی ینه‌ده کوچه‌یتیرگن. او دېیدی: «بنزین و گاز نرخی کۉپچیلیک‌نینگ امکانیتیدن چیقیب کېتگن. یاقیلغی نرخی بیلن بیرگه ترانسپورت یۉل حقلری هم آشدی و بو حالت آدملر‌نینگ معمالرینی ینه‌ده آغیرلشتیردی.»
او قۉشیمچه قیله‌دی: «بدخشان ولایتیده‌گی اهالی‌نینگ اکثریتی یخشی اقتصادی شرایطگه اېگه اېمس، ایش ا‌ۉرینلری هم جوده کم. کۉپلب عایله‌لر ایشسیزلیک و قشّاقلیک بیلن کوره‌شماقده، یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی اېسه اولر‌نینگ اقتصادی معمالریگه ینه بیر یوک بۉلدی. باشقه تاماندن، هوا ایسیشی هم کۉپلب عایله‌لر اوچون وضعیتنی ینه‌ده آغیرلشتیردی.»
ننگرهار ولایتی یشاوچیسی عمر (مستعار)، سۉنگگی هفته‌لرده بو ولایتده هم یاقیلغی نرخی آشگنی و نرخلر اۉزگرووچی بۉلیب قاله‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بیر لیتر بنزین ۷۵ افغانیگه، بیر لیتر دیزل ۷۰ افغانیگه، بیر کیلوگرام گاز اېسه ۶۴ افغانیگه یېتگن. او قۉشیمچه قیلیشیچه، بو نرخلر دایمی اېمس و بعضاً بیر-ایکّی افغانیگه پسه‌ییشی یاکه آشیشی ممکن.
عمر شونده‌ی دېیدی: «یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی هیداوچیلرنی جدّی معمالرگه دچار قیلگن. بنزین خرجتلری آشگنیگه قره‌مه‌ی، طالبان هیداوچیلرگه یۉلاوچی ترانسپورتی یۉل حقینی خرجتلرگه ماس روشده آشیریشگه رخصت بېرمه‌یپتی. نتیجه‌ده اولر تاپه‌یاتگن آز‌گینه درآمد یاقیلغی و عایله‌وی خرجتلرنی زۉرغه قاپله‌یدی.»
او ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «هوا ایسیشی بیلن ننگرهارده هم برق اوزیلیشلری کۉپه‌یگن. ایلگری یاقیلغی ارزان بۉلگنی اوچون کۉپلب عایله‌لر جنراتورلردن فایده‌لنردی، اما حاضر یاقیلغی قیمتلشگنی سببلی کۉپلب عایله‌لر جنراتور ایشله‌ته آلمه‌یپتی و تونلرنی قارانغیلیک همده کوچلی ایسّیقده اۉتکزیشگه مجبور.»
قندهار ولایتی یشاوچیلریدن بیری فردوس (مستعار)، بو ولایتده یاقیلغی نرخی سېزیلرلی درجه‌ده آشیب، هر لیتر نرخ ۸۰–۸۲ افغانیگه یېتگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «قندهارده یاقیلغی نرخی کابلده‌گیگه قره‌گنده هر لیتر اوچون تخمیناً ایکّی-اوچ افغانی قیمتراق. جهان بازاریده یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی، آلیب کېلیش و ترانسپورت خرجتلری بو قیمتلشوو‌نینگ اساسی سببلریدن حسابلنه‌دی.»
او قۉشیمچه قیله‌دی: «یاقیلغی نرخی آشگنیدن بېری کابل–قندهار و قندهار–کابل یۉنه‌لیشلریده‌گی یۉلاوچی ترانسپورتی نرخلری هم آشدی. شونینگدېک، بو ایکّی ولایت اۉرته‌سیده یوک تشیش خرجتلری هم کۉپه‌یدی. ایلگری بیر یوکنی تشیش تخمیناً یېتّی مینگ افغانی تورگن بۉلسه، حاضر قریب تۉقّیز مینگ افغانیگه یېتگن. بو حالت آدملر اوچون کۉپلب معمالر توغدیرماقده.»
پنجشیر ولایتی یشاوچیسی احمد (مستعار)، هم بو ولایتده یاقیلغی نرخی آشگنیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، یاقیلغی قیمتلشووی اهالیگه اقتصادی باسیمنی کوچه‌یتیریب، قتناو و یوک تشیش خرجتلرینی آشیرگن. او دېیدی: «یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی آدملر اوچون کۉپلب معمالر توغدیردی. ترانسپورت نرخلری و یوک تشیش خرجتلری کۉتریلگنی سببلی درآمدی کم عایله‌لر اېنگ کۉپ ضرر کۉرماقده. بیز طالبان مسؤوللریدن نرخلرنی نظارت قیلیش و اهالیگه اقتصادی باسیمنی کمه‌یتیریش اوچون چاره‌لر کۉریشنی سۉره‌یمیز.»
پروان ولایتی یشاوچیسی مهسا (مستعار)، سۉنگگی کونلرده بو ولایتده هم یاقیلغی نرخی آشیب، خلق اوچون کۉپلب معمالرنی یوزه‌گه کېلتیرگنینی اَیته‌دی. او دېیدی: «بیر لیتر بنزین نرخی ۷۵ افغانیگه، دیزل اېسه ۶۵ افغانیگه یېتدی. یاقیلغی قیمتلشگنی سببلی کۉپلب آدملر اېندی شخصی اتوموبیللریدن فایده‌لنه آلمه‌یپتی. باشقه تاماندن، شهر تکسیلریدن فایده‌لنیش هم یۉل حقی آشگنی طفیلی کۉپلب عایله‌لر اوچون قیینلشگن. هیداوچیلر اېسه یاقیلغی خرجتلری آشگنیگه قره‌مه‌ی، موترلر و تورموش خرجتلرینی زۉرغه قاپله‌یاتگنینی اَیتماقده.»
هرات ولایتی یشاوچیسی بلال (مستعار)، سۉنگگی کونلرده بو ولایتده هم یاقیلغی نرخی آشگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هر لیتر دیزل نرخی تخمیناً ۷۷–۸۰ افغانیگه، هر لیتر بنزین تخمیناً ۸۰ افغانیگه، هر کیلوگرام گاز اېسه ۶۰–۶۳ افغانیگه یېتگن.
او شونده‌ی دېیدی: «یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی هراتده‌گی کۉپلب آدملر‌نینگ کونده‌لیک حیاتینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگن. یاقیلغی قیمتلشگنی بیلن قتناو خرجتلری آشدی و کۉپلب فقرالر اوچون ترانسپورت تاپیش قیینلشدی. یۉل حقلری‌نینگ کۉتریلیشی درآمدی چېکلنگن عایله‌لرگه ینه‌ده کتّه اقتصادی باسیم یوکله‌ماقده.»
تأکیدلش جایز که افغانستان اۉزیگه ضرور بۉلگن یاقیلغی‌نینگ اساسی قِسمینی ایران، تورکمنستان، روسیه، اۉزبېکستان و قیرغیزستاندن آلیب کېله‌دی.
منطقه‌ده‌گی کېسکینلیکلر‌نینگ کوچه‌ییشی، جمله‌دن اسراییل و ایران اۉرته‌سیده‌گی اوروش، شونینگدېک روسیه و اوکراین اوروشی‌نینگ دوام اېتیشی افغانستانده یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشیگه تأثیر قیله‌یاتگن اساسی عامللردن بیری صفتیده تیلگه آلینماقده.
