هراتده یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی؛ یۉل حقلری‌نینگ آشیشی و خلق تورموشیگه باسیم
آدرینا بهزاد
هرات ولایتی‌نینگ بیر قطار اهالیسی اوشبو ولایتده نفت نرخی آشگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، هر بیر لیتر تیل نرخی قریب ۷۶ افغانیگه یېتگن بۉلیب، بو ایلگری کونلرگه نسبتاً تخمیناً ۱۳ افغانیگه قیمتلشگنینی کۉرسه‌ته‌دی و اهالیگه ینه‌ده کۉپراق باسیم یوکله‌ماقده.
هرات اهالیسی اَیتیشیچه، تیل نرخی آشگنی سببلی کۉپلب آدملر شخصی موترلریدن کمراق فایده‌لنیشنی افضل کۉرماقده و خرجتلرنی کمه‌یتیریش اوچون یۉنه‌لیشلی ترانسپورت واسطه‌لریگه مراجعت قیلماقده. اولر ینه قۉشیمچه قیلیشیچه، قتناو اوچون مو‌تر تاپیش هم قیینلشگن و اَیریم هیداوچیلر یۉل حقینی ایکّی برابرگچه آشیرگن.
شو بیلن بیرگه، بیر قطار اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلر نفت و باشقه یاقیلغی محصولاتلری نرخی‌نینگ آشیشی اساسی استعمال تاورلری نرخی همده ترانسپورت خرجتلریگه بې‌واسطه تأثیر قیلیشیدن آگاهلنتیرماقده. بو اېسه آخر-عاقبت محصولاتلر نرخی‌نینگ قیمتلشیشی و اهالی‌نینگ خرید قابلیتی‌نینگ پسه‌ییشیگه آلیب کېله‌دی.
هرات ولایتی اهالیسیدن بیری جاوید(مستعار)، سۉنگگی کونلرده نفت نرخی‌نینگ آشگنیدن شکایت قیله‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «آدملر‌نینگ اقتصادی احوالی جوده آغیر و اهالی‌نینگ اکثریتی ایشسیز. حاضر هر بیر لیتر یانیلغی نرخی قریب ۷۶ افغانیگه یېتگن، بو اېسه آدملرگه ینه‌ده کۉپراق باسیم قیلماقده.» اوشبو هراتلیک طالبان‌نینگ هراتده‌گی نفت و گاز باشقرمه‌سی مسؤوللریدن یاقیلغی نرخینی پسه‌یتیریش اوچون چاره‌لر کۉریشنی سۉره‌یدی.
هرات ولایتی‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی نرگس(مستعار)، قریب اوچ کوندن بویان نفت نرخی آشگنینی و هر بیر لیتر بنزین نرخی تخمیناً ۱۳ افغانیگه کۉتریلگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «یانیلغی نرخی آشگنیدن بېری کۉپچیلیک آدملر یا اویدن کمراق چیقیشنی، یاکه شخصی موتری‌دن فایده‌لنمسلیکنی افضل کۉرماقده. اکثریت آدملر حسابلشیچه، یۉنه‌لیشلی ترانسپورتدن فایده‌لنیش شخصی اتوموبیلده یوریشگه قره‌گنده اقتصادی جهتدن فایده‌لیراق.»
اونینگ اَیتیشیچه، نرخلر‌نینگ آشیشی فقرالر‌نینگ قتناویگه هم تأثیر کۉرسه‌تگن. اوشبو هیراتلیک ینه شونده‌ی دېیدی: «آدم حیران قاله‌دی؛ هیرات هر دایم گوجوم اېدی، اما حاضر اۉشه دایمی تیربندلیک انچه کمه‌یگن.»
نرگس امید بیلدیرگن حالده شونده‌ی دېیدی: «امید قیله‌میز که نفت نرخی پسه‌یه‌دی، چونکه یاقیلغی قنچه‌لیک قیمتلشسه، اقتصادی ایلنیش هم شونچه‌لیک ضرر کۉره‌دی. یۉل حقلری آشماقده و حتا اَیریم تکسیلر هم اۉز فعالیتینی کمه‌یتیرماقده. بو جدّی معما. طالبان مسؤوللری همده هیراتده نفت نرخی‌نینگ آشیشیده اشتراکی بۉلگن اداره‌لر یاکه شخصلر نرخلر‌نینگ کۉتریلیشینی جلولش اوچون یېچیم تاپیشلری کېره‌ک.»
هرات‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی نیما(مستعار)، یانیلغی نرخی آشگنیدن بویان قتناو اوچون مو‌تر تاپیش هم قیینلشگنینی و اَیریم هیداوچیلر یۉل حقینی ایکّی برابرگچه آشیرگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «بیر نېچه کوندن بېری یانیلغی نرخی آشدی. ایشگه باریش یاکه اویگه قَیتیش اوچون یۉل چېتیده مو‌تر کوتگنیمده، ترانسپورت تاپیلگونچه اوزاق وقت کوتیشگه مجبور بۉله‌من. تاپیلگنیده هم اَیریم هیداوچیلر ایکّی برابر یۉل حقی آلیشماقده.» اونینگ اَیتیشیچه، یاقیلغی نرخی‌نینگ آشیشی سبب اَیریم هیداوچیلر فعالیتینی تۉخته‌تگن.
اوشبو هراتلیک شونده‌ی دېیدی: «هیداوچیلر اَیتیشیچه، بو نرخده یانیلغی بیلن ایشلش اقتصادی جهتدن فایده‌لی اېمس. شو سببلی اولر موترلرینی ایشله‌تمه‌ی قۉییشگن.»
نیما ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «هرات هر دایم قتناو گوجوم بۉلگن شهر اېدی، اما سۉنگگی بیر نېچه کونده اۉشه عادتی گوجوملیک کمه‌یدی. بیر تاماندن ایشسیزلیک و اقتصادی معمالر آدملرنی باسیم آستیده قالدیرماقده، ایکّینچی تاماندن اېسه یانیلغی نرخی‌نینگ آشیشی بو معمالرنی ینه‌ده کوچه‌یتیردی. طالبان هم آدملر‌نینگ بو معماسیگه اونچه‌لیک اعتبار بېرمه‌یپتی. امید قیله‌میز که بو معمانی حل قیلیش اوچون امکان قدَر تېزراق چاره‌لر کۉریله‌دی.»
هرات ولایتی‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی نورا (مستعار)، اوشبو ولایتده یانیلغی نرخی‌نینگ آشیشی کۉپلب آدملر‌نینگ کونده‌لیک حیاتینی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، نفت محصولاتلری قیمتلشگنی سببلی تکسی و باشقه ترانسپورت واسطه‌لرینی تاپیش ینه‌ده مشکللشگن، یۉل حقلری هم آشگن. بو اېسه کم درآمدلی عایله‌لرگه ینه‌ده کۉپراق اقتصادی باسیم یوکله‌گن. او ینه شونده‌ی دېیدی: «کۉپلب آدملر ایش جاییگه، شفاخانه‌گه، بازارگه باریش یاکه کونده‌لیک ایشلرینی بجریشده معماگه دوچ کېلماقده. هېچ بیر اداره نرخلرنی انیق نظارت قیلمه‌یپتی و هر کونی معمالر کمه‌ییش اۉرنیگه ینه‌ده کۉپه‌یماقده.»
نورا طالبان مسؤوللریدن نفت نرخی‌نینگ آشیش سببلرینی اۉرگنیب چیقیش، بازارنی نظارت قیلیش و هرات اهالیسیگه توشه‌یاتگن باسیمنی کمه‌یتیریش اوچون عملی چاره‌لر کۉریشنی سۉره‌یدی، تاکه آدملر بوندن آرتیق ضرر کۉرمه‌سین.
شو بیلن بیرگه، اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص شمس‌الدین (مستعار)، افغانستانده اساسی استعمال تاورلری سوداسی دایما کتّه درجه‌ده چېکلنگن گروهلر و مافیا ترماقلری قمراویده بۉلگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «چېگره‌لرده‌گی وضعیت‌نینگ ایزدن چیقیشی، ایران یۉنه‌لیشیده‌گی ترانزیت خطرلری، ایمپورت‌نینگ تۉختشی یاکه سېکینلشووی، یانیلغی‌نینگ ستندردی و صفتی بۉییچه قطعی طلبلر، شونینگدېک جهان بازارلریده نفت نرخی‌نینگ آشیشی افغانستانده یاقیلغی نرخی کۉتریلیشی‌نینگ اېنگ مهم عامللریدن حسابلنه‌دی.»
اونینگ اَیتیشیچه، نفت و یاقیلغی محصولاتلری نرخی‌نینگ آشیشی باشقه اساسی تاو‌رلر نرخی بیلن بې‌واسطه باغلیق. چونکه ترانسپورت خرجتلری آشیشی بیلن یۉل حقلری هم قیمتلشه‌دی و نتیجه‌ده محصولاتلر نرخی کۉتریلیب، اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پسه‌یه‌دی.
اوشبو اقتصادی متخصص شونده‌ی دېیدی: «طالبان نفت نرخینی نظارت قیلیش اوچون چېکلنگن امکانیتلرگه اېگه. چونکه حیرتان آرقه‌لی ایمپورت یۉلی اوزاق و قیمتگه توشه‌دی. بازارده رقابت‌نینگ یۉقلیگی همده انحصار محیط حکم سوره‌یاتگنی بو گروه‌نینگ نرخلرنی باشقریش و نظارت قیلیش امکانیتینی کمه‌یتیرگن.»
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص سیر قریشی، هراتده نفت نرخی آشیشی‌نینگ اساسی سببی افغانستان‌نینگ نفت محصولاتلری ایمپورتیگه قره‌ملیگی همده منطقوی و جهان بازارلریده نفت نرخی‌نینگ کۉتریلیشی اېکنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «بو عامللر بیلن بیر قطارده ترانسپورت خرجتلری‌نینگ آشیشی، دالر کرسی‌نینگ اۉزگریشی و بعضاً بازارده تکلیف‌نینگ کمه‌ییشی هم نرخلرگه ینه‌ده کۉپراق باسیم اۉتکزماقده.»
اوشبو اقتصادی متخصص آگاهلنتیریشیچه، بو جریان دوام اېتسه، اساسی تاو‌رلر نرخی آشه‌دی، ترانسپورت یۉل حقی قیمتلشه‌دی و اهالی‌نینگ خرید قابلیتی ینه‌ده پسه‌یه‌دی. او ینه شونده‌ی دېیدی: «طالبان عملده نفت نرخینی تۉلیق نظارت قیله آلمه‌یدی. چونکه افغانستان نفت ایشلب چیقرووچی اېمس، بلکه اونی ایمپورت قیلووچی دولت دیر. شو سببلی نرخلر، اوّلا، جهان بازارلری و نفت اېکسپورت قیلووچی مملکتلرده‌گی اۉزگریشلر تأثیری آستیده شکللنه‌دی.»
بو آره‌ده، بوندن اوّل کابلده‌گی بیر قطار هیداوچیلر هم شهرده یانیلغی و گاز نرخی‌نینگ تاباره آشیب باره‌یاتگنیدن شکایت قیلگن اېدی. اولر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن اینتېرویولریده یقین شرقده‌گی سۉنگگی انقراضلر اوشبو شهرده یانیلغی و گاز نرخی‌نینگ آشیشیگه سبب بۉلگنینی همده بو حالت اولر‌نینگ کونلیک درآمدیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگنینی اَیتگن اېدی. اولر ینه قۉشیمچه قیلگن اېدی که هر بیر لیتر یانیلغی و هر بیر کیلوگرام گاز نرخی ۱۰–۱۲ افغانیگه آشگن و بوندن هم کۉپراق قیمتلشیشی احتمالدن خالی اېمس.
