طالبلر انسان قدر-قیمتینی اۉققه توتدیلر، اۉلیم و بې‌رحملیک تیاتر صحنه‌سیده عکس العمل‌لر
نیما
بعضی انسان حقوقلری فعاللری ایتیشلریچه، طالبان فقرالردن اۉچ آلیشنی دوام اېتتیریب، ینه هراتده اېنگ وحشتلی قتل و اۉلدیریش صحنه‌لریدن بیرینی نمایش قیلدی. اولر نینگ سۉزلریگه کۉره، بو گروه اېنگ دردلی و دهشتلی انسان گه قرشی منظره‌لردن بیریده، جمعه کونی بیر یاش ییگیت نینگ جسدینی اۉققه توتگندن سۉنگ، هرات شهری نینگ گوجوم چارراهه‌سیده تانک نینگ لوله‌سیدن آسیب قۉییشدی. انسان حقوقلری فعاللری بو ایشنی زۉرآورلیک نینگ اۉلیملی نمایشی دېب اته‌ب، قربان تنه‌سیگه تېپیش و کته تماشا‌سی آرقه‌لی، بو حادثه طالبان حاکمیتی آستیده بې‌رحملیک، انساننی حقارت قیلیش و زۉرآورلیکنی عادتیلشتیریش نینگ اچیق رمزیگه ایلنگنینی ایتیشماقده.
اۉتگن هفته نینگ جمعه کونی، طالبان هرات شهریده‌گی «قنده‌هار دروازه‌سی» حدودیده بیر کیشی نینگ جسدینی اۉققه توتیب اۉلدیرگندن کیین، اېسکی تانک نینگ لوله‌سیدن، اهالیسی گوجوم جایده آسیب قۉییشدی. اجتماعی ترماقلرده ترقه‌لگن ویدېولرده کۉرینیشیچه، طالبان جنگچیلری جسد نینگ باشی و یوزیگه تېپیشه‌دی و آدملر بو منظره‌نی ویدېوگه آلیشماقده. شونینگدېک، کۉپلب محلی اهالی جسدنی تماشا قیلیش اوچون شو یېرگه ییغیلیب، صوره‌تگه توشه‌یاتگنینی کۉریش ممکن. ترقه‌لگن تصویرلرده جسد نینگ آرقه‌سیگه «افگانستان آزادلیک حرکتی گروهی‌گه اۉلیم» دېگن یازوولی کاغذ هم یاپیشتیریلگنی کۉرینه‌دی. بو ایش طالبان تامانیدن انسان حقوقلری و فقرالیک فعاللری تامانیدن کېسکین اعتراضلر بیلن کوتیب آلیندی.
انسان حقوقلری فعاللری بو عملیاتنی «قۉرقینچلی و لرزه‌گه سالووچی جنایت» دېب تعریفلب، طالبان بونده‌ی خطی-حرکت بیلن فقرالر نینگ انسانی قدر-قیمتیگه و حقوقلریگه حرمتسیزلیک قیله‌یاتگنی، اۉلیملی شکلده اۉچ آله‌یاتگنینی تاکیدلشدی.
فریما نوابی، انسان حقوقلری بۉییچه تدقیقاتچی، ۸صبح کونده‌لیگی بیلن قیلگن صحبتیده شوندی دېدی: «طالبان هراتده اۉزلری نینگ وحشیلیک نینگ یلنگغاچ چهره‌سینی نمایان قیلدیلر. اولر بیر اېرککنی اۉلدیریب، سۉنگ اونینگ جانسیز بۉلگن جسدینی شهرده کۉرگزمه‌گه قۉییشدی؛ بو ایش نه‌فقط برچه دینی، اخلاقی و انسان حقوقلری معیارلریگه ضد، بلکه بو گروه زۉرآورلیک و قۉرقیتیشدن باشقه هېچ بیر قدریتگې بها بېرمسلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. بو نه عدالت، نه جزا؛ بلکه آشکارا جنایت، انسان حقوقلری نینگ قۉپال بوزیلیشی و انسانی کرامت نینگ یلنگغاچ تحقیریدیر.»
تدقیقاتچی ینه قۉشیمچه قیلیب ایتدی: «طالبان نینگ هراتده قیلگن ایشی آچیقدن-آچیق اسلامی و انسانی تعلیماتلرگه ضد اېدی. حرمت بیلن دفن قیلیش اۉرنیگه، اولر بیر انسان نینگ جسدینی نمایش و دهشت اویغاتیش اوچون آسیب قۉییشدی؛ بو دین، اخلاق و وجدان نقطه‌ی نظریدن ایکی کره جنایتدیر.»
خانم نوابی نینگ ایتیشیچه: «خلق ارا انسان حقوقلری اعلامیه‌سی نینگ بیرینچی، ایکینچی و بېشینچی ماده‌لری انسان نینگ توغمه کرامتی، همه نینگ حقوقلرده تېنگلیگی و ظالمانه همده تحقیرلاوچی معامله‌نی منع اېتیشنی انیق تاکیدلیدی. طالبان بو ایش بیلن نه‌فقط بیر کیشینی اۉلدیردی، بلکه انسانی کرامتنی هم آیاق آستی قیلدی. ۱۹۴۹-ییلگی جنوا کنوانسیونلری و اولر نینگ قۉشیمچه پروتکللری حتا اوروش شرایطیده هم جسدلر تۉلیق حرمت بیلن ییغیب آلینیشی، شخصینی انیقلش و دفن اېتیلیشی شرطلیگینی بېلگیله‌یدی. اۉلدیریلگنلر نینگ جسدلریگه حرمتسیزلیک و اولر نینگ حربی یاکه سیاسی منسوبلیگیدن قتعی نظر، اوروش جنایتی حسابلنه‌دی.»
انسان حقوق فعالی، شهلا فرید نینگ ایتیشیچه: « طالبان بونده‌ی عمللر بیلن واهمه و قۉرقوو یره‌ته‌دیلر، تاکه آدملرنی تهدید قیلیب، بو گروهگه قرشی حرکتدن تاخته‌تسینلر و اولرنی اۉز-اۉزینی سانسور قیلیشگه مجبور اېتسینلر. اولر واهمه محیطینی ینه‌ده کېنگراق ترغیب قیلیشگه اورینه‌دیلر. بو گروه تیریک انسانلر جمعیتیگه حرمت قیلمه‌یدی و حتا اۉلیمدن کېین هم، اسلامی متنلرگه ضد طرزده، اۉلیکلر نینگ حرمتینی پایمال قیله‌دی. اولر نینگ مقصدی «عبرت» بېریشدیر، حال‌بوکه بو خُلق بوتونله‌ی اسلامی تعلیماتده‌گی انسانی کرامتگه ضد. طالبان بو عملی بیلن آدملرنی شونده‌ی تهدید قیله‌دی، نه‌فقط تیریکلرینگیزگه حرمت قیلمه‌یمیز، بلکه اۉلیکلرینگیزگه هم حرمتسیزلیک قیله‌میز.
اوشبو انسان حقلری فعالی تأکیدله‌یدی: «بو طالبان نینگ حرکتی اجتماعی حیات و انسان حقوقلری قدریتلریگه ضد. ویدېوده کۉرینه‌دیکی، باله‌لر و اۉسمیرلر اطرافگه تۉپلنیب، عکس و ویدېو آلیشماقده؛ بو شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، آدم اۉلدیریش کوچ نمایشی واسطه‌سی صفتیده آدملر کۉزیگه عادتی قیلیب کۉرسه‌تیلماقده. بو باله‌لر روانی جهتدن شونده‌ی شکللنه‌دیکی، اولر انسان و انسانی کرامتگه حرمت دېگن نرسه‌گه هېچ قندی قدریت بېرمه‌یدیلر. خلق‌ارا حقوق نقطه‌ی نظریدن، بو حرکت انسان حقوقلری نینگ آشکارا بوزیلیشی نینگ انیق مثاللریدن بیریدیر و بو گروهنی خلق‌ارا عدالت محکمه‌سیگه یوباریش اوچون اساس بۉله آله‌دی، چونکه او اۉزی جنایت نینگ حجتلی دلیلیدیر.»
لینا روزبه، عیال فعاللردن بیری، طالبان تامانیدن اۉلدیریلیب سۉنگره دارگه آسیلگن یاش ییگیت ویدېوسینی اعلان قیلیب، اۉزی نینگ فیسبوک صحیفه‌سیده یازگن: «قۉرقوونی اونینگ تۉلیق معناسیده، اېنگ یوقاری درجه‌سیده، اېنگ دهشتلی کۉرینیشیده، عیناً شو ویدېوده حس قیلیش ممکن. بو، هالیوود ایشلب چیقرگن دهشتلی و قۉرقینچلی فلم صحنه‌سی اېمس، بو هراتده‌گی گوجوم تۉرت یۉل چارراهه‌سی، بیر پیتلر مدنیت مرکزی سنه‌لگن، اېنگ خوفسیز شهرلردن بیری اېدی.»
روزبه خانم نینگ ایتیشیچه: «اوشبو ویدېوده، بیر یاش ییگیت نینگ قانگه بېله‌نگن جسدی، خودی قۉی گۉشتی جسدی کبی ارقاندن، تانک لوله‌سی نینگ اوچیدن آسیلیب توریبدی و بۉینیدن همده یوزیدن تامچی-تامچی قان یېرگه تامماقده. بولر [طالبان] افغانستان بیلن نیمه قیلیشیپدی، بو یورت آدملری بیلن نیمه قیلیشیپتدی؟ وحشی طالبلر، اۉشه مملکت نینگ کېله‌جک اولادی آره‌سیده زۉرآورلیک و آدم اۉلدیریشنی عادتلنتیریش بیلن مشغول. طالبان آدم اۉلدیریشنی اۉشه یورت آدملری اوچون اۉیین-کولگیگه ایلنتیردی.»
صنم کبیری، ناراضیلیک بیلدیرگن عیاللردن بیری، بیر ویدېو آرقلی اعلان قیلیب ایتگن: «طالبان انسانی کرامت و انسان حقوقلریگه ایشانمه‌یدی. قچان خواهله‌سه، سابق حربیلرنی هم، تینچ اهالی و فقرالرنی هم اۉلدیره‌دی و خواهله‌گنینی قمه‌ب قۉیه‌دی. دنیا اېسه بو آچیق-آیدین انسان حقوقلرینی بوزیش قرشیسیده سکوت سقلب توریبدی، حال‌بوکه همه بو جنایتلر نینگ گواهیدیر. طالبان هر کونی انسانی کرامتنی آیاق آستی قیله‌دی و تاریخی عاموی میدانلرده، قمچی و صحرا سودلری بیلن آدملرنی خۉرلب، جزاله‌یدی.»
نوید احمد بارکزی، ژورنالیستلردن بیری، ویدېو نی قیته اولشیب یازگن: «هراتده بیر یاش نینگ قتل اېتیلیشی و جسدینی چارراهه اۉرته‌سیده آسیب قۉییش ینه بیر بار طالبان نینگ قۉپال و غیرِ انسانی چهره‌سینی نمایان قیلدی. بوندن هم اچینرلیسی، جسدنی تماشا قیلیش اوچون آدملر نینگ باستیریب باریشی بۉلیب، بو نادانلیک و جاهللیک نینگ نقدر چوقورلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.»
حمیرا قادری، یازووچی و هرات نینگ اصیل یشاوچیسی، ایکس صحیفه‌سیده طالبان نینگ بو ایشیگه مناسبت بیلدیریب یازگن: «داوود، هراتده اېنگ دهشتلی شکلده اۉلدیریلیب، جسدی نمایش قیلینگن آدم، افغانستان آزادلیک حرکتی اعضاسی و طالبان گه قرشی آقیمی نینگ بیر بۉله‌گی اېدی. بیز عیاللر اونوتمسلیگیمیز کېره‌ککی، داوود یالغیز اۉزی بیر شهرنی لرزه‌گه سالدی. بیزلر نینگ کۉپچیلیگیمیز بو تۉرت ییل ایچیده سیاحت، ایلنیش و اۉزینی تربیه‌لشدن باشقه، خلق اوچون ایش قیلمه‌دیک.»
گلچهره یفتلی، ناراضیلیک بیلدیرگن عیاللردن بیری، جهان همجمعیتیگه یۉله‌گن خبریده یازگن: «دنیا آدملری! اۉزینگیز حکم قیلینگ! قیینه‌ش، اۉلدیریش و آدملرنی اېزیشدن ذوق آله‌دیگن بونده‌ی وحشیلر بیلن قنده‌ی معامله قیله‌سیز؟ اولر باله‌لر و اۉسمیرلرنی تاپلشه‌دی، تاکه شهر اۉرته‌سیده بیر ناحق آدمنی قنده‌ی قیینه‌ب دارگه آسه‌یاتگنینی کۉرسینلر. شونگه قره‌مه‌ی، سیزلر بو آرقه‌ده قالگن و قانخۉر گروهنی تن آلیشنی، اولر بیلن دیپلوماتیک علاقه‌لر اۉرنه‌تیشنی خواهله‌یسیزمی؟ بو، طالبان نینگ حقیقی قیافه‌سی. کیم اولر نینگ رېژیمینی تنقید قیلیشگه جرات اېتسه، خودی شونده‌ی تقدیرگه دوچ کېله‌دی.»
طالبان دعوا قیلگنلریچه، قتل اېتیلگن شخص اۉتگن هفته بو گروه جنگچیلریدن بیری، حسن آخوند، طالبان نینگ اۉنینچی حوزه ساحه نظارتی باشلیغاینی، اۉلدیرگن.
ایتیشلریچه، طالبان تامانیدن آتیب تشلنیب سۉنگ دارگه آسیلگن شخص، داوود، هرات ولایتی نینگ پشتون زرغون تومنیدن بۉلگن.
شو بیلن بیرگه، طالبان اول هم کۉپ بار پنجشیر، بدخشان و بغلان ولایتلریده اۉز مخالفلرینی قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن. انسان حقوقلری تشکیلاتلری تامانیدن اعلان قیلینگن کۉپلب حساباتلر بو گروه کېنگ کۉلمده صحرا قتل و قانوندن تشقری اۉلدیریشلر عملگه آشیرگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
۸صبح کونده لیگی، کۉپلب گزارشلریده شونی انیقله‌گن-کی، طالبان سابق حربیلر و اۉزلریگه قرشی جبهه لرگه اعضا بۉلگنلیکده عیبلنگن شخصلرنی قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن. اولراق، بو گروه پنجشیر ولایتی نینگ خینج تومنی حدودیده‌گی بهارک منطقه سیده عنایت الله اسملی بیر یاشنی ملی قرشیلیک (جبهه‌سی بیلن همکارلیکده عیبلب، قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن.
شونینگدېک، طالبان بدخشان و پنجشیرده اۉنلب حربی اسیرلرنی قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن. اولراق، بو گروه ملی قرشیلیک جبهه‌سی نینگ ۲۲ نفر حربی اسیرینی قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن و اوشبو جبهه نینگ بیر قوماندانی نینگ باشینی کېسگن. ۸صبح کونده لیگی نینگ تاپیلمه‌لریگه کۉره، طالبان پنجشیرده ملی قرشیلیک جبهه‌سی نینگ ینه ۷۰ دن آرتیق اسیرینی قۉللری باغلیق حالده آتیب تشله‌گن اېدی.
عین حالده، انسان حقوقلری کوزه‌تووچیسی، ۱۴۰۱-ییل سرطان نینگ ۱۶-کونیده خبر بېرگن اېدیکی، ننگرهار و کنر ولایتلریده، داعش نی قۉللب-قوتلش عیبی بیلن قتل اېتیلگن ۱۰۰ دن آرتیق اېرکک نینگ جسدلری کاناللرده و باشقه جایلرده تاپیلگن.
بیر وقتده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشی نینگ افغانستان بۉییچه مخصوص گزارشگری ریچارد بنت اۉز حساباتیده خلق‌ارا همجمعتدن طالبان‌نی انسان حقوقلرینی بوزگنلیک اوچون باسیم آستیده اوشلب توریشنی و بو بوزیلیشلر اوچون جوابگرلیک چاره‌لرینی کۉریشنی سۉره‌گن. او، شونینگدېک، عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش نینگ برچه شکللرینی برطرف اېتیش تۉغریسیده‌گی کنوانسیون (CEDAW) اعضا دولتلرینی طالبانگه قرشی خلق‌ارا جنایت سودیگه شکایت قیلیشگه چقیرگن.
بونگچه، «خلق‌ارا پنجشیری‌لر کېنگشی» دېب ناملنگن بیر تشکیلات۱۴۰۳-ییل اسد آییده خبر بېرگندیکی، اوچ ییل دوامیده طالبان پنجشیر ولایتیده ۲۸۳ کیشینی قتل اېتگن. بو قتل اېتیشلر باش کېسیش، کۉز اۉییش و صحرا قتل قیلیشلرنی اۉز ایچیگه آلگن.
