شغنان؛ اېشیتیلمه‌یاتگن اسماعیلیه‌لر‌نینگ جیم آوازلری
امین کاوه
طالبان تامانیدن دینی آزچیلیکلرنی تعقیب قیلیش باره‌سیده‌گی خواطرلر دوام اېته‌یاتگن بیر پیتده، بدخشان ولایتی‌نینگ شغنان اولسواللیگیدن بیر گروه اهالی طالبان اولسواللیک حاکمیگه مکتوب یۉللب، اوشبو گروه اعضالری و جنگچیلری‌نینگ خطی-حرکتلریدن شکایت قیلگن. اولر مکتوبده طالبان جنگچیلری کۉچه‌لر و بازارلرده آدملرنی تعقیب قیله‌یاتگنینی اَیتگن. مکتوبده اوشبو شکایت محلی اهالی‌نینگ طالبان جنگچیلری خطی-حرکتلری یوزه‌سیدن کوزه‌توولری و تکراری شکایتلری اساسیده تیّارلنگنی همده اوشبو گروه مسؤوللریدن وضعیتنی زودلیک بیلن حل قیلیش اوچون چاره‌لر کۉریش سۉره‌لگنی قید اېتیلگن.
بدخشان ولایتی‌نینگ شغنان اولسواللگیدن بیر گروه اهالی اوشبو اولسواللیکده‌گی طالبان اولسوالی‌گه مکتوب یۉللب، بو گروه جنگچیلری‌نینگ آدملرگه، خصوصاً، طالبان محتسبلری‌نینگ تعقیبلریگه نسبتاً مناسبتیدن جدّی خواطر بیلدیرگن. اولر مکتوبده طالبان جنگچیلری بیر نېچه بار عیاللرنی تعقیب قیلگنینی و آدملر خوفسیزلیک تهدیدلری همده طالباندن قۉرقیشلری سببلی بو باره‌ده سکوت سقله‌گنینی، بیراق بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی اېندی بونده‌ی خطی-حرکتلر قرشیسیده جیم قالمسلیکلریگه سبب بۉلگنینی اَیتگن.
۸صبح اختیاریگه یېتیب کېلگن اوشبو مکتوب نسخه‌سی شغنان اهالیسی طالبان‌نینگ اَیریم حربی کوچلری‌نینگ جماعت جایلریده‌گی ناتۉغری خطی-حرکتلری سببلی رسمی شکایت کیریتگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
مکتوب‌نینگ بیر قِسمیده شونده‌ی دېیله‌دی: «محلی اهالی‌نینگ کوزه‌توولری و تکراری شکایتلریگه کۉره، اَیریم حربی خدمتچیلر بعضی کۉچه‌لر، بازارلر و جماعت جایلریده، اینیقسه عیاللرگه نسبتاً، آدملرنی تعقیب قیلیش، خواطرگه سالیش و خاطرجمعلیگینی بوزیشگه سبب بۉله‌یاتگن خطی-حرکتلرنی عملگه آشیرماقده.» مکتوبده اوشبو شخصلر قورال آلیب یورگنی سببلی محلی اهالی احتمالی عاقبتلردن قۉرقیب، شکایت یاکه ناراضیلیگینی بیلدیره آلمه‌گنی تأکیدلنگن.
شغنان اهالیسی مکتوبده شونده‌ی دېگن: «بونده‌ی خطی-حرکتلر‌نینگ دوام اېتیشی خلق و مسؤوللر اۉرته‌سیده‌گی ایشانچ و همکارلیکنی ضعیفلشتیریشی همده عمومی ناراضیلیک و اجتماعی کېسکینلیککه زمینه یره‌تیشی ممکن. شو سببلی، حرمتلی اولسواللیک مسؤوللریدن اوشبو مسأله‌نی جدّی روشده اۉرگنیش و قانون‌بوزرلیکلر تصدیقلنگن تقدیرده، بونده‌ی خطی-حرکتلر‌نینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون ضرور قانونی و انتظامی چاره‌لرنی کۉریش سۉره‌له‌دی.»
شوغنانلیک بیر فقرا، اسمی حساباتده تیلگه آلینیشینی ایسته‌مه‌گن حالده، طالبان‌نینگ آدملرگه مناسبتی حقیده شونده‌ی دېیدی: «حقیقتاً هم یامان معامله قیلیشه‌دی، اینیقسه بازارده کۉپینچه بۉله‌دیگن طالبان عسکرلری. آدملرنی تعقیب قیلیشه‌دی.»
شغنانلیک بیر عیال، اسمی حساباتده تیلگه آلینیشینی ایسته‌مه‌گن حالده، شونده‌ی دېیدی: «شغنانده هم باشقه حدودلر کبی طالبان محتسبلری دایما عیاللرنی چادری کیمه‌گنلیک بهانه‌سیده تعقیب قیلیشه‌دی. شغنان اهالیسی ایلگری اېرکین اېدی و بو چېکلاولر اولر اوچون جوده آغیر کېچماقده.»
اوشبو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «اوّلراق بیر نېچه طالبان اعضاسی شغنانلیک بیر نېچه قیزنی آلیب کېتگن اېدی. بعضیلر اولرنی مجبورا نکاحیگه آلگنینی اَیته‌دی، باشقه‌لری اېسه قیزلر‌نینگ راضیلیگی بۉلگنینی اَیته‌دی. حقیقی واقعه‌لردن بیری شو که شغنانلیک بیر طالبان اعضاسی‌نینگ جیینی بیر قیز بیلن دۉستانه مناسبتده بۉلگن و اونگه اویلنماقچی اېدی. او عمکیسینی ساوچیلیککه یوبارگن، بیراق قیز جوده چیرایلی بۉلگنی سببلی، بو طالبان اعضاسی قیزنی جیینیگه ساوچی قۉییش اۉرنیگه، اۉزی اوچون ساوچیلیک قیلگن و پول تۉله‌ب، اۉشه قیز بیلن نکاح قورگن.»
بو حالتدن اوّل هم واخان اولسواللیگی اهالیسی اوشبو اولسواللیکده‌گی طالبان تومن حاکمینی آدملرنی تعقیب قیلیش و دینی باسیم اۉتکزیشده عیبله‌گن اېدی. اولر اوشبو طالبان محلی منصبداری بیر نېچه بار جنسی زۉرآورلیکده عیبلنگنینی دعوا قیلگن.
اهالی‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان تومن حاکمی آدملرنی تهدید قیله‌دی و شو سببلی هېچ کیم اونینگ خطی-حرکتلریگه قرشی ناراضیلیک بیلدیریش یاکه شکایت قیلیشگه جرأت اېته آلمه‌یدی. واخانلیک فقرالردن بیری اوشبو طالبان محلی منصبداری تورلی خیل باسیملر، جمله‌دن دینی باسیملر آرقه‌لی آدملرنی، اینیقسه عیاللر و قیزلرنی تعقیب قیله‌یاتگنینی اَیتگن. اولر، شونینگدېک، اَیریم عیاللر بیلن مناسبت اۉرنه‌تیش اوچون کوچ و باسیمدن فایده‌لنگنینی دعوا قیلگن.
شونینگدېک، ۸سابه گزېته‌سی‌نینگ باشقه بیر حساباتیده کېلتیریلگن معلوماتلر بدخشانده‌گی اسماعیلیه‌لر دینی، تعلیمی و اجتماعی چېکلاولر تۉلقینیگه دوچ کېله‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. اوشبو گزارش معلوماتلریگه کۉره، ولایت‌نینگ بیر قطار اولسواللیکلریده کمیده ۱۰ ته اسماعیلیه‌لر جماعتخانه‌سی یاپیلگن، بدخشان‌نینگ بېش تومنیده ۳۴۰ دن آرتیق اسماعیلیه باله طالبان‌نینگ دینی مدرسه‌لریگه یوباریلگن و اوشبو جماعه اعضالری آره‌سیده کمیده یېتّی مرته دین اۉزگرتیریش حالتی قید اېتیلگن. بدخشانلیک اسماعیلیه، شونینگدېک، دیننی اۉزگرتیریشگه مجبورلش، خوفسیزلیک تهدیدلری، مدنی فعالیتگه چېکلاولر و عایله‌لر‌نینگ قۉشنی مملکتلر همده کابلگه کۉچیب کېتیشی کوچه‌یگنی حقیده خبر بېرگن.
بو حالت امریکا تشقی ایشلر وزیرلیگی خلق‌ارا دینی اېرکینلیک بۉییچه ییللیک حساباتیده طالبان رژیمی افغانستان جمعیتینی اۉزی‌نینگ شریعت تلقینیگه اساسلنیب باشقره‌یاتگنی و دینی همده اعتقادی آزچیلیکلر اوشبو گروه‌نینگ تۉلیق حمایه‌سیدن فایده‌لنمه‌یاتگنینی اَیتگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
اوشبو حساباتده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ انسان حقوقلری بۉییچه عالی کمیساری سۉزلریگه تیه‌نیب، طالبان ۲۰۲۱-ییلده حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن بېری «آزچیلیکلر، اینیقسه دینی آزچیلیکلر، هېچ قچان تۉلیق حمایه‌گه اېگه بۉلمه‌گن» دېب قید اېتیلگن.
