اسرائیل سیلاولری؛ اتفاقچی حکومت توزیش‌نینگ ناانیق‌لیگی
شجاع‌الدین امینی
اسرائیلده‌گی سیلاولر اهمیت جهتیدن امریکاده‌گی آره‌لیق سیلاولردن اوستون بۉلمسه-ده، اولردن کم اېمس. هر ایکّی سیلاو‌نینگ اهمیتینی ینه‌ده آشیره‌یاتگن عامل یقین شرقده‌گی بې‌قرار وضعیت دیر. کېنگ ترقه‌لگن قره‌شلرگه کۉره، اگر بنیامین نتنیاهو ایکّینچی بار باش وزیر بۉلمسه (حاضرچه بونده‌ی بۉلمه‌دی، بیراق اتفاق توزیش یاکه قَیته سیلاو اۉتکزیش آرقه‌لی بو احتمالنی بوتونله‌ی استثنا قیلیب بۉلمه‌یدی) و امریکاده هم جمهوریت‌چیلر کانگرسده، اینیقسه سناده، کۉپچیلیک ا‌ۉریننی بای بېرسه، امریکا و اسرائیل‌نینگ ایرانگه قرشی اوروشی سوسه‌یه‌دی همده یقین شرقده ینگی وضعیت یوزه‌گه کېله‌دی. حاضرچه اسرائیلده‌گی سیلاولر تقدیری معلوم بۉلدی، اما امریکاده‌گی سیلاولر نتیجه‌سی هلی انیق اېمس.
اسرائیلده سیلاولر اۉتکزیلدی، بیراق اوچه‌له بلوک‌نینگ هېچ بیری بلوک (نتانیاهو، آیزنکوت و عربلر) ۱۲۰ ا‌ۉرینلی کنست‌ده حکومت توزیش اوچون ضرور بۉلگن ۶۱ ته ا‌ۉریننی قۉلگه کیریته آلمه‌دی. نتنیاهو اتفاقداشلری ۵۳ ته، «نتنیاهوگه مخالف حزبلر، یاشار، با هم، دموکراتلر، اسراییل بیزنینگ اوییمیز بیرگه ییغیلگن) بیرلشگن آیزنکوت بلوکی ۴۸ ته، ایکّی قناتدن منصور عباس باشچیلیگیده‌گی همده باشقه اوچ ته حزب‌دن تشکیل تاپگن عربلر بلوکی اېسه ۱۹ ته ا‌ۉریننی اېگه‌لله‌دی.
اېندی اساسی سوال ینگی حکومت قنده‌ی شکللنتیریله‌دی؟ ینگی حکومت، مقرر روشده، حزبلر بیرلشیشی اساسیده توزیلیشی کېره‌ک. عکس حالده، «ملی بیرلیک حکومتی»نی شکللنتیریش یاکه ینگی سیلاولر اۉتکزیش امکانیتی پیدا بۉله‌دی.
احتمالی ینگی حکومت تورلی سیاسی قره‌شلرگه اېگه کوچلردن ترکیب تاپه‌دی. بو اېسه اونی حاضرگی حکومتدن فرقله‌یدی. عملده‌گی حکومت اسرائیل تاریخیده‌گی اېنگ اۉنگ قنات حکومت صفتیده بهالنه‌دی. او حاکمیتنی شخصیلشتیریش و باشقه سیاسی قناتلر‌نینگ طلب همده خواطرلریگه بې‌پروا مناسبتده بۉلیشده عیبلنه‌دی. خودّی شونینگدېک، بو حکومت غزه، غربی ساحل و جَنوبی لبنان اهالیسی تقدیری باره‌سیده‌گی خلق‌ارا هم‌جمعیتی خواطرلرینی هم اعتبارسیز قالدیریب کېلگن.
وضعیتگه یوزه‌کی قره‌گنده هم نتنیاهونینگ اتفاق توزیش آرقه‌لی باش وزیرلیککه قَیتیشی آسان بۉلمه‌سلیگی کۉرینیب توریبدی. بو‌نینگ سببی انیق: نتنیاهو بلوکیده دنیایی کوچلر بیلن کېلیشیشی نهایتده قیین بۉلگن سیاسی گروهلر موجود. حتا اولر بیلن عموماً کېلیشیب بۉلمسلیگی هم ممکن. مثلاً، نتنیاهو بلوکی تۉرتته حزب‌دن عبارت: «دینی صهیونیزم» و «یهودی کوچی» (ملی-دینی حزبلر)، شونینگدېک، شه‌س و «تورات یهودیلیگی اتفاقی» (صاف دینی حزبلر). اوشبو تۉرت حزب‌نینگ طلبلری هم انیق. اسموتریچ و بن گویر باشچیلیگیده‌گی ملی-دینی کوچلر فلسطینلیکلرنی یۉق قیلیش و اولر‌نینگ یشش جایلرینی تۉلیق اېگه‌للش طرفداری. دینی حزبلر اېسه اوردوده خدمت قیلیش یاکه باشقه مسؤولیتنی ذمّه‌سیگه آلیشگه راضی بۉلمه‌سدن، حکومتدن ینه‌ده کۉپراق امتیاز و آزادلیکلر آلیشگه اینتیلماقده.
اساسا آیزنکوت اتفاقی اطرافیده بیرلشگن دنیاوی کوچلر نتنیاهونینگ اۉته اۉنگچی اتفاقچیلری دینی و ملی-دینی گروهلر بیلن آسانلیکچه کېلیشه آلمه‌یدی. حتا «اسرائیل اوییمیز» حزبی رهبری، یېتّی ا‌ۉریننی قۉلگه کیریتگن آویگدور لیبرمن هم نتنیاهو بلوکیده‌گی اۉته کېسکین قره‌شلرگه اېگه کوچلردن اوزاق توریشنی ایسته‌یدی. حال‌بوکه، فلسطین مسأله‌سی، حزب‌الله و ایرانگه مناسبت باره‌سیده اولر‌نینگ قره‌شلری بیر-بیریگه یقین، اَیریم مسأله‌لرده لیبرمن حتا اولردن هم کېسکینراق سیاست‌ده توره‌دی. سکولار قره‌شلرگه اېگه لیبرمن دینی اۉنگ قنات حزبلر‌نینگ وکیلی بۉلگن حریدی‌هاینددن آرتیقچه امتیازلردن فایده‌لنیشینی ایسته‌مه‌یدی. دینی حزبلر اېسه حرېدیلر‌نینگ حربی خدمتدن آزاد اېتیلیشینی طلب قیلماقده. سکولار کوچلر بونگه قرشی بۉلیب، سیلاوآلدی وعده‌لریده هم اوشبو امتیازنی بېکار قیلیشگه اورغو بېرگن. خودّی شونینگدېک، «بیرگه‌لیکده» حزبیگه رهبرلیک قیله‌یاتگن و ۱۲ ته ا‌ۉریننی قۉلگه کیریتگن نفتالی بنت همده یائیر لاپید نتنیاهونینگ حاضرگی طرفدارلری بیلن اتفاق توزیشنی ایسته‌مه‌یدی. بو یېرده هم سکولار و دینی کوچلر اۉرته‌سیده‌گی قره‌مه-قرشیلیک، شونینگدېک، اَیریم گروهلرگه حربی خدمتدن آزادلیک بېریلیشی مسأله‌سی اساسی تۉسیقلردن بیری حسابلنه‌دی.
بوندن هم مهمی، سکولار سیاستچیلر اسموتریچ و بن گویر بیلن بیر حکومت ترکیبیده ایشلشگه آسانلیکچه راضی بۉلمه‌یدی. نتنیاهونینگ اۉزی هم بو ایکّی اتفاقچیسیدن، هېچ بۉلمه‌گنده، تشقی کۉرینیشده اوزاقراق توریشگه و اولر‌نینگ برچه قره‌شلرینی قۉللب-قوّتله‌مسلیککه اورینه‌یاتگن بیر پیتده، لیبرمن، بنت و لاپید‌نینگ اولرگه ینه‌ده اوزاقراق توریشی طبیعی. آیزنکوت و دېموکرا‌تلر حزبی (مرتص و ایشلاوچی حزبلریدن تشکیل تاپگن) رهبری یائیر گولان باره‌سیده اېسه وضعیت الّه‌قچان عیان. شونده‌ی اېکن، نتنیاهو آلدیده ایکّی یۉلدن بیرینی تنلشدن باشقه چاره قالمه‌یپتی: مخالفت بلوکیده‌گی سکولار کوچلر بیلن کېلیشیش یاکه حاضرگچه اونینگ اتفاقچیسی بۉلیب کېلگن اۉته اۉنگچی گروهلرگه تیه‌نیش. حاضرچه او هر ایکّی تاماننی بیرلشتیره آلمه‌یپتی.
بوندن تشقری، نه‌فقط دینی و ملی-دینی اۉنگ قنات کوچلری، بلکه ننیاهو‌خو‌نینگ اۉزی هم آیزنکوت بلوکی اوچون مقبول نامزاد اېمس. آیزنکوت و باشقه مخالف حزبلر نتنیاهونی اسرائیل‌نینگ خلق‌ارا آبروسیگه ضربه یېتکزیشده عیبله‌یدی. اولر‌نینگ فکریچه، تل‌آویوگه نسبتاً «جینوساید» و «اوروش جنایتلری» عیبلاولری ایلگری سوریله‌یاتگنی‌نینگ سببی هم نتنیاهونینگ مهم سیاسی وضعیتلرده عمومی اسرائیل منفعتلریدن کۉره حاکمیتده قالیشنی افضل کۉرگنی دیر. نتنیاهونی حاکمیتدن چېتله‌تیش و اونینگ ضعیف تامانلرینی آچیب بېریش شعاری بیلن سیلاوگه کیرگن مخالف کوچلر اېندی او بیلن بیر حکومت ترکیبیده بیرلشسه، بو اولر اوچون سیاسی جهتدن قیمتگه توشه‌دی و سیلاوآلدی وعده‌لریگه ضد بۉله‌دی. البته، آیزنکوت بلوکیده‌گی سکولار کوچلر دینی و ملی-دینی اۉنگ قنات حزبلر بیلن اتفاق توزیشنی ایسته‌مه‌گنیدېک، بو حزبلر هم بونده‌ی کېلیشووگه راضی بۉلمه‌یدی. بو وضعیتده بیرآز کېلیشووگه باریشی ممکن بۉلگن یگانه شخص، احتمال، نتنیاهونینگ اۉزی دیر.
اېندی عربلر بلوکیگه تۉخته‌له‌میز. بو بلوک هم ایکّی گروهدن تشکیل تاپگن: حدش، تعال و بلد حزبلرینی بیرلشتیرگن «قۉشمه رۉیخط» همده منصور عباس باشچیلیگیده‌گی رعم حزبی. منصور عباس اسرائیل حکومتلری‌نینگ فلسطینلیکلرگه نسبتاً سیاستیگه باشقه‌لرگه قره‌گنده کمراق تنقیدی مناسبتده بۉله‌دی. او حتا لاپید حکومتیده وزیر صفتیده هم فعالیت یوریتگن. اَیریملر اونی اخوان‌المسلمین حرکتی تأثیریده بۉلگن سیاستچی صفتیده هم بیله‌دی.
بو شرایطده عربلر بیلن اتفاق توزیش مسأله‌سی حل قیلووچی اهمیتگه اېگه بۉلیب، رقیب بلوکلر‌نینگ هر ایکّیسیگه هم غلبه کېلتیریشی ممکن. آیزنکوت عربلر بیلن اتفاق توزیش طرفداری، بیراق بو یۉلده بیر قطار تۉسیقلرگه دوچ کېلماقده. جمله‌دن، اۉته اۉنگچی کوچلر تامانیدن اونگه قرشی سلبی ترغیبات آلیب باریلماقده. مثلاً، نتنیاهو رعم حزبینی حماس‌نینگ باشقه بیر کۉرینیشی صفتیده تعریفلب، اونگه قرشی منتظم ترغیبات آلیب بارماقده. اسرائیل حماس بیلن اوروش حالتیده تورگن بیر پیتده، اینیقسه عملده‌گی باش وزیر تامانیدن بونده‌ی دعوالر‌نینگ ایلگری سوریلیشی جماعتچیلیک فکریگه تأثیر قیلمسدن قالمه‌یدی. آیزنکوت بو خواطرنی اعتباردن چېتده قالدیرمه‌یدی. نتنیاهونینگ حزبی اېسه انیق: او عرب حزبلری بیلن هېچ قنده‌ی شرایطده اتفاق توزمه‌یدی و اولر‌نینگ حکومتده اشتراک اېتیشیگه یۉل قۉیمه‌یدی. عرب حزبلری هم نتنیاهو بیلن بیر حکومت ترکیبیده قالیشگه راضی بۉلمه‌یدی. بیراق ینه بیر احتمالی یېچیم موجود: عرب حزبلری حکومت ترکیبیگه کیرمه‌گن حالده آیزنکوت بلوکینی قۉللب-قوّتلشی یاکه هېچ بۉلمه‌گنده اونگه قرشی آواز بېرمسلیگی ممکن. بونده‌ی وضعیتده «آزچیلیک حکومتی» شکللنیشی احتمالی پیدا بۉله‌دی.
احتمالی سیاسی ناانیقلیکدن چیقیش‌نینگ ینه بیر یۉلی ملی بیرلیک حکومتینی توزیشدیر. بونده‌ی حکومت ایکّی رقیب بلوک اۉرته‌سیده یازمه کېلیشوو اساسیده باشقریلیشی ممکن. اسرائیل حاضر مرکّب و مهم دورنی باشدن کېچیره‌یاتگنی، حماس، حزب‌الله و ایران بیلن باغلیق مسأله‌لر همان آچیق قاله‌یاتگنی حسابگه آلینسه، حاکمیتنی یکّه قۉلگه جمعلش اوچون سیاسی کوره‌شدن واز کېچیب، ملی بیرلیک حکومتینی شکللنتیریش ضروردېک کۉرینه‌دی. بو جریانده امریکا‌نینگ احتمالی اره‌لشووی هم مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن. دونالد ترمپ ینه سیاسی جریانگه اره‌لشیب، تامانلرنی ملی بیرلیک حکومتینی قبول قیلیشگه اونده‌شی احتمالدن خالی اېمس. زېرا، او اوّلگی ایکّی سیلاوده هم نتنیاهونی آچیق قۉللب-قوّتلشدن تارتینمه‌گن اېدی.
