قولهشنینگ بېش ییللیگی؛ چېگره بیلمس ژورنالیستلر: طالبان مېدیا اېرکینلیگیگه قرشی ۲۰ ته یۉریقنامه چیقردی
امین کاوه
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» (RSF) افغانستاننینگ طالبان قۉلیگه توشگنینینگ بېش ییللیگی مناسبتی بیلن اعلان قیلگن حساباتیده طالبان بو دور مابینیده عامهوی اخبارات واسطهلری فعالیتینی باسقیچمه-باسقیچ کېسکین چېکلهگن ۲۰ دن آرتیق یۉریقنامه، فرمان و نظام چیقرگنینی معلوم قیلگن. حساباتگه کۉره، افغانستانده یېتکرمه و ژورنالیستلر فعالیتیگه قۉییلگن چېکلاولر ترقاق و آغزهکی بویروقلردن اوشبو گروهنینگ رسمی سیاستیگه ایلنگن. «چېگره بیلمس ژورنالیستلر»نینگ اَیتیشیچه، عموممی یۉریقنامهلردن تشقری، طالباننینگ ولایتلردهگی فرمانلری هم مطبوعات اېرکینلیگی اوچون موجود میداننی توگهتیش جریانینی ینهده کوچهیتیرگن. حساباتگه کۉره، طالبان استه-سېکین منصبدارلرنی تنقید قیلیش، خلقارا دستورلرنی یایینگه اوزهتیش، عیاللرنینگ باشلاوچیلیک قیلیشی، سیاسی دستورلر، مهمانلرنی تنلش، جانلی مناظرهلر همده عیاللرنینگ تصویری و آوازیدن فایدهلنیشنی چېکلهگن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر»نینگ اَیتیشیچه، طالبان سیاستینینگ بېش ییللیک جریانینی اۉرگنیش شونی کۉرسهتهدی که چېکلاولر دستلب ینگیلیکلرنی قندهی یاریتیشگه عاید قاعدهلردن باشلنگن، بیراق استه-سېکین سیاسی دستورلرنی تعقیقلش، عیاللرنینگ آودهگی اشتراکینی چېکلش، دستور مهمانلرینی نظارت قیلیش، طالبان منصبدارلرینی تنقید قیلیشنی تقیقلش و نازک موضوعلرنی یاریتیشنی چېکلشگچه کېنگهیگن.
حساباتده اَیتیلیشیچه، طالبان وزیرلیکلرینینگ اوشبو یۉریقنامهلری، فرمانلری و آغزهکی بویروقلری «طالبان محکمه قاعدهلری»نینگ چیقریلیشی بیلن ینگی باسقیچگه اۉتگن و اونده ېتکرمهنی حمایه قیلیش اوچون هېچ قندهی قۉللب-قوّتلش یاکه کفالت کۉزده توتیلمهگن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» تشکیلاتی ایلگری هم ییللر دوامیده تۉپلنیب کېلگن چېکلاولر آستیده فعالیت یوریتگن آو اوچون اوشبو حقوقی بۉشلیقنینگ عملی عاقبتلریدن جدّی خواطر بیلدیرگن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» تشکیلاتینینگ افغانستان بۉییچه مسؤولی سلیا مرسیه طالباننینگ محکمه قاعدهلری سۉنگگی بېش ییل دوامیده ترقاق طرزده قۉللنیب کېلگن چېکلاولرنی رسمی و حقوقی دایرهگه ایلنتیرگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، «قۉزغالان»، «حکومتنی اغدریش» و «بدعت» کبی ناانیق تعریفلردن ژورنالیستلر، تحلیلچیلر و تنقیدچیلرنی تعقیب قیلیش اوچون فایدهلنیش، حتا ژورنالیستلرنی اۉز اخبارات منبعلرینی آشکار قیلیشگه مجبورلش ممکن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» تشکیلاتینینگ افغانستان بۉییچه مسؤولی شوندهی دېگن: «اوشبو قانون [طالبان] محکمهلریگه مخالفتنی جنایت دېب بېلگیلش اوچون کېنگ وکالتلر بېریش آرقهلی محکمهلرگه منصبدارلرنی تنقید قیلیش، مخالفلر بیلن علاقه قیلیش و نازک سیاسی موضوعلر حقیده ژورنالیستیک فعالیت آلیب باریشنی جزالش امکانینی بېرهدی. بو قاعدهلر، شونینگدېک، ژورنالیستلرنی اۉز منبعلری یاکه همکسبلرینی آشکار قیلیشگه مجبور قیلیشی ممکن؛ بو اېسه اخبارات مخفیلیگینی ضعیفلشتیریب، مستقل ژورنالیستیک فعالیتنی ینهده خوفلی قیلهدی.»
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» تشکیلاتی اوشبو بېش ییللیک تنزل جریانینی کوزهتیب کېلگن و ژورنالیستیک فعالیتنی ناانیق دینی، اخلاقی یاکه ملی منفعت مېزانلری اساسیده چېکلهیدیگن برچه قاعدهلرنی بېکار قیلیشگه چقیرگن.
طالبان تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر و یۉریقنامهلر ترتیبی
حساباتده اَیتیلیشیچه، طالبان یېتکرمهگه نسبتاً دستلبکی چېکلاولر تۉپلمینی ۲۰۲۱-ییل سپتمبر آییده مېدیا اوچون ۱۱ مادّهدن عبارت یۉریقنامهنی اعلان قیلیش آرقهلی جاری قیلگن. اوشبو یۉریقنامهلر مېدیانی «اسلامگه ضد»، «حقارتلی» یاکه «جماعتچیلیک روحیتینی توشیرووچی» دېب تاپیلگن ماتریاللرنی ترقهتمسلیککه مجبور قیلگن. عمومی و تورلیچه تلقین قیلینیشی ممکن بۉلگن توشونچهلردن فایدهلنیلگنی سببلی، آو اېرکینلیگینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلر اوشبو قاعدهلرنی کېنگ کۉلملی سانسور اوچون زمینه یرهتهدی، دېب بهالهگن.
حساباتگه کۉره، بیر نېچه کوندن سۉنگ طالباننینگ اخبارات و مدنیت وزیرلیگی مېدیاگه یوبارگن مکتوبیده اوشبو گروهنی فقط «افغانستان اسلام امیرلیگی» دېب اتشنی بویورگن و «طالبان گروهی» نامیدن فایدهلنیش تقیقلنگن.
شونینگدېک، حساباتگه کۉره، اۉشه ییلنینگ نوامبر آییده طالباننینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر وزیرلیگی تېلویزیونلردهدهگی عیال باشلاوچیلرنی یوزلرینی یاپیشگه مجبور قیلگن؛ بو چاره سۉز اېرکینلیگینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلرنینگ کېنگ ناراضیلیگیگه سبب بۉلگن.
حساباتگه کۉره، طالبان نظارتیدهگی مېدیا باتفصیل رایورتاژلر تیّارلش اوچون طالباننینگ مېدیا مرکزی بیلن موافقلشتیریشگه مجبور قیلینگن. «چېگره بیلمس ژورنالیستلر» حساباتیده ناانیق عبارهلر بیلن ایشلب چیقیلگن اوشبو قاعدهلرنی خوفلی دېب بهالب، قارهلهگن؛ چونکه تشکیلاتنینگ اَیتیشیچه، اولردن ژورنالیستلرنی تعقیب قیلیش اوچون فایدهلنیش ممکن.
حساباتده اَیتیلیشیچه، ۲۰۲۲-ییلده طالبان «آزادلیک رادیوسی» و «امریکا آوازی» دستورلرینی FM تۉلقینلری آرقهلی یایینگه اوزهتیشنی تۉختهتگن و بونگه اوشبو آو مضمونینینگ «ملی منفعتلر»گه ضد اېکنینی سبب قیلیب کۉرسهتگن.
شونینگدېک، اۉشه ییلی طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده فرمان چیقریب، اوشبو گروه منصبدارلرینی تنقید قیلیشنی شریعتگه ضد دېب اعلان قیلگن؛ بو چاره عملده طالبان منصبدارلرینی تنقید قیلیشنی جنایت صفتیده بېلگیلش اوچون زمینه یرهتگن.
حساباتگه کۉره، مېدیا شکایتلری و قاعدهبوزرلیکلرینی کۉریب چیقیش کمیسیونی هم ینگی توزیلمه اساسیده و طالبان باشقروویده قَیته فعالیتینی باشلهگن. اوشبو کمیسیون یېتکرمه فعالیتینی کۉریب چیقیش و میدیا قاعدهبوزرلیکلرینی کۉریب چیقیش اوچون مسؤول اېتیب بېلگیلنگن. حساباتگه کۉره، طالبان رژیمی امریکا تامانیدن مالیهلشتیریلهدیگن اوشبو ایکّی یېتکرمه دستورلرینی قَیته یایینگه اوزهتیشنی هم تقیقلهگن.
حساباتده اَیتیلیشیچه، سابق جمهوریت حکومتی دوریده تشکیل اېتیلگن و قاعدهبوزرلرگه توصیه، آگاهلنتیریش بېریش یاکه اولرنی محکمه ارگانلریگه تقدیم اېتیش وکالتیگه اېگه بۉلگن یېتکرمه شکایتلری و قاعدهبوزرلیکلرینی حل قیلیش کمیسیونی ینگی توزیلمه اساسیده قَیته فعالیتینی باشلهگن.
اوشبو کمیسیونگه طالباننینگ اخبارات و مدنیت وزیری رئیسلیک قیلهدی، اونینگ ترکیبیگه عدلیه وزیرلیگی، طالباننینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر وزیرلیگی، اوشبو گروهنینگ باش استخبارات باشقرمهسی و یېتکرمه تشکیلاتلری وکیللری کیرهدی.
۲۰۲۴-ییل اپرېل آییده طالباننینگ عدلیه وزیرلیگی جمهوریت دوریده قبول قیلینگن قانونلر، جملهدن، عامهوی اخبارات واسطهلری تۉغریسیدهگی قانون بېکار قیلینگنینی اعلان قیلگن. بو چاره یېتکرمه ساحهسیدهگی اېنگ مهم حقوقی اۉزگریشلردن بیری حسابلنهدی، چونکه قریب ییگیرمه ییل دوامیده افغانستان مېدیا فعالیتی اوچون اساس بۉلیب کېلگن حقوقی دایره بېکار قیلینگن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر»نینگ اَیتیشیچه، بیر نېچه آی اۉتگچ، طالبان اۉزینینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر قانونینی کوچگه کیریتگن؛ بو قانون اجتماعی چېکلاولردن تشقری، یېتکرمهگه هم تأثیر کۉرسهتگن.
حساباتگه کۉره، تیریک موجوداتلرنینگ تصویرلرینی نشر اېتیشنی تقیقلش، عیاللرنینگ اشتراکی و آوازیگه قۉییلگن چېکلاولرنی کوچهیتیریش همده طالباننینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر خادملرینینگ مېدیا مضمونینی نظارت قیلیش وکالتلرینی کېنگهیتیریش اوشبو قانوننینگ اېنگ مهم عاقبتلریدن بۉلگن.
اوشبو قانون، شونینگدېک، طالباننینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر وزیرلیگی محتسبلرینینگ نشرلر و عامهوی اخبارات مضمونینینگ طالباننینگ شریعت تلقینیگه موافقلیگینی تأمینلش بۉییچه وکالتلرینی کېنگهیتیرگن.
حساباتده اَیتیلیشیچه، ۲۰۲۴-ییل سپتمبر آییده طالباننینگ اخبارات و مدنیت وزیرلیگی یېتکرمهلر اوچون ینگی چېکلاولر جاری قیلگن. اوشبو قاعدهلرگه کۉره، سیاسی دستورلرنی جانلی ترقهتیشده اوزهتیش تقیقلنگن، یېتکرمه اۉز دستورلری مهمانلرینی طالبان تصدیقلهگن رۉیخطدن تنلشی شرط قیلیب قۉییلگن و میدیا دستورلریده طالبان قانونلرینی هر قندهی تنقید قیلیش تعقیقلنگن.
اوشبو جریاننینگ دوامی صفتیده طالباننینگ قندهاردهگی اخبارات و مدنیت باشقرمهسی ۲۰۲۵-ییل مارچ آییده رادیو ستشنلر اوچون مخصوص یۉریقنامه چیقرگن. اوشبو یۉریقنامهگه کۉره، یېتکرمه طالبان رهبرینی فقط اوشبو گروه تامانیدن تصدیقلنگن رسمی عنوان بیلن تیلگه آلیشی، عیاللر آوازینی یایینگه اوزهتیشنی تۉختهتیشی و قندهارده رایورتاژ تیّارلش اوچون اوشبو ولایتنینگ اخبارات و مدنیت باشقرمهسیدن رخصت آلیشی شرط قیلیب قۉییلگن.
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر»نینگ طلبی
«چېگره بیلمس ژورنالیستلر» تشکیلاتی افغانستانده عاموې اخبارات واسطهلرینی بېش ییل دوامیده چېکلش جریانیگه اشاره قیلیب، طالباندن مېدیا فعالیتینی ناانیق دینی، اخلاقی یاکه ملی منفعت توشونچهلری اساسیده چېکلهیدیگن برچه قاعدهلرنی بېکار قیلیشنی سۉرهگن.
اوشبو تشکیلات اوشبو قاعدهلر مجموعهسی مستقل مېدیا فعالیتی اوچون موجود میداننی ینهده تارهیتیریب، افغانستانده مطبوعات اېرکینلیگینی جدّی معمالرگه دچار قیلگنیدن آگاهلنتیرگن.
