هبت‌الله سایه‌سی آستیده؛ طالبان محکمه‌لریده قضیه‌لر ییللر دوامیده ناانیق حالتده قالماقده
۸صبح، قندهار
قندهار اهالیسیدن اَیریملری عادی و سادّه ایشلرنی تېزده حل قیلیش اوچون طالبان محکمه‌لریگه مراجعت قیلیشلرینی، بیراق یکونی حکمنی آلگونلریگه قدر آیلر، حتا ییللر اۉتیب کېته‌یاتگنیدن شکایت قیلماقده. اَیریم مراجعتچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، ایشنی رۉیخطدن اۉتکزیش، محکمه مجلسلرینی اۉتکزیش، تامانلرنی چقیریش، حجتلرنی کۉریب چیقیش و یکونی حکم چیقریش جریانلری شو قدَر کېچیکتیریله‌دی که آدملر اۉز دعوالرینی دوام اېتتیریشدن چرچه‌ب، اَیریملری حتا دعواسیدن واز کېچیشگه مجبور بۉلماقده. ایشلرنی کۉریب چیقیش جریانی‌نینگ چۉزیلیب کېتیشیدن تشقری، طالبان محکمه‌لری‌نینگ فعالیتی، مراجعتچیلر بیلن معامله، واسطه‌چیلیک و علاقه‌لر‌نینگ تأثیری، شونینگدېک، اداری فسادگه عاید دعوالر یوزه‌سیدن هم اهالی تامانیدن شکایتلر بیلدیریلماقده. اَیریم مراجعتچیلر ایشلرینی تېزلشتیریش اوچون نارسمی یۉللر آرقه‌لی اولردن پول یاکه علاقه‌لریدن فایده‌لنیش سۉره‌لگنینی دعوا قیلماقده. بو حالتده طالبان قاضیلری‌نینگ معاشی و امتیازلری سابق حکومت قاضیلری آلگن معاش و امتیازلر اساسیده بېلگیلنه‌دی؛ بیراق تنقیدچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، اولر‌نینگ فعالیتیده متخصصلیک و شفّافلیک کۉرینمه‌یدی.
حاضر ۵۰ یاشده بۉلگن فاطمه ایشی‌نینگ طالبان محکمه‌سیده اوچ ییلدن بېری حل قیلینمه‌ی یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اوچ ییل اوّل اکه‌لری و ینه بیر قنچه شخصلر اۉرته‌سیده سینگلیسی‌نینگ اجره‌شیشی بیلن باغلیق یوزه‌گه کېلگن ایش هلی هم یکونلنمه‌گن و اونگه هېچ قنده‌ی یېچیم تاپیلمه‌گن.
بو عیال دعوا‌نینگ قرشی تامانینی طالبان قاضیلری بیلن علاقه‌گه اېگه بۉلیشده و اولرگه پاره بېریشده عیبله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، شو سببلی بیر تاماندن اولر‌نینگ ایشی کېچیکتیریله‌یاتگن بۉلسه، ایکّینچی تاماندن، ایش بۉییچه قرارلر چیقریشده عدالتسیزلیک قیلینماقده.
بو عیال سینگلیسی‌نینگ ایشی بیلن باغلیق یوزه‌گه کېلگن معمالر سببلی بیر نېچه بار اۉز جانیگه قصد قیلیشگه اورینگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «بو سینگلیم‌نینگ اجره‌شیش ایشی و اوچ ییلدن بېری حل قیلینمه‌ی یاتیبدی. قاضیلر ایشیمیزنی کېچیکتیرماقده. بیز قاضیلر بو ایش بۉییچه پاره آلگنی و قرشی تامانیمیزنی قتّیق قۉللب-قوّتله‌گنی حقیده معلومات آلدیک. ایشیمیز‌نینگ حالتی حقیده عموماً معلوماتیمیز یۉق و جوده کۉپ معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. اکه‌لریم بیر نېچه بار قماققه آلینگن. اولر‌نینگ قراری مطلقا عدالتدن ییراق، بیراق بیزنی اۉشه قرارنی قبول قیلیشگه مجبورلشماقده.»
قندهارده طالبان‌نینگ عدلیه و محکمه ارگانلریدن شکایت قیله‌یاتگن فقط فاطمه اېمس؛ بلکه اوشبو اداره‌لرگه مراجعت قیلگن دېیرلی هر بیر کیشی اولر‌نینگ فعالیتیدن شکایت قیلماقده.
قندارلیک یاش حبیب‌الله‌نینگ اَیتیشیچه، قریب ایکّی ییلدن بېری اۉز قیشلاغیده‌گی قیشلاقداشلریدن بیری بیلن حقوقی مساله یوزه‌سیدن طالبان محکمه‌سیده دعوالشیب کېلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، طالبان فقط اولرگه پول تۉله‌یدیگن کیشیلر‌نینگ فایده‌سیگه ایشلرنی حل قیله‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، حتا عطر، تسبیح و شونگه اۉخشه‌ش ساوغه‌لرنی آلگنیدن کېین عدالتسیز قرارلر چیقرگن قاضیلرنی هم کۉرگن.
بو قندهارلیک فقرا‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان قاضیلری آدملردن پول آلیش اوچون معین شخصلرنی تعیینله‌گن و بو شخصلر اولر‌نینگ یاردمی بیلن ایشلر بۉییچه قرار چیقریش عوضیگه پول آله‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، جمهوریت دوری بیلن تققاسله‌گنده، عدلیه و محکمه ارگانلریده‌گی فساد بیر نېچه برابر آشگن و آدملر شکایتلرینی کیمگه بیلدیریشلری ممکن بۉلگن هېچ کیم یۉق.
او شونده‌ی دېیدی: «بیر قیشلاق یېر میدانی اوستیده نزاعلشیه‌پمیز و ایشیمیز ایکّی یریم ییلدن بېری حل قیلینمه‌ی یاتیبدی. فقط بیزگه «بو هفته بار، کېینگی هفته کېل»، دېییشه‌دی. حقیقتاً هم جوده کۉپ معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. محکمه‌لرده شونده‌ی قرارلر چیقریله‌دیکی، اگر کیمدیر قاضیگه پاره بېرسه، اونینگ فایده‌سیگه حکم چیقریله‌دی. پولدن تشقری، کیمدیر قاضیگه یخشی عطر یاکه تسبیح بېرسه هم، قاضی اونینگ فایده‌سیگه قرار قیله‌دی. معمالریمیزنی کیم بیلن اۉرتاقلشیشنی بیلمه‌یمیز. قاضیلر پاره آله‌دی. بیز قاضیلردن پاره آلمسلیکلرینی طلب قیله‌میز.»
عینی پیتده، اۉتگن ییلی قندهار شهر محکمه‌سی قرشیسیده بیر اېرکک اۉزینی یاقیب، اۉز جانیگه قصد قیلگن.
اۉز ایشینی حل قیلیش اوچون قندهارده‌گی طالبان شهر محکمه‌سیگه مراجعت قیلگن حاجی حاجی عبدالباری‌نینگ اَیتیشیچه، جسمانی جنجل بیلن باغلیق ایشی اوشبو گروه محکمه‌سیده ۱۰ آیدن بېری حل قیلینمه‌ی یاتیبدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، حاضر بو ایشنی حل قیلیشگه اورینیشلردن قتّیق چرچه‌گن و اۉزیگه آچیلگن ایشنی شو طرزده تشلب قۉییشگه بیر نېچه بار حرکت قیلگن. اونینگ اَیتیشیچه، اۉتگن ۱۰ آی دوامیده قاضیلر اونگه فقط: «بوگون بار، اېرته‌گه کېل»، دېب اَیتیشگن. بو کیشی طالباندن آدملر‌نینگ ایشلرینی کېچیکتیرمسلیکنی و مراجعتچیلر‌نینگ ایشلرینی اۉز وقتیده بجریشنی سۉره‌یدی.
جناب باری شونده‌ی دېیدی: «بیز قاضیلردن بو قرارلرنی امکان قدَر تېزراق چیقریشلرینی سۉره‌یمیز. اولر بوگون بیزنی یوباریب، ینه اېرته‌گه کېل، دېییشه‌دی. قرارلرنی تېز چیقرمه‌یدیلر و ایشلرنی حل قیلیش ییللر دوام اېته‌دی. جمهوریت دوریده‌گی عدلیه و محکمه ارگانلری بیلن حاضرگی حالت اۉرته‌سیده‌گی فرق یېر بیلن آسمان آره‌سیده‌گی فرق کبیدیر؛ چونکه جمهوریت دوریده قانون بار اېدی، اما حاضر هېچ نرسه یۉق و ایشلر قاضیلر تامانیدن کېچیکتیریلماقده.»
اَیریم حقوق‌دانلر هم طالبان‌نینگ عدلیه و محکمه تیزیمینی تنقید قیلیب، طالبان عدلیه و محکمه ساحه‌سیده اوّل ایشلب چیقیلگن قانونلردن فایده‌لنیشی کېره‌کلیگینی اَیتماقده.
قندهارده‌گی حقوق مساله‌لری بۉییچه بیر متخصص خوفسیزلیک معمالری سببلی اسمی اوشبو حساباتده کېلتیریلمه‌گن بۉلیب، اونینگ اَیتیشیچه، عدلیه و محکمه ارگانلریده‌گی اساسی معمالردن بیری انیق قانون‌نینگ موجود اېمسلیگی دیر. بو اېسه ایشلرنی کۉریب چیقیش‌نینگ کېچیکیشیگه و آدملر‌نینگ معمالری کۉپه‌ییشیگه سبب بۉلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، طالبان اۉز توزومی دایره‌سیده آدملر هر قنده‌ی ایش و فسادگه علاقه‌دار شکایتلرینی بیلدیره آله‌دیگن اداره تشکیل قیلیشی کېره‌ک.
اونینگ اَیتیشیچه، آدملر حاضر معمالرینی حل قیلیش اوچون کیمگه و قَیسی یۉل آرقه‌لی مراجعت قیلیشلری کېره‌کلیگینی بیلمه‌یدی.
بو متخصص قۉشیمچه قیله‌دی: «آدملر‌نینگ ایشلرینی کېچیکتیریش‌نینگ اساسی سببی حقوقی بۉشلیق دیر. قانون موجود بۉلمه‌گنیده، منه شو اساسی معما یوزه‌گه کېله‌دی؛ کېین ایشلر کېچیکتیریله‌دی، عدالتسیزلیک یوزه‌گه کېله‌دی، پاره و فساد اوچون زمینه یره‌تیله‌دی، حق اېگه‌سیگه یېتیب بارمه‌یدی و خلق‌نینگ آوازی اېشیتیلمه‌یدی. طالبانده حاضر کیمدیر قاضیلردن شکایت قیلسه، شکایتینی رۉیخطدن اۉتکزه آله‌دیگن معین اداره موجود اېمس. حاضر عدالتسیزلیک جوده کۉپ، کارروپسیه و پاره‌خۉرلیک هم کېسکین آشگن و بو‌نینگ آلدینی آله‌دیگن هېچ کیم یۉق. طالبان حکومتی بو‌نینگ اوچون معین اداره تشکیل قیلیشی کېره‌ک.»
افغانستاندهگی انسان حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلر طالبان‌نینگ عدلیه و محکمه تیزیمیده عدالتلی محکمه مېزانلری کېنگ کۉلمده بوزیله‌یاتگنینی، اینیقسه عیاللر و دینی آزچیلیکلر عدالتگه اېریشیشده جدّی معما و قیینچیلیکلرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتماقده. اوشبو تشکیلاتلر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان قاضیلری و محکمه‌لری جنایی و حقوقی ایشلرنی کۉریب چیقیشده عنعنوی اصوللر و تورلی یاندشوولردن فایده‌لنه‌دی؛ شو سببلی معین جنایی یاکه حقوقی ایشنی کۉریب چیقیش جریانی بیر سوددن باشقه‌سیگه و بیر ولایتدن باشقه ولایتگه بوتونله‌ی فرق قیله‌دی.
عدلیه و محکمه ارگانلریده‌گی خلق‌نینگ معمالری و شکایتلری فقط قندهار بیلن چېکلنمه‌یدی؛ بلکه افغانستان‌نینگ اکثریت حدودلریده هم اوشبو اداره‌لر فعالیتی بیلن باغلیق شکایتلر کوندن-کونگه کۉپه‌یماقده.
