بهتازهگی در کابل، رمانی تحت عنوان امشب هیچکس زنده نمیماند به چاپ رسیده که در نوع خود پس از رکود چند ساله، «خبر فوری» پنداشته میشود. نویسنده این رمان، شیون شرق است؛ کسیکه پیوسته تلاش میکند چراغی در تاریکخانه ادبیات افغانستان روشن نگه دارد. این رمان حاوی ۲۵۲ صفحه است و توسط انتشارات پرند بهنشر رسیده است.
این رمان، روایتی شاعرانه، تراژیک و چندلایه از سرنوشت تلخ زنی بهنام مسیحا در بستر تاریخ پرفرازونشیب افغانستان است. نویسنده با بهرهگیری از نمادها و فلاشبکهای متعدد، تصویری از رنجهای فردی و جمعی را بهتصویر میکشد.
یکی از مهمترین ویژهگیهای رمان، پیوند عمیق میان زندهگی شخصی مسیحا با تاریخ معاصر افغانستان است. در رمان، جنگهای داخلی، اشغال شوروی، فقر، مهاجرت و بیثباتی سیاسی، پیوند مستقیم و غیرمستقیم با سرنوشت قهرمانها دارند. بهعنوان مثال، خاطرات کاکا اکبر از جنگهای پنجشیر و نامههای عاشقانهای که در میان بمبها ردوبدل میشود، بهخوبی این پیوند را نشان میدهد.
هسته مرکزی رمان، نقد بیرحم «نظام مردسالاری» است که زنان را به حاشیه میراند و از آنها موجوداتی فرمانبردار و فاقد حق انتخاب میسازد. شخصیتهای زن داستان، از مسیحا گرفته تا فضیله، لیلا و میترا، همه قربانی این نظام فکری هستند. مفاهیمی مانند «کنچنی»، «ناموس» و «بخت»، ابزارهایی برای کنترل و تحقیر زنانند. مادر مسیحا خود نیز قربانی و درعینحال مجری این سنتهاست و این تناقض، شخصیت او را پیچیده و تاثیرگذار کرده است.
مسیحا، قهرمان داستان، شخصیتی منفعل و درونگرا نیست؛ او در عین رنجکشیدن، در ذهن خود به پرسشگری مشغول است، به باورهای دینی و سنتها شک میکند (مثل تردید او در داستان آتش و ابراهیم) و برای رهایی از قفس تلاش میکند. نام او، خود نمادی از رنج و رستگاریست که هرگز محقق نمیشود.
مادر مسیحا شخصیتی کاملاً باورپذیر و خاکستری دارد. او هم قربانی و هم جلاد است. از یکسو، خود در نظام مردسالار هویت باخته و ازسوی دیگر، سختترین و ظالمترین فرد در حق دخترش است. سخنانش در مجلس خواستگاری که میگوید: «من دل شیر ندارم دخترم را بهدست بیگانه تسلیم کنم.» و سپس تسلیم میکند، اوج این تناقض را نشان میدهد.
درخت خاکساران، یکی از مهمترین نمادهای رمان است؛ محلی برای ابراز عشقهای ممنوع، پیوند با گذشته و خاطرات جمعی زنان. سرانجام درخت میخشکد و تنها میشود و مسیحا پسر مردهاش را زیر آن دفن میکند. این صحنه خیلی نمادین و پر معناست.
نثر شیون شرق سرشار از تصاویر شاعرانه و استعاره است. استفاده از جملات کوتاه، تکرارها، و تداخل زمانها (گذشتهوحال) به داستان حالتی رؤیاگونه و کابوسوار بخشیده که با فضای کلی رمان همخوانی دارد.
گرچه تکنیک فلاشبک به عمق داستان کمک کرده، اما در برخی بخشها، گاه مخاطب را در پیگیری خط سیر اصلی داستان دچار سردرگمی میکند. این پیچیدهگی ممکن است برای برخی خوانندهگان خستهکننده باشد.
تلخیهای زندهگی بخش جداییناپذیر این رمان است، اما غلبه مطلق این فضا و عدم وجود هرگونه روزنه پایدار از امید، میتواند روحیه خواننده را تحت تاثیر قرار دهد. حتا تولد فرزندان مسیحا نیز نتوانسته شادی عمیق و پایداری را به ارمغان آورد.
پایان رمان با مرگ پسر و دفن او در پای درخت خاکساران و بازگشت مسیحا، یک پایانبندی بسته و تلخ است. این پایانبندی با فضای کلی رمان هماهنگ است، اما شاید میشد با گشودهگی بیشتری، اندکی از بار تراژیک آن کاست یا لایههای معنایی دیگری بر آن افزود.
اما در کل، رمان امشب هیچکس زنده نمیماند رمانی تاثیرگذار و عمیق درباره رنج زنان، خشونت تاریخی و نابودی تدریجی فردیت در جامعه سنتی است. شیون شرق با خلق شخصیتهای بهیادماندنی و بهرهگیری از نمادهای قدرتمند، روایتی ساخته که بومی و خاص افغانستان است و نیز دغدغههای جهانی و انسانی را بازتاب میدهد. با وجود برخی پیچیدهگیهای روایی و فضای سنگین و یاسآلود، این رمان ازمنظر محتوا و فرم، اثری قابلتامل و ارزشمند در ادبیات داستانی افغانستان بهشمار میرود.
ساختار روایت و پیرنگ
رمان از ساختاری غیرخطی و تکهتکه بهره میبرد. روایت اصلی درباره زندهگی مسیحا از تولد تا پیری است؛ اما این روایت مدام با فلاشبکهای متعدد (گذشتههای دورونزدیک)، خاطرات شخصیتهای دیگر، بهویژه کاکا اکبر، و حتا رؤیاها و خیالات شخصیت اصلی درهم میآمیزد. این ساختار، تکنیک مناسبی برای نشاندادن تاثیر ترومای (روانزخم) جنگ و سرکوب بر ذهن شخصیتهاست. ذهن مسیحا مانند تاریخ افغانستان، گرفتار تکرار و بازگشت به لحظات تلخ است.
گاهی اتصال این قطعات به یکدیگر سست میشود. برای مثال، ورود ناگهانی به ماجرای مفصل نامه کاکا اکبر و زن گلبهار (صص ۶۵ ـ ۸۸) گرچه ازنظر محتوایی غنی است، اما ازنظر تکنیکی باعث میشود ریتم اصلی داستان زندهگی مسیحا برای مدتی طولانی متوقف شود و خواننده از خط سیر اصلی دور بیفتد. اگر این خاطرات بهصورت فشردهتری ارایه میشد، انسجام روایت قویتر بود.
زاویه دید
نویسنده بیشتر از زاویه دید سومشخص استفاده میکند، اما دانای کل، اغلب خود را به ذهن و احساسات مسیحا محدود میکند. این انتخاب به خواننده اجازه میدهد تا در عمق رنجها، ترسها و حسرتهای او غرق شود.
بااینحال، نویسنده گاهی از زاویه دید سومشخص خارج میشود و به ذهن شخصیتهای دیگر مانند مادر، کاکا اکبر یا فرامرز نیز سفر میکند. این تغییر، گاه باعث چندپارهگی همدلی خواننده میشود. اگر راوی وفاداری بیشتری به زاویه دید مسیحا نشان میداد، شاید تجربه همذاتپنداری با او عمیقتر میشد.
شخصیتپردازی
تکامل شخصیت مسیحا از دختری منزوی و هراسان به زنی که معنای زندهگی و رنج را درک میکند، بهدرستی و با جزئیات ریزبینانه بهتصویر کشیده شده است. کنشهای او اغلب بازتابی از وضعیت درونیاش است؛ مثلاً بارها در لحظات حساس به دیوار پناه میبرد که نمادی از انزوا و فقدان حامی است.
مادر مسیحا، یکی از قویترین شخصیتهای منفی رمان است. شیون شرق موفق شده او را محصول همان نظام فکریای نشان دهد که خود قربانیِ آن است. تناقض رفتاری او (محبت گاهبهگاه و خشونت دایمی) شخصیت او را باورپذیر کرده است.
شخصیتهای فرعی
شخصیتهایی مثل کاکا اکبر (نماد مردانهگیِ گرفتار در حافظه جنگ)، لیلا (نماد دوستی و وفاداری) و تهمینه (نماد همدلی) هرکدام بهخوبی طراحی شدهاند تا زوایای مختلف زندهگی مسیحا را روشن کند.
ایماژها و استعارهها
استفاده مکرر از تصاویر طبیعی مانند درخت سپیدار، باد سحرگاهی، جوی خون، موی سپید و ستاره، به متن عمق نمادین بخشیده است.
لحن
لحن رمان بیشتر غمگین، تلخ و گاه کابوسوار است، حتا در صحنههای شادی مانند مجلس عروسی، زیر پوست متن، بوی تراژدی حس میشود.
تکرار
تکرار برخی جملات مانند «زندهگی دشوار است»، «قرعه فال بهنام منِ دیوانه زدند»، بهعنوان یک شگرد سبک منحصربهفرد، به القای حس ناامیدی و چرخه باطل سرنوشت کمک کرده است.
نمادها
رمان سرشار از نمادهای قدرتمند است: درخت خاکساران نماد عشق، امید، پیوند با گذشته، حرمت زنان و نهایتاً مرگ و تنهایی است؛ اسب سپید نماد رهایی، آرمان و نجات است که در ابتدای داستان ظاهر میشود و در تمام طول رمان، حسرت آن باقی میماند؛ خون و «قاعدهگی» نماد بلوغ و زندهگی است که زخم نامرئی و ترس ناشناختهای زنبودن را در جامعه مردسالار تعریف میکند؛ پنجره، مرز میان اسارت و آزادی مسیحاست. او همواره از پشت پنجره به درختان و کوهها نگاه میکند.
زمان و مکان
فضاسازی رمان یکی از قویترین جنبههای تکنیکی آن است. روستا با خانههای گلی، دیوارهای بلند، چشمه سرد، کوچههای خلوت و مسجد، فضای خفقانآور، سرد و هراسناک را میسازند که کاملاً با حالوهوای ذهنی شخصیتها هماهنگ است.
بزرگترین چالش تکنیکی رمان، ایجاد تعادل میان پیچیدهگی روایت و انسجام داستانی است. نویسنده گاهی در این میان گرفتار میشود و حجم بالای فلاشبکها و داستانهای فرعی، ریتم اصلی را کند کرده و تمرکز بر کنش را فدای درونکاوی میکند. بااینحال، برای خوانندهای که بهدنبال تجربه عمیق و چندلایه است، این پیچیدهگی نه یک ضعف، بلکه دعوت به تامل بیشتر است.
رمان امشب هیچکس زنده نمیماند در زمره رمانهای «ریالیسم جادویی» با تم فمنیستی و جنگ قرار میگیرد، اما تعلق آن به این ژانرها تلفیقی و منحصربهفرد است.
یکبعدی بودن شخصیتهای منفی
شخصیتهایی مانند رودابه و فرهوش (خواهر و برادر فرامرز) بیش از حد سیاه و یکبعدی ترسیم شدهاند. رودابه تقریباً در تمام صحنهها صرفاً بدذات و حسود ظاهر میشود و هیچ لایه پنهان یا پیچیدهگی روانشناختی ندارد؛ درحالیکه شخصیت مادر مسیحا با تمام تناقضهایش بسیار باورپذیرتر است.
شخصیتپردازی سطحی فرامرز
فرامرز بهعنوان همسر مسیحا، شخصیتی کاملاً منفعل و خاکستری دارد. ما هیچگاه نمیفهمیم او واقعاً چه احساسی نسبت به مسیحا دارد؟ آیا از معیوب بودنش رنج میبرد؟ یا اصلاً چرا تسلیم سلطه رودابه و فرهوش شده است؟ این ابهام، همذاتپنداری با او را دشوار و مرگش را ازنظر عاطفی کماثر کرده است.
افراط در شاعرانهگی
اگرچه زبان شاعرانه یکی از نقاط قوت رمان است، اما در برخی بخشها این شاعرانهگی به تصنع و تکلف میانجامد. جملاتی مانند «شانههایت حریری از بهشت است» (ص ۲۳۷) یا «تو خود حریری؛ هر زن حریر است» (ص ۲۴۴) در بافت دیالوگهای واقعگرایانه، غیرطبیعی و شعاری بهنظر میرسند.
تکرار مفرط
تکرار بهعنوان یک شگرد سبکی در جای خود موثر است، اما در این رمان تکرارها از حد لازم بیشترند و خواننده را خسته میکنند. جمله «زندهگی دشوار است» و مصراع «قرعه فال بهنام منِ دیوانه زدند» آنقدر تکرار میشوند که تاثیر اولیه خود را از دست میدهند.
زبان همه شخصیتها (مسیحا، مادرش، کاکا اکبر، لیلا، تهمینه) تقریباً شبیه هم است. همه شاعرانه و فلسفی حرف میزنند. این در حالی است که انتظار میرود زبان مادر مسیحا (با تحصیلات اندک) با زبان تهمینه (که در کابل زندهگی کرده) متفاوت باشد. یکسانبودن لحن و زبان شخصیتها، یکی از ضعفهای فنی آشکار رمان است.
شعارزدهگی و مقالهنویسی
موضع فمینیستی رمان در برخی بخشها از «روایت» به «شعار» تبدیل میشود. دیالوگهایی مانند «در سرزمینی که آزادی یک زن را مرد تعیین کند، سرزمین قشنگی نیست» (ص ۱۲۷) بیش از آنکه در بافت داستان طبیعی جلوه کنند، مستقیماً فمینیستی و مقالهنویسی است. این نمونهها در داستان به وفور دیده میشوند.
تغییرات ناگهانی زاویه دید
راوی گاه بدون هیچ هشدار و نشانهای، از ذهن مسیحا به ذهن شخصیت دیگری (مثلاً کاکا اکبر یا حتا فرامرز) پرش میکند. این تغییرات ناگهانی، موجب سردرگمی مخاطب و گسست در همذاتپنداری میشود.
صحنههای معلق و ناتمام
برخی از خطهای داستانی (مانند ماجرای میترا و درسخواندنش، یا داستان پسرک در مجلس ملا تراب) آنقدر ناتمام و گنگ رها میشوند که خواننده نمیفهمد اساساً حضورشان در رمان برای چه بوده است؟
عدم استفاده از ظرفیت تعلیق
با وجود پتانسیل بالای رمان برای خلق تعلیق (مثلاً سرانجام نامه عاشقانه، یا آینده خاطره)، تقریباً هیچگونه تعلیق موثری در کار نیست. نویسنده همهچیز را از همان ابتدا لو میدهد یا آنقدر در فضای رؤیا و خیال فرو میرود که اصل ماجرا گم میشود.
پایانبندی شتابزده
در بخشهای میانی و پایانی (مرگ فرامرز، زندهگی در دکان، مرگ پسر) حوادث با شتاب غیرمنتظرهای روایت میشوند. انگار نویسنده برای تمامکردن داستان عجله داشته است. این شتابزدهگی باعث شده بسیاری از گرههای عاطفی و معنایی بهسرعت و بدون پرداخت کافی گشوده شوند.
من کوشیدم براساس خوانشی که از رمان داشتم، برخی نقاط قوتوضعف آن را برجسته کنم. واقعیت این است که هر داستان بهتعداد خوانندهگانش میتواند نقد شود؛ هر خواننده زاویه دید و انتظار خاص خود را دارد. حتا رمانهایی چون صد سال تنهایی، جنگوصلح و بینوایان نیز از نقدهای سختگیرانه در امان نماندهاند.
از نگاه من، رمان شیون شرق در شمار رمانهای خوب یک دهه اخیر افغانستان قرار میگیرد. آنچه در این نوشته به عنوان قوتوضعف مطرح شد، صرفاً ازمنظر یک نویسنده بود که شاید انتظار داشت برخی بخشها بهگونهای دیگر باشند.
برای شیون شرق آرزوی موفقیتهای بیشتر دارم.
