پسته افغانستان؛ از صادرات جهانی تا نابودی در آتش فقر و بی‌نظمی

شماری از صادرکننده‌گان میوه خشک افغانستان می‌گویند که در دو سال اخیر، پسته پیش از رسیدن به مرحله «شول» برداشت شده است. آنان می‌افزایند که برداشت زودهنگام تاثیرات منفی زیادی بر کیفیت پسته و روند صادرات آن گذاشته و اعتبار این محصول را در بازارهای جهانی تضعیف کرده است. همچنین تاکید می‌کنند که حضور کوچی‌ها در میان جنگلات پسته، خسارات جدی به این منابع طبیعی وارد کرده، زیرا آنان از درختان پسته برای تهیه سوخت و تغذیه مواشی خود استفاده می‌کنند.

صادرکننده‌گان از طالبان می‌خواهند با وضع مقررات مشخص و اقدامات عملی، جلو برداشت  پسته نارس و تخریب جنگلات را بگیرند تا زمینه برای حفظ و تقویت صادرات این محصول ارزشمند فراهم شود..

برخی از این صادرکننده‌گان در گفت‌وگو با روزنامه ۸صبح می‌گویند که حضور کوچی‌ها در میان جنگلات پسته، خسارات زیادی به این منابع طبیعی وارد کرده است. به‌گفته آنان، کوچی‌ها برای تهیه سوخت و غذای مواشی، درختان جنگلات پسته را قطع می‌کنند. این بازرگانان هشدار می‌دهند که اگر کوچی‌ها از این مناطق بیرون رانده نشوند، در آینده‌ای نزدیک، این جنگلات به‌طور کامل از بین خواهند رفت.

غلام یحیی مشکوانی، یکی از صادرکننده‌گان میوه خشک افغانستان، از برداشت زودهنگام پسته ابراز نگرانی می‌کند. او می‌گوید که در گذشته برداشت پسته از تاریخ ۲۰ سنبله آغاز می‌شد، اما اکنون این روند دو ماه پیش از وقت انجام می‌شود. به گفته او، این کار باعث کاهش کیفیت و افت بهای پسته شده است.

مشکوانی می‌افزاید: «۳۰ تا ۳۵ سال پیش، زمانی که سن ما کم بود، برداشت پسته طبق یک نظم مشخص از ۲۰ سنبله شروع می‌شد. در آن زمان، از هر کیلو پسته حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ گرام مغز به‌دست می‌آمد. پسته‌ها سفید، باکیفیت و مناسب صادرات بودند. اما حالا، پسته‌هایی که هنوز نرسیده‌اند، برداشت می‌شوند و تنها ۱۰۰ تا ۱۵۰ گرام مغز می‌دهند. این یعنی حدود ۷۵ درصد کاهش در محصول، که ضرر بزرگی است.»

این صادرکننده میوه خشک، حضور کوچی‌ها در منطقه را یکی دیگر از چالش‌ها می‌داند و می‌گوید که آنان با استقرار در جنگلات پسته، به این منابع طبیعی آسیب رسانده‌اند و برای تامین سوخت، درختان پسته را قطع می‌کنند. او می‌‌افزاید: «کوچی‌ها ۳۰ سال است که در این منطقه جابه‌جا شده‌اند و در آن‌جا خانه ساخته‌اند و درخت‌ها را قطع می‌کنند و برای سوخت استفاده می‌کنند و گوسفندان شان نیز از همین درختان تغذیه می‌شود. حتا در زمستان این‌ها یک بخاری زمستانی بنام چیله دارند که در سه ماه زمستان هر خانه شبانه بالای ۱۰۰ کیلو هیزم از این درختان استفاده کنند.»

این بازرگان می‌گوید که اگر کوچی‌ها از میان جنگل‌ها پسته بیرون نشوند در آینده نه چندان دور احتمال از بین رفتن کامل این جنگل‌ها وجود دارد. به گفته او، هم ‌اکنون جای پسته خندان افغانستان را پسته وارداتی از ایران گرفته و در بازار داخلی پسته وطنی پیدا نمی‌شود.

احمدشاه یارزاده، یکی دیگر از صادرکننده‌گان میوه خشک افغانستان، می‌گوید که در دو سال اخیر پسته پیش از رسیدن کامل برداشت می‌شود و او از این روند ابراز نارضایتی می‌کند. به گفته این صادرکننده میوه خشک، اگر پسته در زمان مناسب برداشت شود، تمامی محموله‌های صادراتی می‌توانند جایگاه خوبی در بازارهای بین‌المللی به‌دست آورند.

یارزاده می‌افزاید: «پسته یک سرمایه ملی است، در سال‌های گذشته کیفیت پسته افغانستان بسیار خوب بود و مغز پسته را تا ۳۳ یا ۳۴ دالر در هر کیلو می‌فروختند، اما حالا به‌دلیل بی‌توجهی و افت کیفیت، همان پسته به قیمت ۲۲ دالر به فروش می‌رسد. بخشی از پسته‌هایی که پیش از وقت برداشت می‌شوند، آن‌قدر کیفیت پایین دارند که ما ناچار می‌شویم آن را تنها به ۱۰ دالر بفروشیم.»

این صادر کننده پسته تاکید می‌کند که در گذشته مردم یک تا دو ماه پیش از آغاز رسمی فصل برداشت، از داخل جنگلات پسته بیرون رانده می‌شدند، اما اکنون همه در میان جنگلات پسته خانه ساخته‌اند و حتا دام‌های خود را نیز در آن‌جا می‌چرانند؛ وضعیتی که کنترل آن را بسیار دشوار کرده است. او هشدار می‌دهد: «تا زمانی‌که این مردم در دل جنگلات پسته بمانند، مردم خیر پسته را نمی‌بینند. تنها در این فصل، پسته ظرفیت ۵۰ میلیون دالر درآمد دارد. اگر ۲۰ روز دیگر این جنگلات محافظت شود و برداشت به‌موقع صورت گیرد، این درآمد می‌تواند به ۱۰۰ میلیون دالر برسد. ما کشوری فقیر و نیازمند هستیم؛ حیف است که ۵۰ میلیون دالر از دست برود، در حالی‌که خداوند این نعمت را رایگان در اختیار ما گذاشته است.»

شماری از آگاهان اقتصادی می‌گویند که از دید اقتصادی، هر محصولی که پیش از موعد برداشت شود، کیفیت خود را از دست می‌دهد. آنان می‌افزایند که فقر و بیکاری از عوامل اصلی برداشت زودهنگام محصولات در افغانستان است.

عبدالنصیر رشتیا، کارشناس مسایل اقتصادی، در این‌باره می‌گوید: «به‌طور کلی، زمانی‌که یک محصول بی‌کیفیت وارد بازار شود، قیمت آن کاهش می‌یابد و توان رقابت با محصولات خارجی را از دست می‌دهد. فقر و بیکاری باعث شده است که مردم پیش از رسیدن کامل محصول، به‌ویژه پسته، آن را برداشت ‌کنند تا با درآمد اندکی که به‌دست می‌آورند، زنده‌گی روزمره‌شان را پیش ببرند.»

به باور او، آگاهی‌دهی درباره اهمیت برداشت به‌موقع، فراهم‌سازی کمک‌های فنی و اقتصادی به کشاورزان، ایجاد مراکز پروسس و ساخت سردخانه‌ها می‌تواند مردم را تشویق کند که پسته را در زمان مناسب برداشت کنند.

پیش از این، دفتر والی طالبان در بادغیس در خبرنامه‌ای اعلام کرده بود که برای جلوگیری از برداشت زودهنگام پسته، کمیته‌ای ویژه ایجاد شده است، اما هیچ اقدام عملی در این زمینه صورت نگرفته است.

جنگلات طبیعی پسته در ولایت‌های بادغیس و هرات که به‌نام «پسته‌لِیق» شهرت دارد، یکی از منابع مهم عایداتی و طبیعی باشنده‌گان این مناطق به‌شمار می‌رود. پسته‌ای که در این جنگلات می‌روید، نه‌تنها در داخل کشور محبوبیت دارد، بلکه به‌دلیل کیفیت بالا، در بازارهای جهانی نیز خریداران زیادی دارد.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) اعلام کرده است که از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳، بیش از ۱.۵ میلیون نهال پسته در ولایت بادغیس، به‌منظور احیای جنگل‌های پسته، غرس شده است.

این نهاد سازمان ملل در گزارشی، افزوده است: «افغانستان زمانی بیش از ۴۵۰ هزار هکتار جنگل پسته داشت، اما جنگ، فقر، بهره‌برداری بی‌رویه از درختان، برداشت ناپایدار و چرای بی‌رویه مواشی سبب تخریب گسترده این جنگلات شده است.»