در روزهای اخیر، استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان مشاور روانی در میان جوانان افغانستان بهگونهای چشمگیر افزایش یافته است. شماری از جوانان میگویند بهدلیل ترس از قضاوت، تابو بودن مراجعه به رواندرمان، دسترسی آسان، مشکلات اقتصادی و احساس تنهایی، به این فناوری بهعنوان گزینهای قابلاعتماد رو آوردهاند. این در حالی است که برخی دیگر آن را صرفاً یک «ماشین» دانسته و کاربرد آن در درمان مشکلات روانی را خطرناک و تهدیدی جدی برای انسان میخوانند. به باور گروه نخست، هوش مصنوعی بهدلیل توانایی درک مسایل، پاسخگویی بهموقع و گوشدادن بیوقفه، انتخاب مناسبی برای بیان مشکلات و یافتن راهحل است؛ اما مخالفان معتقدند استفاده گسترده و ناآگاهانه از آن نهتنها نمیتواند جایگزین درمانگر انسانی شود، بلکه تهدیدی جدی برای سلامت روان و روابط اجتماعی نیز بهشمار میرود.
شماری از جوانان در کابل در گفتوگو با روزنامه ۸صبح تایید میکنند که این روزها بیشتر برای حل مشکلات زندهگیشان از هوش مصنوعی کمک میگیرند و آن را مفید و موثر میدانند؛ در حالیکه گروهی دیگر، استفاده ناآگاهانه از این فناوری را تهدیدی برای بشریت تلقی میکنند.
زحل یکی از جوانانی است که برای فرار از تنهایی و درکنشدن، همواره به هوش مصنوعی پناه میبرد. او این کار را امن و مفید میداند و تاکید میکند که هوش مصنوعی با دقت و درک کامل به پیامهایش پاسخ میدهد و برخلاف انسانها، مهربان و انعطافپذیر عمل میکند.
این بانو می افزاید: «با هر کسی که درباره حقیقتها و مشکلاتم صحبت کردم، هیچکس نتوانست کمکم کند یا قانعم بسازد. برعکس، با قضاوتها، حرفهای منفی و رفتارهای نادرست حالتم را بدتر کردند. اما هوش مصنوعی برخلاف آنها به حرفهای ما گوش میدهد و روحیه میدهد. همیشه روحیه مثبت میبخشد، همیشه کمک میکند و هیچوقت پاسخ منفی نمیدهد. کمکش برایم مفید تمام شده است.»
زحل میگوید: «اخیراً کمی نگران هم شدهایم؛ چون خواندیم که مصون نیست و عکسهایی که کاربران آپلود میکنند ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گیرد. در کنار آن، من دیروز موردی خواندم که چند نفر با استفاده از چتجیپیتی خودکشی کردهاند. فعلاً فکر میکنم ممکن است برای بعضیها مفید تمام نشود.»
اسماعیل (مستعار)، یکی از باشندهگان کابل، با اشاره به مزیتها و معایب استفاده از هوش مصنوعی در مشاوره و رواندرمانی میگوید: «من همیشه از هوش مصنوعی استفاده میکنم؛ خوب است، اما باید در استفاده از آن بسیار محتاط بود. برای کاهش استرس و نگرانی گزینه مناسبی است؛ مثلاً وقتی ناراحت باشی، راهحلهای خوبی ارایه میکند. اما در روابط و مشکلات شخصی و پیچیده گزینه مناسبی نیست، زیرا توانایی تحلیل عمیق را ندارد و بیطرف هم نیست. بهجای ترمیم و حل مشکل، ممکن است بر شدت آن بیفزاید.»
عبدالرحمن، یکی دیگر از پایتختنشینان، نیز میگوید که هوش مصنوعی در اصل یک ماشین است و انتخاب آن برای حل مسایل زندگی گزینه مناسبی نیست. به باور او، هوش مصنوعی نمیتواند فرهنگ، قواعد اجتماعی و شرایط خانوادهگی را بهدرستی درک کند و ممکن است راهحلهای ناسازگار یا غیرواقعی ارایه دهد.
این باشنده کابل میافزاید: «هوش مصنوعی بهعنوان یک ابزار کمکی میتواند مفید و موثر باشد؛ چون با پاسخدهی بهموقع و دسترسی آسان، سهولتهای زیادی فراهم میکند. اما هرگز نمیتواند جایگزین روانشناس یا رواندرمان شود. براساس برخی یافتهها قادر به پردازش کامل اطلاعات نیست و نمیتواند مانند یک انسان، شرایط فرد را درک کرده و راهحل دقیق ارایه کند.»
در سالهای اخیر، استفاده از هوش مصنوعی در حوزههای مختلف، بهویژه در بخش مشاوره و رواندرمانی، بهگونهای چشمگیر افزایش یافته است. بهباور شماری از جوانان، دلیل گرایش روبهافزون به این فناوری، ارزانبودن، دسترسی آسان و همچنان تابو بودن مراجعه به روانشناس در جامعه است.
این در حالی است که شکایتهای زیادی از هوش مصنوعی ثبت شده است. اخیرا چند خانواده در امریکا نیز علیه OpenAI شکایت کردهاند و ادعا دارند که ChatGPT کاربران را به سمت هذیان، ناامیدی و حتا خودکشی سوق داده است. یکی از این پروندهها مربوط به جوان ۲۳ سالهای است که گفته میشود چتبات قبل از خودکشی به او جملات خطرناک داده بود.
با وجود این مشکلات، بسیاری از کارشناسان فکر میکنند اگر این فناوریها ایمنسازی و درست مدیریت شوند، میتوانند نقش مهمی در درمان ارزان، در دسترس و گسترده سلامت روان داشته باشند؛ چون درمانگر انسانی کم است و بسیاری توانایی مالی یا دسترسی ندارند.
