در حالی که رهبران دهها کشور در آنتالیا گرد هم آمدند تا درباره غذا، انرژی پاک، شهرهای تابآور و تأمین مالی اقلیمی گفتوگو کنند، واقعیت تلختر از همیشه خود را نشان داد: کاپ ۳۱ باید فقط یک دستور کار میداشت؛ پایان دادن به جنگها. همه سران جهان در این نشست حضور داشتند و جنگ دقیقاً همان نظامهایی را نابود میکند که این نشست ادعا دارد برای نجات آنها تلاش میکند. بدون پایان دادن به جنگها، سایر دستور کارها ناقص، سطحی و در نهایت نمایشی باقی میمانند.
جنگ همه موضوعات اصلی کاپ را تضعیف میکند. نظامهای غذایی فرو میپاشند، زیرساختهای بهداشتی نابود میشوند، زنجیرههای تأمین انرژی مختل میگردند و شهرها به ویرانه تبدیل میشوند. بازسازی این ویرانیها خود یکی از پرمصرفترین و آلودهکنندهترین فعالیتهای جهان است. از دیدگاه اقتصاد آلودهگی، جنگ نهتنها آلودهگی مستقیم تولید میکند، بلکه هزینههای خارجی عظیمی نیز به بار میآورد؛ از جمله تخریب منابع طبیعی، افزایش انتشار گازهای گلخانهای در اثر تولید تسلیحات و بازسازی مناطق جنگزده و از بین رفتن خدمات اکوسیستمی. این هزینهها در هیچ ترازنامه رسمی اقلیمی بهطور کامل محاسبه نمیشوند.
امریکا، بهعنوان یکی از بزرگترین آلودهکنندههای تاریخی و کنونی جهان، بار دیگر خود را از تعهدات جدی اقلیمی کنار کشیده و همزمان در ایجاد یا تداوم تنشها و جنگها در نقاط مختلف جهان نقش داشته است. خروج از توافق پاریس و اولویتدادن به هزینههای نظامی و ژئوپلیتیکی، پیام روشنی به جهان میدهد: وقتی بزرگترین اقتصاد جهان و یکی از بزرگترین آلودهکنندهها تعهدات خود را تضعیف میکند، پایههای همکاری جهانی سست میشود. در حالی که کشورهای آسیبپذیر برای سازگاری با تغییرات اقلیمی به دنبال دریافت کمکاند، منابع عظیمی صرف تسلیحات و مدیریت پیامدهای جنگ میشود. این تناقض، اعتبار کل روند اقلیمی را زیر سوال میبرد.
افغانستان یکی از آسیبپذیرترین کشورهای جهان در برابر تغییرات اقلیمی است، در حالی که سهم این کشور در انتشار گازهای گلخانهای ناچیز است. اگر کمکهای صندوق سبز اقلیم و دیگر منابع مالی به افغانستان نرسد، روند تخریب منابع طبیعی شتاب میگیرد. خاک حاصلخیز از بین میرود، منابع آب محدودتر میشوند، جنگلها میسوزند و سیلابها و خشکسالیها شدت مییابند. پیامد مستقیم این روند، افزایش فقر، ناامنی غذایی و بیثباتی است. در چنین شرایطی، قاچاق مواد مخدر بهعنوان یکی از معدود منابع درآمدی باقیمانده تقویت میشود، مهاجرت اجباری افزایش مییابد و زمینه برای رشد گروههای مسلح و تروریسم فراهم میگردد. تبعیض جنسیتی که هماکنون نیز شدید است، در پیوند با بحران اقلیمی تشدید میشود. پیامدهای این وضعیت تنها به داخل افغانستان محدود نمیماند؛ مهاجرت، قاچاق مواد مخدر و بیثباتی منطقهای میتوانند امنیت کشورهای همسایه و حتا اروپا را تحت تأثیر قرار دهند.
هیات ناظر افغانستان در کاپ ۳۱ میتوانست با استدلالی منطقی و مستند، توجه جهان را جلب کند. این هیات باید با صدای بلند میگفت: «ما برای مردم افغانستان آمدهایم، نه برای مشروعیتبخشی به هیچ حکومتی. خسارتهای اقلیمی سالانه ما از یک میلیارد دالر فراتر رفته است. اگر کمکها نرسند، پیامدهای آن، از جمله مهاجرت، قاچاق مواد مخدر، بیثباتی و تروریسم، از مرزها فراتر خواهند رفت.» ارایه گزارش سوم ملی ارتباطات، حتا بهصورت غیررسمی یا از طریق مستندسازی عمومی، میتوانست مبنایی برای فشار اخلاقی و فنی باشد. جدا کردن رنج مردم از وضعیت سیاسی حاکمان، قویترین ابزار چانهزنی بود که بهندرت از آن استفاده شد.
از دیدگاه من، بهعنوان کارشناس محیط زیست که سالها در افغانستان کار کردهام و اکنون در هالند زندهگی میکنم، خطر برای اروپا نیز جدی است. اگر کشورهای اروپایی با یکدیگر همکاری نکنند و اولویتهای نظامی و کوتاهمدت را بر تعهدات اقلیمی ترجیح دهند، قاره سبز تا ده سال آینده ممکن است به قارهای زرد تبدیل شود. کشورهایی که از پیشگامان سیاستهای اقلیمی بودند و احزاب سبز در آنها جایگاه برجستهای داشتند، امروز بار دیگر به استفاده از سوختهای فسیلی روی آوردهاند؛ سوختهایی که پیشتر برای کنار گذاشتن آنها برنامهریزی شده بود. شوک انرژی، تورم و افزایش هزینههای امنیتی، اراده سیاسی برای اجرای تعهدات اقلیمی را تضعیف کرده است. اگر این روند ادامه یابد، اعتبار اقلیمی اروپا آسیب میبیند و هویت سبز آن بیش از پیش رنگ میبازد.
هفته نخست کاپ ۳۱ نشان داد که بسیاری از رهبران بیشتر برای دیدارهای دوجانبه و ارسال پیام به افکار عمومی سبز کشورهای خود به این نشست آمدهاند تا برای حل بحران اقلیمی. آنان در حاشیه نشستها درباره جنگها سخن میگویند، اما جنگ و هزینههای نظامی ناشی از آن در دستور کار اصلی جایگاه روشنی ندارد. گوترش در همین نشست هشدار داد که حتا سهبرابر شدن تأمین مالی سازگاری، کمتر از ۳۰ درصد نیازهای واقعی کشورهای آسیبپذیر را پوشش میدهد. هدف تأمین مالی ۱.۳ تریلیون دالری نیز با روند کنونی با شکافی در حدود ۸۴۰ میلیارد دالر روبهروست. این ارقام نشان میدهند که فاصله میان وعدهها و واقعیت هر روز بیشتر میشود.
توافقهای دوجانبه، مانند سرمایهگذاریهای چین و بانکهای توسعهای در ترکیه، و تعهدات مربوط به کاهش انتشار متان، هرچند مثبتاند، جایگزین تعهدات جمعی و اصلاحات ساختاری نمیشوند. وقتی بزرگترین آلودهکنندهها و قدرتهای نظامی اولویتهای خود را به جنگ و امنیت نظامی اختصاص میدهند، مذاکرات اقلیمی به نمایشی برای مصرف داخلی تبدیل میشود.
جمعبندی
کاپ ۳۱ میتوانست لحظهای تاریخی باشد، اگر سران جهان فقط یک موضوع را روی میز میگذاشتند: پایان جنگها بهعنوان پیششرط هرگونه پیشرفت اقلیمی. بدون آن، سخن گفتن از برقرسانی، شهرهای تابآور و تأمین مالی اقلیمی بیشتر به تسکین موقت شباهت دارد. افغانستان نمونهای روشن از این واقعیت است که بیتوجهی به کشورهای آسیبپذیر چگونه میتواند هزینههای امنیتی و انسانی را به کل جهان تحمیل کند. اروپا نیز اگر در اجرای تعهدات اقلیمی جدی نباشد، نهتنها اعتبار خود را از دست میدهد، بلکه عملاً به سوی وابستهگی دوباره به سوختهای فسیلی و تضعیف هویت سبز خود حرکت خواهد کرد.
نتیجهگیری
صلح موضوعی جانبی نیست، بلکه پیششرط اساسی هر اقدام پایدار اقلیمی است. در غیر این صورت، کاپهای بعدی نیز با همان نمایشها و وعدههای ناتمام ادامه خواهند یافت. هزینه جنگ و هزینه بحران اقلیمی در نهایت از یک جیب پرداخت میشود. تا زمانی که این تناقض حل نشود، خسارتها هر روز بیشتر میشوند و اعتبار روند اقلیمی بیش از پیش فرسوده خواهد شد.
منابع
۱. اظهارات آنتونیو گوترش در اجلاس رهبران و کنفرانس مطبوعاتی کاپ ۳۱، آنتالیا، نوامبر ۲۰۲۶ (UNFCCC و UN News).
۲. گزارشهای هفته نخست کاپ ۳۱ درباره شکاف تأمین مالی اقلیمی و هدف ۱.۳ تریلیون دالری (UN News، Earth.org و Carbon Brief).
۳. تحلیلهای مربوط به هزینههای نظامی و انتشار گازهای گلخانهای ناشی از جنگ و بازسازی (اقتصاد آلودهگی و گزارشهای بینالمللی).
۴. وضعیت گزارشهای ملی ارتباطات افغانستان (NC1 و NC2) و محدودیتهای دسترسی به صندوق سبز اقلیم.
۵. گزارشهای رسانهای درباره بازگشت برخی کشورهای اروپایی به استفاده از سوختهای فسیلی در پی شوکهای انرژی و افزایش هزینههای امنیتی.







