در سال ۲۰۲۰، زمانی که در یک سفر رسمی هیات دولتی، همراه با داکتر عبدالله عبدالله، رییس شورای عالی مصالحه ملی دولت جمهوری اسلامی افغانستان، به هدف گفتوگوهای صلح به پاکستان سفر کرده بودیم، عمران خان نخستوزیر این کشور بود. او در آن زمان از جایگاه سیاسی و اجرایی مهمی برخوردار بود و بهعنوان عالیترین مقام اجرایی پاکستان، در مرکز تصمیمگیریهای سیاسی و حکومتی قرار داشت. استقبال بیپیشینه و تشریفات دیپلماتیک از هیات دولت وقت افغانستان، بازتابی از موقعیت آن روزهای او بود. البته این سفر به دعوت عمران خان از رییس شورای عالی مصالحه ملی صورت گرفته بود.
با گذشت چند سال، شرایط سیاسی و موقعیت عمران خان بهگونه اساسی تغییر کرده است. او که زمانی ریاست دولت پاکستان را بر عهده داشت، اکنون در زندان اَدیاله به سر میبرد و بنابر گزارشها و اظهارات وکیلش، درباره وضعیت صحی خود و همسرش نگرانیهایی را مطرح کرده است.
براساس اظهارات بیرستر سلمان صفدر، وکیل عمران خان، نامهای از سوی او منتشر شده است که در آن نگرانیهایی درباره وضعیت صحی و دسترسی به خدمات درمانی مطرح شده است. در این نامه، عمران خان از احتمال وخیمتر شدن وضعیت خود سخن گفته و خواستار توجه نهادهای قضایی به مساله درمان شده است.
یکی از نکات قابل توجه در این موضوع، اشاره او به شفاخانههایی است که در دوران فعالیت سیاسی و حکومتیاش برای ارایه خدمات درمانی به مردم ایجاد شده بودند. تحولات مربوط به عمران خان، صرف نظر از ارزیابیهای متفاوت درباره عملکرد سیاسی و دوره نخستوزیری او، پرسشهای مهمی را درباره رابطه قدرت سیاسی با نهادهای قضایی، حقوق زندانیان و مسوولیت دولتها مطرح میکند.
مسیر سیاسی عمران خان، مانند مسیر بسیاری از چهرههای سیاسی، نشان میدهد که موقعیتهای حکومتی میتوانند در نتیجه تحولات سیاسی، تغییر ائتلافها و تصمیمهای قضایی دگرگون شوند. فردی که در مقطعی در رأس ساختار اجرایی کشور قرار دارد، ممکن است در دورهای دیگر با محدودیتهای سیاسی و قضایی روبهرو شود.
با این حال، بررسی این تحولات نباید صرفاً به روایت سقوط یا تغییر سرنوشت یک سیاستمدار محدود بماند. مساله مهمتر، رعایت اصول قانونی، استقلال نهادهای قضایی و تضمین حقوق اساسی همه افرادی است که در بازداشت به سر میبرند.
حق برخورداری از خدمات درمانی، امتیاز ویژه صاحبان قدرت یا شخصیتهای سیاسی نیست؛ بلکه بخشی از حقوق انسانی زندانیان است. این حق باید بدون توجه به جایگاه اجتماعی، شهرت، وابستهگی سیاسی یا نوع اتهام افراد رعایت شود.
در نامهای که به گفته وکیلش، بیرستر سلمان صفدر، به درخواست عمران خان منتشر شده است، او از اینکه ممکن است زنده از زندان بیرون نشود، ابراز نگرانی کرده است. تلختر از همه آنجاست که عمران خان در این نامه از شفاخانههایی یاد میکند که برای درمان رایگان مردم ساخته بود؛ شفاخانههایی که هدفشان فراهمکردن دسترسی بیماران نیازمند به خدمات صحی بود، اما امروز خود او خواهان دسترسی به درمان است.
برای من، مقایسه وضعیت عمران خان در جریان سفر رسمی سال ۲۰۲۰ با شرایط کنونی او، نمونهای از دگرگونی چشمگیر موقعیت سیاسی یک فرد است. این مقایسه همچنین نشان میدهد که قدرت و مقام سیاسی، موقعیتهایی دائمی و تضمینشده نیستند و ممکن است در نتیجه تحولات مختلف تغییر کنند.
در نهایت، سرگذشت سیاسی عمران خان را میتوان از دو زاویه مورد تأمل قرار داد: نخست، ناپایداری قدرت و تغییر موقعیت صاحبان مناصب سیاسی؛ دوم، ضرورت حفظ اصول عدالت و کرامت انسانی، حتا در شرایط اختلاف و تقابل سیاسی. ارزیابی کارنامه هر سیاستمدار باید بر اساس عملکرد، تصمیمها، سیاستها و پیامدهای دوران مسوولیت او صورت گیرد؛ همانگونه که برخورد با او در دوران بازداشت نیز باید بر مبنای قانون و رعایت حقوق انسانی باشد.
قدرت سیاسی، برخلاف تصور بسیاری از صاحبان آن، همیشهگی نیست. مقامها تغییر میکنند، ائتلافها از هم میپاشند، دوستان دیروز ممکن است به مخالفان امروز تبدیل شوند و کسی که روزگاری در کاخ نخستوزیری تصمیم میگرفت، ممکن است روزی برای ابتداییترین حقوق خود به نهادهای قضایی متوسل شود. قدرت میآید و میرود، مقامها تغییر میکنند و جایگاههای سیاسی پایدار نمیمانند؛ اما آنچه باید فراتر از همه این تحولات پابرجا باشد، قانون، عدالت و حرمت انسان است. شاید مهمترین درس این روایت همین باشد که ارزش واقعی قدرت نه در شکوه روزهای اقتدار، بلکه در میزان پایبندی به اصول انسانی و قانونی، هم در روزگار قدرت و هم در روزگار محرومیت، سنجیده میشود.
با این حال، این روایت در بستر ساختار سیاسی پاکستان معنای گستردهتری نیز پیدا میکند؛ کشوری که تا کنون هیچ نخستوزیری نتوانسته است دوره کامل پنجساله خود را به پایان برساند و نخستوزیران آن همواره در نتیجه بیثباتی سیاسی، اختلافات قدرت و تحولات قضایی یا نظامی، پیش از پایان دوره از قدرت کنار رفتهاند. این وضعیت نشان میدهد که ناپایداری قدرت در پاکستان صرفاً به سرنوشت یک سیاستمدار محدود نیست، بلکه ریشه در ساختار سیاسی این کشور دارد.







