یک نهاد به نام «ابتکار رهیاب» در گزارشی، وضعیت حقوق بشری افراد دارای معلولیت در افغانستان را طی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ در حوزههای صحت، تعلیم و تربیه، اشتغال و دسترسی به عدالت بررسی کرده است. یافتههای گزارش نشان میدهد که پس از تسلط طالبان بر افغانستان، شرایط برای افراد دارای معلولیت دشوارتر شده است. براساس این یافتهها، کاهش کمکهای بینالمللی، فروپاشی خدمات صحی، محدودیتهای آموزشی بهویژه برای زنان و دختران و نبود فرصتهای شغلی مناسب، باعث شده است که افراد دارای معلولیت بیش از گذشته به حاشیه رانده شوند. یافتههای گزارش نشان میدهد که افراد دارای معلولیت با موانع چندلایهای مانند تبعیض جنسیتی، فقر، نبود زیرساختهای مناسب، هزینههای سنگین درمان و کمبود آگاهی جامعه از حقوق آنان روبهرو هستند. براساس این گزارش، این چالشها دسترسی آنان را به خدمات اساسی محدود کرده و فرصتهای مشارکت اجتماعی و اقتصادی را بهشدت کاهش داده است. طبق این گزارش، بدون حمایت هدفمند، برنامههای جامع و دسترسی برابر، وضعیت حقوق بشری افراد دارای معلولیت همچنان رو به وخامت خواهد رفت.
یک نهاد موسوم به «ابتکار رهیاب» به مناسبت سوم دسامبر، روز جهانی افراد دارای معلولیت، گزارشی را با عنوان «گزارش وضعیت حقوق بشری اشخاص دارای معلولیت افغانستان ۲۰۲۱–۲۰۲۵» منتشر کرده است. این نهاد گفته است که گزارش یادشده براساس روش تحقیق ترکیبی (کمی و کیفی) و از طریق مرور اسناد و انجام مصاحبه با ۱۰۰ تن از افراد دارای معلولیت (۵۰ زن و ۵۰ مرد) با سنین ۲۵ تا ۳۴ سال در هشت زون افغانستان تهیه شده است. براساس گزارش، هدف اصلی از تهیه این سند، تحلیل وضعیت موجود، شناسایی چالشها و ارائه پیشنهادهایی برای بهبود سیاستهای حمایتی است.
براساس یافتههای این گزارش، حدود ۱۴ درصد از جمعیت افغانستان (تقریباً ۴.۴ میلیون تن) دارای نوعی معلولیت هستند. در گزارش تصریح شده است که از این میان، حدود ۲.۵ میلیون تن، معادل ۱۳.۹ درصد بزرگسالان، تخمین زده شدهاند. یافتهها همچنین نشان میدهد که پس از سال ۲۰۲۱، بهدلیل بحرانهای بشری، فقر و کاهش خدمات صحی، شمار افراد دارای معلولیت رو به افزایش است.
علل اصلی معلولیت در افغانستان
در این گزارش آمده است که معلولیتهای ناشی از جنگ و مواد منفجره، عوامل مرتبط با ضعف نظام صحی (مانند پولیو و سوءتغذیه) و عوامل اجتماعی (از جمله ازدواجهای فامیلی) از مهمترین عوامل بروز معلولیت در افغانستان به شمار میروند.
وضعیت اقتصادی افراد دارای معلولیت
یافتههای گزارش نشان میدهد که فقر گسترده و ساختاری، افراد دارای معلولیت را در معرض آسیبپذیری شدید قرار داده و بحران اقتصادی اخیر تاثیر مخربی بر زندهگی آنان داشته است.
خدمات توانبخشی
در این گزارش آمده که پس از تسلط طالبان و کاهش کمکهای بینالمللی، خدمات تخصصی مانند فیزیوتراپی و تامین پروتز بهشدت کاهش یافته است. براساس گزارش، زنان بهدلیل کمبود کارمندان صحی زن با موانع بیشتری مواجه هستند. همچنین، نبود رمپ برای ۷۰ درصد زنان و ۲۵ درصد مردان چالشبرانگیز بوده است. در گزارش تصریح شده است که دسترسی مردان به خدمات صحی پیش از سال ۲۰۲۱، ۷۴ درصد بوده که پس از آن به ۴۴ درصد کاهش یافته است. همچنین، دسترسی زنان به خدمات صحی پیش از سقوط حکومت پیشین ۷۶ درصد بوده که به ۳۶ درصد سقوط کرده است.
هزینه و کیفت زندهگی
همچنین یافتههای گزارش نشان میدهد که افزایش هزینههای درمان و فقر شدید باعث شده است بسیاری از خانوادهها توانایی پرداخت هزینههای صحی را نداشته باشند. در این گزارش آمده که پیش از سال ۲۰۲۱، دسترسی زنان از ۲۴ درصد به ۸ درصد کاهش یافته که بیانگر حدف تقریبی است و همچنین دسترسی مردان به خدمات مرتبط با هزینههای زندهگی از ۶۶ درصد به ۳۲ درصد کاهش یافته است.
موانع جغرافیایی
در این گزارش آمده است که دوری مسیر، فقدان سیستم حملونقل مناسب و نبود زیرساختهای فزیکی (مانند رمپ) دسترسی باشندهگان مناطق روستایی به مراکز صحی را دشوار یا غیرممکن کرده است. یافتههای گزارش نشان میدهد که حدود ۴۷ درصد از مصاحبهشوندهگان، فاصله زیاد جغرافیایی و نبود وسایل حملونقل مناسب را بزرگترین مانع دسترسی به خدمات صحی عنوان کردهاند. بسیاری از آنان برای دریافت حتا درمانهای ساده، مجبورند به کابل یا مراکز ولایات سفر کنند.
یکی از مصاحبهشوندهگان با اشاره به شکاف عمیق میان شهر و روستا و نابرابریهای اقتصادی در دسترسی به خدمات صحی گفته است: «در کابل معمولاً میتوان به نزدیکترین مرکز مراجعه کرد، اما اگر به قریههای دور بروید، این خدمات اصلاً وجود ندارد.»
دسترسی به آموزش
در این گزارش آمده است که مکاتب فاقد امکانات فزیکی (مانند رمپ و صنفهای مناسب) و مواد آموزشی ویژه (مانند بریل و زبان اشاره) هستند که این امر منجر به ترک آموزش کودکان دارای معلولیت میشود. همچنین در گزارش تاکید شده که ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم، دختران دارای معلولیت را با «تبعیض مضاعف» مواجه کرده و عملاً آنان را خانهنشین ساخته است. طبق گزارش، نبود معلم متخصص بر آموزش ۹۵ درصد مردان و ۹۰ درصد زنان تأثیر گذاشته است.
موانع اجتماعی
در این گزارش آمده که نگرشهای منفی، تمسخر و تحقیر از سوی همصنفیها و معلمان، مانع جدی حضور و یادگیری افراد دارای معلولیت در افغانستان شده است. همچنین، ۶۵ درصد زنان دارای معلولیت در این گزارش از بیارزش شمرده شدن شکایتهایشان یا مواجهه با رفتار نامناسب گلایه کردهاند.
نرخ بیکاری
یافتههای گزارش نشان میدهد که نرخ بیکاری در میان افراد دارای معلولیت بسیار بالاست و اکثر آنان یا بیکار هستند یا به مشاغل غیررسمی و کمدرآمد مانند دستفروشی مشغولند. طبق گزارش، ۱۰۰ درصد زنان و ۹۰ درصد مردان دارای معلولیت اعلام کردهاند که تبعیض طالبان و وابستهگیهای سیاسی در استخدامهای نهادهای دولتی نقش داشته و آنها از فرصتهای شغلی محروم شدهاند.
موانع بازار کار
در گزارش «ابتکار رهیاب» آمده که نگرش منفی کارفرمایان نسبت به تواناییهای افراد دارای معلولیت و نبود محیط کار مناسب (فاقد رمپ و لفت) موانع جدی بر سر راه اشتغال این افراد ایجاد کرده است.
تبعیض جنسیتی و ساختاری
«ابتکار رهیاب» در این گزارش گفته که زنان دارای معلولیت تقریباً به طور کامل از بازار کار حذف شدهاند. همچنین براساس گزارش، طالبان سهمیه سه درصدی استخدام افراد دارای معلولیت که در حکومت پیشین تعیین شده بود را نادیده گرفتهاند. افراد دارای معلولیت گفتهاند که محدودیتهای جنسیتی برای ۶۰ درصد زنان و ۱۰ درصد مردان بهعنوان مانع اصلی در کار بوده است.
خدمات حقوقی
در گزارش آمده است که دسترسی افراد دارای معلولیت به نهادهای عدلی و قضایی طالبان تقریباً ناممکن شده است. براساس این گزارش، نهادهای حمایتی و نظارتی مستقل نیز منحل یا تضعیف شدهاند. در این گزارش آمده است که تنها ۱۰ درصد زنان و ۳۴ درصد مردان دارای معلولیت به نهادهای قضایی طالبان دسترسی داشتهاند.
موانع دسترسی به خدمات حقوقی
یافتههای گزارش نشان میدهد که نبود امکانات برای افراد معلولیت در دادگاههای طالبان، پایین بودن آگاهی حقوقی افراد و فساد اداری از جمله چالشهای عمدهای است که این افراد تحت سلطه طالبان با آن مواجه هستند. براساس گزارش، ۸۵ درصد زنان اظهار کردند که نداشتن محرم یا اجازه همسر، مانع ورود آنان به محاکم طالبان شده است.
زنان و عدالت
در گزارش تصریح شده است که الزام به داشتن «محرم» برای زنان، عملاً آنان را از مراجعه به محاکم طالبان و ثبت شکایت محروم کرده است. براساس گزارش، بسیاری از شکایات زنان دارای معلولیت توسط طالبان نادیده گرفته میشود.
«ابتکار رهیاب» در گزارش خود تصریح کرده است که معلولیت در افغانستان هم سبب و هم نتیجه فقر است. به گفته این نهاد، نبود درآمد پایدار مانع دسترسی به درمان و آموزش میشود و این خود فقر را تشدید میکند. همچنین در گزارش آمده که شکاف عمیقی بین شهر و روستا وجود دارد که ساکنان مناطق روستایی را تقریباً از هرگونه خدمات رسمی محروم ساخته است.
در گزارش تصریح شده است که تجربه محرومیت تنها به نوع معلولیت محدود نمیشود، بلکه ترکیبی از معلولیت، جنسیت (زن بودن)، قومیت و فقر اقتصادی، لایههای متعددی از تبعیض را ایجاد میکند.
این نهاد تاکید کرده است که حقوق اشخاص دارای معلولیت در چهار سال گذشته بهطور جدی نقض شده و آنان با عقبگرد کامل مواجه بودهاند. تهیهکنندهگان گزارش خواهان ایجاد سازوکارهای نظارتی برای پاسخگو ساختن طالبان و مشروط کردن کمکها به فراگیر بودن خدمات شدهاند. همچنین از طالبان و نهادهای حامی افراد دارای معلولیت خواسته شده است که در طرحهای آینده سهمیههای استخدامی و شمولیت این افراد را لحاظ کنند و جامعه مدنی نیز با راهاندازی کارزارهای آگاهیدهی برای مبارزه با انگ و تبعیض اجتماعی اقدام نماید.
