شصت و هشتمین کنفرانس سالانه کمیسیون مواد مخدر (CND) از تاریخ ۱۰ تا ۱۴ مارچ در مقر سازمان ملل متحد در شهر ویانا، پایتخت کشور اتریش، برگزار شد. در حاشیه این کنفرانس، سازمان مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل (UNODC) از نقشه راه افغانستان و منطقه خبر داد و حداقل دو برنامه جانبی درباره افغانستان برگزار شد. در این نشستها، خانم غده ولی، رییس دفتر سازمان ملل متحد در ویانا و مدیر اجرایی سازمان مبارزه با مواد مخدر و جرایم، خانم رزا اوتنبایوا، نماینده سازمان ملل متحد در افغانستان، و پژوهشگران عالیرتبه این سازمان سخنرانی کردند.
چنین برمیآید که اقتصاد مواد مخدر افغانستان در نقطه عطفی قرار گرفته است. اجرای ممنوعیت کشت کوکنار منجر به کاهش بیسابقه تولید تریاک شده و چشمانداز تجارت جهانی هیرویین را تغییر داده است. با این حال، تداوم ذخایر انبوه و افزایش تولید متامفتامین (ماده مخدر صنعتی) نشان میدهد که اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر همچنان پابرجا باقی مانده و استراتژی حساب شده طالبان مبنی بر منع کشت کوکنار با اینکه به صورت مناسب، سراسری و مستمر در همه جای افغانستان عملی نشده، عاید بسیار زیادی را به طالبان که ذخایر انبوهی از تریاک دارند، به بار آورده است. در حالی که اجرای قانون بهطور موقت بازار را مختل کرده است، تاثیر بلندمدت آن به همکاری منطقهای دوامدار، ارایه گزینههای اقتصادی برای دهقانان و سیاستهای راهبردی مبارزه با مواد مخدر بستهگی خواهد داشت، همانطور که افغانستان و همسایهگانش با این وضعیت متناوب مواجه میشوند، نقش جامعه بینالمللی در شناسایی رسمی طالبان در چرخه کشت، تولید و قاچاق مواد مخدر، در شکلدهی آینده سیاستهای مواد مخدر و پیشگیری از جرایم موثر خواهد بود.
موارد برجسته گزارش دور چهارم مواد مخدر در افغانستان (منتشرشده در جنوری ۲۰۲۵) و همچنین اعلامیه (منتشرشده در ۱۲ مارچ ۲۰۲۵) در ادامه این نبشته تشریح میگردد، اما قبل از آن لازم است تا این چند نکته تذکر داده شود:
- منابع اصلی گزارشها، مقامات دیفاکتوی طالبان و همچنین گزارشهای ساحوی همکاران سازمان مبارزه با مواد مخدر و جرایم در افغانستان هستند. با وجود تلاش این نهاد برای ارایه گزارشهای مبتنی بر واقعیت و مشاهدات میدانی، آشکار است که دیدگاه سیاسی سازمان ملل مبنی بر تعامل با طالبان بر این گزارشها تاثیر گذاشته است. با اینکه نقش طالبان در کشت، تولید، تهیه و قاچاق مواد مخدر مبرهن است، در این گزارش تنها دهقانان و گویا تاجران بزرگ بهعنوان مجریان این جرایم معرفی میشوند.
- حضور خانم اوتنبایوا در این نشستها، که بدون هیچ ملاحظهای از طالبان حمایت و دادخواهی میکرد، نشانگر آن بود که بهجای تمرکز بر تجارت مواد مخدر صنعتی بهویژه متامفتامین، افزایش قیمت تریاک و وضعیت ذخایر مواد مخدر، توجه این سازمان به ستایش غیرموجه از فرمان منع کشت و تولید مواد مخدر طالبان معطوف شده است. خانم اوتنبایوا در سخنان خود به دو کمیته کاری که قرار است براساس روند دوحه فعالیت خود را آغاز کنند، اشاره کرد. این در حالی است که روند دوحه یک تجربه ناکام و خلاف منافع مردم افغانستان است و تداوم آن پس از به قدرت رسیدن غیرقانونی طالبان، دیگر معنا و موثریتی ندارد. خانم اوتنبایوا وضعیت افغانستان را عادی و سرشار از صلح و امنیت توصیف کرد و از همه شرکتکنندهگان خواست که طالبان را برای این اقداماتشان تقدیر کنند و همچنین افزود که جامعه جهانی به اقدامات مثبت طالبان توجه لازم نکرده است و این ممکن است موجب دلسردی آنها شود. از سوی دیگر، او عدم شناسایی رسمی طالبان را یکی از موانع در مسیر مبارزه با مواد مخدر دانست و تاکید کرد که انزوای افغانستان و عدم شناسایی بینالمللی این رژیم باعث افزایش مشکلات، تولید و قاچاق مواد مخدر، و موانع در کمکرسانی به این کشور شده است.
- در همین نشست، آقای پ. جین، پژوهشگر ارشد Global Initiative، گزارش دقیق و مبتنی بر مشاهدات میدانی از مدیریت تولید مواد مخدر توسط مقامات ارشد طالبان از جمله وزرا و والیهایشان ارایه کرد و رشد کارخانههای مواد مخدر صنعتی توسط طالبان را به شدت نگرانکننده خواند. اما خانم اوتنبایوا این گزارش مبتنی بر فاکتها را اتهامات بیاساس خواند. (یافتههای آقای پدی تا دو ماه آینده بهصورت رسمی منتشر خواهد شد.)
- آقای عصمتالله ایرگاشیف، نماینده خاص اوزبیکستان، نیز درباره وضعیت اقتصادی افغانستان و تعاملات کشورش با طالبان صحبت کرد و آنان را واقعیت موجود خواند و بهطور غیرمستقیم، شرکتکنندهگان را به شناسایی رسمی طالبان و تعامل ترغیب کرد. او در حالی که جهش اقتصادی افغانستان زیر اداره طالبان را تحسین میکرد، در تناقض با این ادعا، همزمان به فقر گسترده، گرسنهگی میلیونها نفر و حتا فروش کودکان به دلیل ناداری اشاره کرد.
- این جانب بهعنوان نماینده افغانستان در این سازمان، در اجلاس عمومی و برنامههای جانبی سخنرانی و صحبت کرده و چشمانداز متفاوتی از واقعیتها در رابطه به مواد مخدر در افغانستان و نقش طالبان را بازتاب دادم.
یافتههای سازمان مبارزه با مواد مخدر و جرایم
اعلامیه دفتر مقابله با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل (۱۲ مارچ ۲۰۲۵ ) به افزایش بیسابقه قیمت تریاک در افغانستان و سود اصلی که نصیب قاچاقچیان بزرگ میشود، پرداخته است. براساس این گزارش، قیمت تریاک در افغانستان در سال ۲۰۲۴ به ۷۵۰ دالر در هر کیلوگرم رسیده است، یعنی ۱۰ برابر بیشتر از ۷۵ دالر در سال ۲۰۲۲، پیش از اعمال ممنوعیت کشت کوکنار. کاهش تولید پس از این ممنوعیت، قاچاق مواد مخدر را کاهش داده و توقیفهای هیرویین و تریاک ۵۰ درصد کمتر از سال ۲۰۲۱ شده است. اما افزایش قیمت، سودهای کلان را برای قاچاقچیان سازمانیافته تضمین کرده است. ذخایر ۱۳,۲۰۰ تنی مواد مخدر تا سال ۲۰۲۷ نیاز بازار را تامین میکند. پیش از کاهش کشت، ذخایر تریاک ارزشی بین ۴.۶ تا ۵.۹ میلیارد دالر داشت که ۲۳ تا ۲۹ درصد تولید ناخالص داخلی افغانستان در سال ۲۰۲۳ را تشکیل میداد. با این حال، ۶۰ درصد این ذخایر در اختیار تاجران بزرگ است، در حالی که بسیاری از دهقانان پیشین، اکنون با مشکلات اقتصادی شدید روبهرو هستند. کمبود عرضه تریاک ممکن است مصرفکنندهگان را به سمت مواد مخدر صعنتی مانند فنتانیل سوق دهد که حتا از هیرویین خطرناکتر است. خانم غده والی، مدیر اجرایی UNODC، تاکید کرد که این تجارت بیثباتی منطقه را تشدید میکند و نیاز به اقدامات هماهنگ برای سرکوب شبکههای قاچاق و حمایت از معیشت پایدار دهقانان دارد.
افغانستان مدتها مرکز تولید جهانی تریاک و از بزرگترین تولیدکنندهگان آن بوده و بخش قابل توجهی از هیرویین جهان را تامین کرده است. با این حال، تجارت مواد مخدر پس از ممنوعیت کشت کوکنار توسط طالبان در سال ۲۰۲۲ دچار تغییرات عمیقی شده است. جدیدترین گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل متحد، به بررسی وضعیت فعلی، روندهای کلیدی، آمارها و پیامدهای احتمالی برای منطقه و فراتر از آن میپردازد. یکی از یافتههای مهم این گزارش کاهش شدید در کشت کوکنار و تولید تریاک در افغانستان است. در سال ۲۰۲۳، تولید تریاک تقریباً ۹۵ درصد کاهش یافت و میزان تولید به ۳۳۰ تن رسید، در حالی که میانگین سالانه تولید قبل از ممنوعیت حدود ۶۴۰۰ تن بود. این کاهش چشمگیر بازارهای جهانی هیرویین را مختل کرده است، زیرا افغانستان قبلاً حدود ۸۰ درصد از هیرویین جهان را تامین میکرد. به باور این سازمان، اجرای ممنوعیت تاثیر قابل توجهی بر توقیف مواد مخدر داشته است. میزان توقیف هیرویین از سال ۲۰۲۱ تا کنون ۵۰ درصد کاهش یافته است، در حالی که توقیف تریاک ابتدا پس از اعلام ممنوعیت افزایش یافت؛ اما سپس به سطح قبلی بازگشت. کاهش دسترسی به هیرویین نشان میدهد که فرآوری آن در داخل افغانستان به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. با وجود افت تولید، گزارش تخمین میزند که تاجران و صادرکنندهگان بزرگ همچنان بین ۱۱۶۰۰ تا ۱۴۸۰۰ تن تریاک را تا پایان سال ۲۰۲۲ ذخیره کردهاند. ارزش این ذخایر بین ۴.۶ تا ۵.۹ میلیارد دالر برآورد شده است که نشان میدهد قاچاقچیان مواد مخدر بهرغم افت تولید، همچنان قادر به ادامه فعالیتهای خود هستند. اگر نرخ صادرات و مصرف مواد مخدر ثابت بماند، این ذخایر میتوانند بازار مواد مخدر افغانستان را تا دستکم ۲۰۲۵ یا ۲۰۲۶ حفظ کنند.
تجارت تریاک در افغانستان یکی از عوامل اصلی اقتصادی بوده و بسیاری از دهقانان برای تامین معیشت خود به کشت خشخاش متکی بودند. گزارش نشان میدهد که در سال ۲۰۲۲، ارزش کل تریاک فروختهشده توسط دهقانان حدود ۱.۴ میلیارد دالر تخمین زده شده است که سهم مهمی در درامد خانوادههای روستایی داشته است. با اجرای این ممنوعیت، دهقانان افغانستان اکنون با مشکلات اقتصادی شدیدی مواجه شدهاند. در حالی که برخی توانستهاند ذخایر قبلی خود را بفروشند، برخلاف طالبان اکثریت آنها دیگر ذخیرهای ندارند. افزایش قیمت تریاک از ۷۵ دالر به ازای هر کیلوگرم قبل از ممنوعیت به بیش از ۳۰۰ دالر در سال ۲۰۲۳ و اینک ۷۵۰ دالر در سال ۲۰۲۵ ممکن است برخی دهقانان را به ازسرگیری کشت کوکنار ترغیب کند.
تغییرات در بازار مواد مخدر و افزایش تولید متامفتامین
در حالی که بازارهای مواد مخدر مختل شدهاند، تولید متامفتامین در افغانستان به نظر میرسد که تحت تاثیر ممنوعیت قرار نگرفته است. در واقع، تعداد توقیفهای متامفتامین از سال ۲۰۲۱ تا کنون ۷۵ درصد افزایش یافته است و قیمتها نسبتاً ثابت ماندهاند. این نشان میدهد که تولید متامفتامین در کشور همچنان در حال گسترش است یا منابع جایگزین برای جبران کمبودها پدیدار شدهاند. همچنین، یافتههای منطقهای نشان میدهد که قیمت عمدهفروشی متامفتامین در ایران از اوج ۹۳,۰۰۰ دالر به ازای هر کیلوگرم در سال ۲۰۱۸ به ۱۷,۰۰۰ دالر در سال ۲۰۲۴ (با تعدیل نرخ تورم) کاهش یافته است. این روندها حاکی از آن است که در حالی که بازار مواد مخدر در حال کوچک شدن است، قاچاق متامفتامین ممکن است بهعنوان یک اقتصاد غیرقانونی جایگزین در حال رشد باشد.
تحولات در تجارت مواد مخدر تنها در افغانستان اتفاق نیفتاده است. کشورهای همسایه، بهویژه ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، تغییراتی در مسیرهای قاچاق و روندهای قیمتگذاری گزارش کردهاند. بهعنوان مثال، قیمت عمدهفروشی هیرویین در ایران از ۱۳,۰۰۰ دالر به ازای هر کیلوگرم در سال ۲۰۲۲ به تقریباً ۷۷,۰۰۰ دالر در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است که نشاندهنده کمبود عرضه است. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان میدهد بخشی از تولید تریاک به میانمار منتقل شده است، و گفته میشود که این کشور شاهد افزایش کشت خشخاش بوده است. این نشان میدهد که با کاهش نقش افغانستان، مناطق دیگر ممکن است برای پر کردن شکاف عرضه اقدام کنند و این میتواند مسیرهای جهانی قاچاق مواد مخدر را تغییر دهد.
گزارش تاکید میکند که بیشتر ذخایر تریاک افغانستان در دست تاجران و صادرکنندهگان بزرگ است که بسیاری از آنها در چارچوب شبکههای جرایم سازمانیافته بینالمللی فعالیت میکنند. با دو سال تولید ناچیز تریاک، این ذخایر احتمالاً حتا بیشتر در میان قاچاقچیان سطح بالا متمرکز شده است و نقش دهقانان کوچک در تجارت کاهش یافته است. تا سال ۲۰۲۴، ۱۳,۲۰۰ تن ذخایر تریاک همچنان میتوانند میلیاردها دالر در بازار جهانی ارزش داشته باشند. این نشان میدهد که با وجود کاهش تولید، شبکههای قاچاق همچنان از نظر مالی فعال هستند. ادامه قاچاق مواد مخدر نشان میدهد که نیاز به همکاری بینالمللی گستردهتر برای شناسایی و از بین بردن این ذخایر وجود دارد تا از ادامه تامین مالی جرایم سازمانیافته جلوگیری شود.
گزارش UNODC همچنان راهکارهایی را برای مقابله با چالشهای مداوم تجارت مواد مخدر افغانستان مطرح میکند:
- هماهنگی منطقهای: همکاری بیشتر بین کشورهای همسایه افغانستان برای ردیابی و توقیف ذخایر باقیمانده تریاک ضروری است.
- توسعه جایگزین برای دهقانان: استراتژیهای بلندمدت برای ارایه گزینههای اقتصادی پایدار برای دهقانان افغانستان ضروری است تا از احیای مجدد کشت خشخاش جلوگیری شود.
- نظارت بر روندهای جدید مواد مخدر: با توجه به ثبات تولید متامفتامین، افزایش نظارت بر مواد پیشساز و مکانهای تولید ضروری است.
- اقدامات بینالمللی مبارزه با مواد مخدر: قطع زنجیرههای قاچاق نیازمند همکاری چندجانبه و تلاشهای اجرایی برای هدف قرار دادن سازمانهای جنایی بزرگ درگیر در تجارت مواد مخدر است.
