رابطه تاریخی و نزدیک طالبان با پاکستان، پس از تسلط این گروه بر افغانستان، وارد مرحلهای از پیچیدهگی و تنش شده است. در یکسال گذشته، با افزایش ناامنیها و حملات انتحاری در پاکستان، مناسبات میان دو طرف تیره گزارش شده است. با این حال، سفرهای پیدرپی مقامهای ارشد پاکستانی به کابل نشان میدهد که احتمال احیای روابط دوستانه میان طالبان و پاکستان افزایش یافته است. همزمان، برخی از سیاستمداران پاکستانی بر این باورند که روابط طالبان و پاکستان همچنان صمیمانه و راهبردی باقی مانده و این سفرها بخشی از برنامههای گستردهتر برای تامین منافع قدرتهای بزرگ جهانی است. به گفته آنان، مذاکرات اصلی میان طالبان و پاکستان در سفرهای غیررسمی جنرالان پاکستانی و مقامهای طالبان انجام میشود.
اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیرخارجه پاکستان، روز گذشته در رأس یک هیات بلندرتبه پاکستانی که در ترکیب آن نماینده ویژه این کشور در امور افغانستان نیز حضور داشت، به کابل سفر کرده است. او با محمد حسن آخوند، رییسالوزرای طالبان، عبدالسلام حنفی، معاون اداری او، امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان و شماری از مقامهای دیگر این گروه در کابل دیدار کرده است.
پس از این دیدارها، ارگ تحت کنترل طالبان با نشر خبرنامهای اعلام کرده که رییس الوزرای این گروه از وزیر خارجه پاکستان خواسته تا به روند اخراج اجباری مهاجران افغانستان از آن کشور پایان دهد. در این خبرنامه طالبان مدعی شدند که اقدامات یکجانبه پاکستان، بهجای همکاری با طالبان برای مدیریت تدریجی بازگشت مهاجران، وضعیت را وخیمتر ساخته و مانعی در برابر حل مشکلات بهوجود آورده است.
با این حال، در بیانیههایی که از سوی وزارت خارجه پاکستان در صفحه ایکس این وزارت منتشر شده، هیچ اشارهای به وضعیت اخراج مهاجرین نشده است. در خبرنامههای جداگانه وزارت خارجه پاکستان آمده است که طرفین درباره موضوعات کلیدی، همکاریهای امنیتی، تجاری و ترانزیتی گفتوگو کرده و راههای گسترش ارتباطات مردمی را بررسی کردهاند.
محمد صادق خان، نماینده ویژه پاکستان در امور افغانستان، در یادداشتهای جداگانه در صفحه ایکس نوشته که وزیر خارجه پاکستان در دیدار با محمد حسن آخوند، عبدالسلام حنفی و امیرخان متقی، مقامهای ارشد گروه طالبان، بر اهمیت حیاتی رسیدهگی به مسایل امنیتی، مدیریت مرزها و تقویت روابط متقابل گفتوگو کرده است.
سفر اسحاقدار؛ حل تنشها یا فراهمسازی برنامه «بازی بزرگ» قدرتجهانی؟
پاکستان در بیش از سهونیم سال گذشته بارها از طالبان خواسته است که جلو فعالیتهای تحریک طالبان پاکستان را در خاک افغانستان بگیرند. طالبان اما در برابر سرکوب تیتیپی مقاومت نشان داده و فقط به میانجیگری میان دو طرف رضایت دادهاند. قبل از این، روزنامه ۸صبح در گزارشی تحقیقی دریافته بود که طالبان برای جنگجویان تیتیپی و القاعده تنها در ولایت غزنی چهار شهرک بزرگ رهایشی اعمار کردهاند.
پیش از این، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، گفته بود که طالبان از اسلامآباد خواستهاند برای انتقال اعضای گروه تحریک طالبان پاکستان «از مناطق مرزی به دیگر بخشهای افغانستان»، مبلغ ۱۰ میلیارد روپیه پاکستانی پرداخت کند. او در گفتوگو با شبکه جیونیوز افزوده بود که پاکستان با این درخواست موافقت کرده، اما در مقابل از طالبان خواسته است تا ضمانتی ارایه دهند که اعضای تیتیپی دیگر به پاکستان باز نگردند.
مهاجران و فشارهای سیاسی
پاکستان در سال گذشته کمپین بازگشت اجباری مهاجران افغانستان را آغاز کرد که با واکنش تند طالبان و نهادهای حقوق بشری مواجه شد. طالبان این اقدام را بیاحترامی به مردم افغانستان دانسته است. این کشور موج تازهای از اخراج گسترده و اجباری را آغاز کرده است. در بیش از دو هفته گذشته نزدیک به صدهزار مهاجر از این کشور به افغانستان اخراج شدهاند.
در همین حال، افراسیاب ختک، سیاستمدار پاکستانی، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید که اساس روابط ناسالم میان طالبان و پاکستان، بر مبنای همکاریهای استخباراتی شکل گرفته بود. به گفته او، این همکاریها بیش از ۳۰ سال پیش برای ادامه جنگ اعلام نشده و اجرای طرح «عمق استراتژیک» در افغانستان آغاز شده بود.
آقای ختک هدف سفر اخیر مقامهای ارشد پاکستانی به کابل را فراهمسازی پوشش سیاسی برای برنامههای تازه پاکستان با هدف بیثباتسازی منطقه میداند. به گفته او، بخشی از این برنامهها در چارچوب «بازی بزرگ» قدرتهای جهانی برای تامین هژمونی آنها انجام میشود.
این سیاستمدار پاکستانی میافزاید: «این طبیعی است که طالبان میخواهند مناسبات خود با پاکستان را خالی از صمیمت و نتایجشان را کمرنگ نشان بدهند تا امارت خود را مستقل از پاکستان به اثبات برسانند، در حالی که مذاکرات اصلی بین طالبان و جنرالان پاکستانی در سفرهای غیرعلنی از هر دو طرف صورت میگیرد. همین طور مقامهای پاکستانی نیز گاهی طالبان را متهم به روان کردن «فتنه خوارج» در خاک پاکستان میکنند و از طرف دیگر حرف از تعمق مناسبات بین پاکستان و طالبان میزنند.»
سفر برای کاهش تنش یا انتقال پیام؟
وزیر خارجه پاکستان در حالی به کابل سفر میکند که بهتازهگی یک هیات امریکایی به اسلامآباد رفته و با مقامهای ارشد امنیتی این کشور درباره تبادل اطلاعات و دسترسی به فناوریهای پیشرفته ایالات متحده برای مبارزه با تروریسم گفتوگو کردهاند.
محسن نقوی، وزیر داخله پاکستان، در دیدار با این هیات امریکایی، پاکستان را «دیواری میان تروریسم و جهان» توصیف کرده و گفته است: «تروریسم یک چالش جهانی است و جامعه جهانی بهشدت نیاز دارد که بهطور کامل با پاکستان در این زمینه همکاری کند.»
همچنان، عاصم منیر، رییس ارتش پاکستان، در راولپندی با این هیات امریکایی درباره «امنیت منطقهای و همکاریهای دفاعی» گفتوگو کرده است. بر اساس گزارشها، قرار است اسلامآباد و واشنگتن در ماه جون سال جاری میلادی گفتوگوهای ویژهای در زمینه مبارزه با تروریسم برگزار کنند.
این سفر مقام بلندپایه پاکستانی به کابل، در حالی انجام میشود که تنها یک روز پیش از آن، دادگاه عالی روسیه حکم تعلیق طالبان از فهرست گروههای تروریستی این کشور را صادر کرده بود.
نظریات برخی از تحلیلگران پاکستانی در مورد روابط طالبان و پاکستان
عایشه صدیقه، کارشناس امور نظامی و امنیتی، معتقد است که پاکستان در دو اشتباه استراتژیک گرفتار شده است. به گفته او، اشتباه نخست، اعتماد بیش از حد به طالبان بهعنوان ابزاری برای نفوذ در افغانستان و اشتباه دوم، نادیدهگرفتن تهدید گروه تحریک طالبان پاکستان که اکنون از خاک افغانستان دست به حملات میزند. او هشدار داده که طالبان دیگر به اسلامآباد گوش نمیدهند و دولت پاکستان باید سیاست خود در قبال افغانستان را بهطور جدی بازبینی کند.
طارق فاطمی، دیپلمات پیشین و مشاور سیاست خارجی نخستوزیر سابق پاکستان، اخیراً در یک نشست گفته است: «اگرچه طالبان از ما کمک گرفتند، اما افغانستان تحت سلطه طالبان امروز به دغدغهای امنیتی برای پاکستان بدل شده است.» او پیشنهاد کرده که اسلامآباد برای مهار تهدید تحریک طالبان پاکستان، گفتوگو با میانجیها را در پیش گیرد و همزمان فشارهای بینالمللی بر طالبان را برای محدودسازی فعالیتهای این گروه افزایش دهد.
احمد رشید، نویسنده و تحلیلگر برجسته پاکستانی، بر این باور است که پاکستان پس از سالها سرمایهگذاری و حمایت از طالبان، اکنون با نتایجی مواجه شده که در محاسبات اولیهاش جای نداشت. او گفته است: «طالبان با دیدگاه قومی و قبیلهای خود، حساسیت نسبت به مرز دیورند را حفظ کردهاند که برای پاکستان خطرناک است.»
پیشینه روابط طالبان و پاکستان
پاکستان در دهه ۹۰ میلادی از جمله سه کشوری بود که رژیم طالبان را به رسمیت شناخت. سازمان استخباراتی پاکستان از مهمترین حامیان نظامی و استخباراتی طالبان در بیش از دو دهه گذشته است. طالبان در دوران جنگ ۲۰ ساله علیه حضور امریکا، ناتو و نیروهای امنیتی پیشین افغانستان، از خاک پاکستان بهعنوان پناهگاه امن استفاده میکردند.
