سوم ماه می هر سال، در سراسر جهان بهعنوان «روز جهانی آزادی مطبوعات» گرامی داشته میشود. به همین مناسبت، شماری از خبرنگاران، نهادهای رسانهای و سازمانهای مدافع حقوق بشر با انتشار بیانیهها و گزارشهایی، نسبت به وضعیت آزادی مطبوعات در افغانستان ابراز نگرانی کردهاند. در این گزارشها، شرایط کاری رسانهها و خبرنگاران در افغانستان «بحرانی و خطرناک» توصیف شده است. خبرنگارانی که در داخل کشور و زیر سلطه طالبان فعالیت میکنند، میگویند چیزی بهنام آزادی مطبوعات وجود ندارد و آنان عملاً به «نقلقولنگاران» طالبان بدل شدهاند؛ بهگونهای که هیچکس اجازه ندارد حتا یک کلمه برخلاف سیاستهای طالبان منتشر کند. این خبرنگاران میافزایند که در صورت کوچکترین اظهارنظر انتقادی، با بازداشت و زندان مواجه میشوند.
روز گذشته و به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات، خبرنگاران، نهادهای حامی رسانهها و سازمانهای حقوق بشری واکنشهای گوناگونی نسبت به وضعیت رسانهها و فضای کاری در افغانستان نشان دادند. بسیاری از خبرنگاران و نهادهای مدافع آزادی مطبوعات، شرایط کاری خبرنگاران و دسترسی به اطلاعات را بحرانی خواندهاند و هشدار دادهاند که طالبان بهتدریج در حال تبدیل افغانستان به کشوری «بیصدا و بیتصویر» هستند.
واکنش خبرنگاران تحت حاکمیت طالبان
آدرینا بهناز، یکی از خبرنگاران زن که در دوره حاکمیت طالبان در افغانستان فعالیت میکند، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید که از آغاز سلطه طالبان تا کنون با رسانههای داخلی همکاری داشته، اما عملاً چیزی بهنام «آزادی مطبوعات» در کشور وجود ندارد. به گفته او، حتا پخش برنامههای زنده و سیاسی تنها پس از تایید طالبان امکانپذیر است. او تاکید میکند که رسانههای داخلی ناگزیرند نقلقولهای مقامهای کشورهای خارجی و نهادهای بینالمللی درباره افغانستان، بهویژه در ارتباط با طالبان، را سانسور کنند.
بانو بهناز میافزاید: «نقد طالبان ممنوع است. حتا نامبردن از وضعیت افغانستان بهعنوان یک بحران، ممنوع است. اگر خبرنگاری حتا در صفحات شخصی خود در شبکههای اجتماعی طالبان را نقد کند، با خطر بازداشت روبهرو میشود.»
سهراب بهنوش (مستعار)، یکی از خبرنگارانی که زیر سلطه طالبان فعالیت میکند، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید: «وقتی یک خبرنگار در روز جهانی آزادی مطبوعات حتا نمیتواند بدون ذکر نام خود و بدون انتقاد از رژیم طالبان صحبت کند، این خود گویای آن است که مطبوعات و آزادی بیان در چه اندازهای سرکوب شده و در حبس قرار دارد.»
این خبرنگار میگوید که دسترسی به اطلاعات عملاً از بین رفته و مصونیت شغلی وجود ندارد. وضعیت اقتصادی خبرنگاران و رسانهها بهشدت بحرانی است. بهدلیل چالشهای امنیتی و اقتصادی، خبرنگاران برای زنده ماندن با کمترین حقوق و امکانات کار میکنند، اما حتا این شرایط نیز برای همه خبرنگاران فراهم نیست.
بهروز (نام مستعار)، یکی دیگر از خبرنگاران، میگوید که چیزی بهنام آزادی مطبوعات در افغانستان وجود ندارد. به گفته او، با وجود آنکه رسانهها و خبرنگاران تحت خودسانسوری شدید به دستورات طالبان عمل میکنند، اما در پس این تبعیت، ترسی عمیق و نهادینهشده نهفته است؛ بهطوریکه حتا خبرنگارانی که مطابق خواست طالبان کار میکنند نیز همواره با وحشت زندهگی میکنند و از سوی این گروه به چشم بیگانه و دشمن دیده میشوند. او تاکید میکند که سخن گفتن از آزادی مطبوعات در شرایط کنونی، بیشتر به یک رویا یا خیال شبیه است. با این حال، خبرنگاران تلاش میکنند که صداها خاموش نشود و افغانستان بیتصویر نماند.
واکنش نهادهای حامی رسانهها و حقوق بشری
گزارشگران بدون مرز در گزارش سال ۲۰۲۵ خود درباره وضعیت رسانهها اعلام کرده است که آزادی مطبوعات در جهان بیش از هر زمان دیگری سرکوب شده و رسانهها در ۱۶۰ کشور از مجموع ۱۸۰ کشور، در تامین منابع مالی با چالشهای جدی مواجهاند. براساس این گزارش، افغانستان در رتبه ۱۷۵ از میان ۱۸۰ کشور قرار دارد. به گفته این نهاد، این رتبه نشاندهنده وضعیت بحرانی رسانهها در افغانستان تحت حاکمیت طالبان است. همچنین، افغانستان در این ردهبندی تنها ۱۷.۸۸ امتیاز از ۱۰۰ امتیاز ممکن را کسب کرده است.
براساس ارزیابی این نهاد، وضعیت افغانستان در پنج شاخص کلیدی شامل زمینههای سیاسی، اقتصادی، قانونی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی، بهشدت وخیم ارزیابی شده است. در شاخص امنیتی، افغانستان در رتبه ۱۷۵، در شاخص قانونی در رتبه ۱۷۸ و در شاخص اقتصادی در جایگاه ۱۶۵ قرار دارد. طبق این گزارش، بسیاری از خبرنگاران زن بهدلیل فشارها و تهدیدهای مستقیم از سوی وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان، ناچار به ترک حرفه خبرنگاری شدهاند. رسانهها در حال حاضر تنها مجاز به انتشار محتوای تاییدشده از سوی طالبان هستند.
گزارشگران بدون مرز تاکید کرده که با تسلط طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱، آزادی رسانهای در این کشور بهشدت آسیب دیده است. سیاستهای این گروه شامل محدودسازی شدید گزارشگری مستقل، حذف تکثر رسانهای و سرکوب هدفمند خبرنگاران بهویژه زنان بوده است. در این گزارش تصریح شده که تنها در سال ۲۰۲۴، دستکم ۱۲ رسانه در افغانستان بهدلیل تهدیدات امنیتی و فشارهای اقتصادی مجبور به تعطیلی شدهاند.
مرکز خبرنگاران افغانستان نیز از افزایش موارد نقض حقوق خبرنگاران و تشدید محدودیتها بر آزادی رسانهها در یک سال گذشته خبر داده است. بهگفته این سازمان، از ماه می ۲۰۲۴ تا کنون، ۲۱۵ مورد نقض آزادی رسانه ثبت شده است که شامل ۱۷۵ مورد تهدید مستقیم و غیرمستقیم و ۴۰ مورد بازداشت خبرنگاران میشود. این آمار نشاندهنده افزایش ۵۸ درصدی در مقایسه با سال گذشته است.
مرکز خبرنگاران افغانستان افزوده است که با افزایش فشارها، وضعیت آزادی رسانهها در کشور «بهشدت وخیم» شده و فعالیت خبرنگاران، بهویژه در مناطق دورافتاده، با مشکلات جدی مواجه است. بهگفته این مرکز، تهدیدات فیزیکی و لفظی علیه خبرنگاران، ممانعت از پوشش خبری و بازداشتهای غیرقانونی، تاثیرات منفی گستردهای بر فضای رسانهای آزاد در افغانستان گذاشته است. این مرکز اعلام کرده است که در یک سال گذشته، طالبان هفت دستورالعمل جدید صادر کردهاند که در کنار ۱۶ دستور پیشین، محدودیتهای چشمگیری بر فعالیتهای رسانهای اعمال کردهاند.
همزمان، سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان با ابراز نگرانی از وضعیت آزادی مطبوعات در کشور، با ارسال نامهای سرگشاده به تاتیانا والُوایا، مدیرکل دفتر سازمان ملل متحد در جنیوا، خواستار حمایت فوری و موثر از خبرنگاران افغانستان در کشورهای همسایه و منطقه شده است. در این نامه آمده است که خبرنگاران افغانستان طی دو دهه گذشته، با وجود تهدیدها و فشارهای فراوان، بهعنوان صدای جامعه مدنی، نقش بسزایی در آگاهیرسانی و توسعه سیاسی و اجتماعی کشور ایفا کردهاند؛ اما پس از سقوط نظام جمهوری و تسلط طالبان، به حاشیه رانده شده و اکنون با تهدیدهای امنیتی، تبعیض، و بیتوجهی نهادهای بینالمللی مواجه شدهاند.
سازمان حمایت از خبرنگاران با اشاره به وضعیت دشوار خبرنگاران مهاجر در کشورهای سومی اعلام کرده است که آنان با تاخیرهای طولانی در رسیدهگی به پروندههای مهاجرتی روبهرویند. بهگفته این سازمان، این روند فرسایشی، امید خبرنگاران به آینده را کاهش داده و سرنوشت آنان را در هالهای از ابهام قرار داده است. این سازمان افزوده است که بسیاری از خبرنگاران از نبود پاسخگویی، رفتار تبعیضآمیز، و روند کند بررسی پروندهها از سوی کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندهگان شکایت دارند و خواستار مداخله مستقیم سازمان ملل برای تسریع در رسیدهگی به وضعیتشان شدهاند.
از سوی دیگر، دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) بهمناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات اعلام کرده است که شاهد فرسایش رسانههای آزاد و مستقل در کشور است. یوناما با انتشار بیانیهای بهمناسبت این روز، با رسانههای افغانستان اعلام همبستهگی کرده و خواستار حمایت از رسانههای آزاد شده است. بهگفته این سازمان، محدودیتهای طالبان و چالشهای اقتصادی که سد راه رسانهها قرار گرفتهاند، دسترسی شهروندان به اطلاعات حیاتی را بهطور جدی با خطر مواجه ساخته است.
رزا اوتنبایوا، رییس یوناما، گفته است: «وجود یک سکتور رسانهای متنوع و سالم در تامین شفافیت، اعتماد عمومی و حکومتداری خوب ضروری است. اما در افغانستان، شاهد روند ثابت و پیگیر فرسایش رسانههای آزاد و مستقل هستیم.» در بیانیه یوناما آمده است که بهدلیل بحران اقتصادی در افغانستان، درآمد رسانهها بهطور چشمگیر کاهش یافته و این امر منجر به تعطیلی بسیاری از آنها شده است. بهگفته یوناما، محدودیتهای طالبان باعث شده کارمندان حرفهای رسانهها با تهدید، بازداشت، شکنجه و بدرفتاری مواجه شوند. این دفتر همچنین اشاره کرده است که خبرنگاران زن بهطور خاص از خطرات و موانع بیشتری متاثر شدهاند.
سازمان عفو بینالملل به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات، در گزارشی اعلام کرده است که طالبان بهصورت نظاممند آزادی رسانهها را سرکوب کردهاند. براساس این گزارش، بین آگست ۲۰۲۱ تا سپتامبر ۲۰۲۴، دستکم ۳۳۶ روزنامهنگار و کارمند رسانهای به دلیل پوشش اخبار و گزارشهای انتقادی از این گروه، بازداشت، شکنجه یا تهدید شدهاند. عفو بینالملل تاکید کرده است که این سرکوب هدفمند، افغانستان را در شمار بدترین کشورها از نظر وضعیت آزادی مطبوعات قرار داده است.
همچنان ریچارد بنت، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل برای افغانستان، به مناسبت روز جهانی مطبوعات از طالبان خواست که فورا همه خبرنگاران بازداشت شده را از زندانها آزاد کند. او روز شنبه ۱۳ ثور در پیامی ویدیویی به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات تاکید کرده که آزادی بیان برای تحقق تمام حقوق بشر بسیار مهم است.
با این حال، اتحادیه اروپا در پیامی به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات بر تعهد خود به پشتیبانی از خبرنگاران افغانستان، بهویژه زنان خبرنگار، تاکید کرده و اعلام کرده است که از طریق تقویت مهارتهای فنی خبرنگاران در حوزههای گوناگون، به حمایت از فعالیتهای رسانهای در افغانستان خواهد داد. این اتحادیه همچنین خواستار تضمین امنیت خبرنگاران و دسترسی آزاد به اطلاعات شده است.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در پیامی به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات، بر اهمیت ایجاد فضایی تاکید کرده که در آن خبرنگاران بتوانند بدون ترس و جانبداری به فعالیت بپردازند. او هشدار داده که نبود آزادی رسانهها در نهایت به زیان همه خواهد بود. گوترش گفته است: «در جهانی که گرفتار درگیری و تفرقه است، روز جهانی آزادی مطبوعات یک حقیقت اساسی را برجسته میسازد: آزادی مردم، به آزادی مطبوعات وابسته است.»
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، سوم ماه می را بهعنوان روز جهانی آزادی مطبوعات نامگذاری کرده است. بهگفته سازمان ملل، هدف از این نامگذاری افزایش آگاهی در مورد اهمیت آزادی رسانهها و یادآوری مسوولیت دولتها برای احترام به حق آزادی بیان و حمایت از آن، مطابق با ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر است.
