ایران به‌عنوان یکی از بازی‌گران مهم سیاسی، اقتصادی و امنیتی در منطقه قفقاز جنوبی، پس از توافق صلح اخیر میان آذربایجان و ارمنستان که با زمینه‌سازی و میزبانی ایالات متحده امریکا به امضا رسید، خود را در موقعیتی می‌بیند که از دایره تاثیرگذاری مستقیم بر تحولات منطقه خارج شده است. این توافق که از منظر تهران فراتر از یک مصالحه دوجانبه بوده، ابعاد ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی قابل توجهی دارد.
از زمان اعلام این توافق، مقامات و رسانه‌های ایران واکنش‌های عمدتاً منفی نسبت به آن نشان داده‌اند. تحلیل‌گران ایرانی بر این باورند که این توافق، عملاً نفوذ ایران در قفقاز جنوبی را کاهش داده و زمینه‌ساز حضور پررنگ ایالات متحده در مرزهای شمالی ایران خواهد شد. یکی از مقامات ایرانی تصریح کرده است که «به‌راحتا از کنار این توافق نخواهند گذشت». روزنامه کیهان در شماره ۱۰ آگست ۲۰۲۵ خود، مقاله مفصل منتشر کرده که حاوی اظهارات متعدد مقامات کنونی و پیشین ایرانی در زمینه دهلیز زنگزور است. براساس این گزارش، نگرانی‌ها نسبت به این توافق حتا پیش از امضای رسمی آن نیز در سطح مقامات ایران وجود داشته است. این روزنامه مدعی است که موضوع، فراتر از یک توافق ساده صلح میان دو کشور همسایه بوده و در واقع بستری برای حضور ایالات متحده و ناتو در مرزهای ایران فراهم می‌آورد.
علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی ایران، نیز در واکنش به این تحولات اظهار داشته است که «با روسیه یا بدون روسیه، مانع به خطر افتادن امنیت قفقاز جنوبی خواهیم شد». این اظهارات بیان‌گر اهمیت ویژه این منطقه در سیاست خارجی و امنیت ملی ایران است. به‌طور کلی، تحلیل‌گران و مقامات ایران این توافق را تهدید جدی برای کشور ارزیابی می‌کنند. موضع رسمی ایران در این زمینه تلاش دارد توافق را نه‌تنها اقدامی علیه منافع ایران، بلکه طرحی برای تضعیف چین، روسیه و حتا برخی دیگر از کشورها از جمله هند معرفی کند.
بخش دیگری از تحلیل‌های داخلی فراتر از چارچوب رقابت ایران و امریکا رفته و بر ابعاد ژئوپلیتیکی دهلیز زنگزور تاکید دارد. این دهلیز، کشورهای ترک‌زبان را از طریق یک مسیر زمینی امن و پایدار به یکدیگر متصل می‌کند؛ امری که از دید برخی تحلیل‌گران، تقویت‌کننده گرایش‌های پان‌ترکیستی در منطقه است. با اجرای این پروژه، خاک اصلی آذربایجان به منطقه جداافتاده نخجوان (جزئی از خاک این کشور) متصل شده و دسترسی مستقیم به ترکیه حاصل می‌شود.
این تحول، به‌ویژه به دلیل وجود نارضایتی‌هایی در میان ترک‌تباران ایران، به‌خصوص در مناطق مرزی آذربایجان شرقی، حساسیت‌برانگیز است. هرچند ترکمنستان، آذربایجان و ترکیه به‌عنوان کشورهای ترک‌زبان، پیش‌تر مرز زمینی با ایران داشته‌اند و برخی کشورها مانند قزاقستان نیز از طریق دریای خزر مرز آبی با ایران دارند، اما دهلیز زنگزور امکان اتصال زمینی مستقیم این کشورها به یکدیگر بدون وابسته‌گی به ایران را فراهم می‌کند. چنین مسیری می‌تواند در صورت شکل‌گیری اتحادیه کشورهای ترک‌زبان، بستر تجارت زمینی مستقل را مهیا ساخته و نقش ترانزیتی ایران را به‌طور کامل حذف کند.
با وجود آن‌که این توافق می‌تواند چشم‌انداز جدیدی برای پایان تنش‌های چندین ساله میان دو کشور همسایه در قفقاز جنوبی ایجاد کند، پرسش این است که ایران چه ظرفیت عملی برای اخلال در این توافق، به‌ویژه در بُعد حضور امریکا در نزدیکی مرزهای شمالی خود، دارد؟ تهران می‌کوشد کشورهای دیگری چون چین و روسیه را نیز در مخالفت با این توافق با خود همراه کند؛ اما واقعیت این است که منافع این کشورها در پروژه دهلیز زنگزور بسیار کم‌تر از هزینه‌های رویارویی مستقیم با ایالات متحده است.
بر همین اساس، احتمال همراهی این کشورها با ایران در این موضوع اندک ارزیابی می‌شود. روسیه تا کنون واکنش جدی به توافق صلح امضا شده در کاخ سفید نشان نداده و نوعی سکوت اختیار کرده است. این سکوت، با توجه به تعیین زمان دیدار ولادیمیر پوتین و دونالد ترمپ در آلاسکا که در روزهای نزدیک اتفاق خواهد افتاد، می‌تواند حاوی پیام خاصی باشد. حتا احتمال دارد دو کشور به توافق غیرعلنی رسیده باشند که براساس آن، روسیه مخالفتی با این توافق و نقش‌آفرینی امریکا در دهلیز زنگزور نداشته باشد، در عوض اما در مذاکرات مربوط به صلح اوکراین امتیازاتی کسب کند. برای تایید یا رد این گمانه‌زنی، باید منتظر تحولات و توافقات آتی میان مسکو و واشنگتن ماند.
از جانب دیگر ایران آگاه است که ورود مستقیم نظامی برای اخلال در این پروژه، به معنای ورود به تقابل مستقیم با ایالات متحده یا دست‌کم تضاد آشکار منافع با آن کشور در مرزهایش خواهد بود. این امر هزینه‌های سنگینی برای تهران در پی خواهد داشت و به همین دلیل احتمال اقدام مستقیم نظامی از سوی ایران بسیار پایین است.
با این وجود، همان‌گونه که در سایر منازعات منطقه‌ای مشاهده شده، ایران ممکن است از ظرفیت نیروهای نیابتی خود در خارج از مرزها برای تامین یا حفاظت از منافعش بهره گیرد. یکی از این ظرفیت‌ها، گروهی از شهروندان آذربایجان موسوم به «لشکر حسینیون» است که در نبرد با داعش در عراق و سوریه فعال بوده و از سوی تهران بخشی از «محور مقاومت» تلقی می‌شود. فعالیت این گروه در داخل آذربایجان ممنوع بوده و اعضای آن تحت تعقیب قضایی هستند، اما ایران با توجه به پیوندهای مذهبی و سابقه حمایتی، توانایی افزایش تحرکات آنان را دارد. افزون بر این، نزدیکی مسیر دهلیز زنگزور به خاک ایران، امکان اجرای تاکتیک‌های «حمله و گریز» توسط نیروهای نیابتی و پشتیبانی غیرمستقیم تهران از آنان را فراهم می‌کند.
هر گونه اقدام نظامی علیه این پروژه می‌تواند به استقرار نیروهای نظامی امریکا در امتداد این دهلیز یا در واقع در یک متری مرز ایران منجر شود؛ اقدامی که ممکن است با هدف رسمی «حفاظت از منافع و شهروندان امریکایی» انجام گیرد، اما در عمل، به معنای حضور نزدیک‌ترین نیروهای امریکایی به مرزهای ایران خواهد بود. در نتیجه، هرچند رییس‌جمهور ایران اعلام کرده است که توافق‌نامه امضا شده و ایجاد دهلیز زنگزور از سوی رسانه‌ها بیش از اندازه بزرگ‌نمایی شده و تمام خواسته‌های جمهوری اسلامی از جمله حفظ تمامیت ارضی و بازماندن مسیر ایران به اروپا و شمال در آن رعایت شده است، و همچنین عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز از صلح میان دو کشور همسایه استقبال کرده، اما در واقعیت امر، تهران نگرانی عمیقی نسبت به حضور امریکا در نزدیکی مرزهایش و نیز اتصال مستقیم کشورهای ترک‌زبان دارد. این نگرانی ممکن است در عمل از طریق ابزارهای غیردیپلماتیک پیگیری شده و هزینه‌های حضور امریکا در این پروژه را افزایش دهد.
جدول تحلیلی بازی‌گران، منافع و سناریوهای احتمالی ایران در قبال دهلیز زنگزور
| بازی‌گر | منافع/اهداف کلیدی | موضع نسبت به توافق | سناریوهای احتمالی اقدام |
| جمهوری اسلامی ایران | حفظ نفوذ در قفقاز جنوبی، جلوگیری از حضور امریکا و ناتو در مرزها، جلوگیری از تقویت پان‌ترکیسم و حذف نقش ترانزیتی ایران | مخالف | فشار دیپلماتیک بر آذربایجان و ارمنستان، استفاده از نیروهای نیابتی (لشکر حسینیون)، تلاش برای ائتلاف با روسیه و چین، اقدامات محدود میدانی |
| آذربایجان | اتصال زمینی به نخجوان و ترکیه، تقویت پیوند با کشورهای ترک‌زبان، افزایش نفوذ منطقه‌ای | موافق و ذینفع اصلی | اجرای سریع پروژه، همکاری با ترکیه و امریکا، بی‌توجهی به مخالفت ایران |
| ارمنستان | کاهش تنش با آذربایجان، بهره‌مندی از فرصت‌های اقتصادی، کاهش فشار امنیتی | موافق، ذینفع محتاط | استفاده از حمایت امریکا و غرب برای توازن در برابر فشارهای منطقه‌ای |
| ترکیه | تقویت نفوذ پان‌ترکی، اتصال مستقیم به آذربایجان و آسیای مرکزی، کاهش وابسته‌گی به مسیرهای عبوری ایران | بسیار موافق | حمایت لجستیکی و سیاسی از پروژه، همکاری با امریکا و آذربایجان |
| ایالات متحده امریکا | افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی در قفقاز، مهار ایران و روسیه، تضمین حضور نظامی نزدیک مرزهای ایران | حامی اصلی | حمایت دیپلماتیک و امنیتی، احتمال استقرار نیرو در مسیر دهلیز |
| روسیه | حفظ نفوذ در قفقاز، معامله با امریکا بر سر منافع در اوکراین | سکوت تاکتیکی | احتمال بی‌طرفی در قبال پروژه در ازای امتیازگیری در موضوعات دیگر |
| چین | منافع اقتصادی محدود، تمرکز بر پروژه‌های کمربند و جاده | بی‌طرف مایل به عدم درگیری | پرهیز از مداخله، همکاری اقتصادی با همه طرف‌ها |
