پس از تسلط طالبان بر افغانستان و افزایش نگرانیها نسبت به حضور گروههای تروریستی در این کشور، ایران، پاکستان، اوزبیکستان، تاجیکستان و قرغیزستان با تقویت مرزها، نصب دیوار و سیمخاردار، ایجاد پایگاههای امنیتی و برگزاری رزمایشهای مشترک نظامی تلاش میکنند تهدیدات امنیتی را مهار کنند. کارشناسان میگویند حضور طالبان هزینههای امنیتی این کشورها را بهطور قابل توجهی افزایش داده و آنها را وادار کرده است سطح دفاع ملی و آمادهگی نظامی خود را تقویت کنند. همزمان، نهادهای بینالمللی از جمله شورای امنیت سازمان ملل نسبت به تمرکز روزافزون جنگجویان داعش، القاعده و سایر گروههای تروریستی در خاک افغانستان هشدار دادهاند.
دیوارسازی و حصارکشی مرزی توسط کشورهای همسایه و منطقه نشان میدهد که حضور طالبان نگرانیهای امنیتی را تشدید کرده و این کشورها را وادار به تقویت تجهیزات دفاعی و مرزبانی کرده است. کشورهای آسیای مرکزی و دیگر همسایههای افغانستان، با وجود داشتن تعامل نزدیک با طالبان، همزمان نگرانی شدید خود را از حضور گروههای تروریستی و جنگجویان مخالف کشورهایشان در خاک افغانستان ابراز کردهاند. پاکستان، بهعنوان حامی اصلی طالبان در بیش از دو دهه گذشته، اکنون بهدلیل حضور تحریک طالبان پاکستانی در افغانستان، در تنش جدی با این گروه قرار دارد و پس از درگیریهای مرزی و بنبست مذاکرات، همچنان به صدور هشدار علیه یکدیگر ادامه میدهد.
دیوارسازی ایران در مرز با افغانستان
مقامهای ارشد امنیتی ایران پیشتر اعلام کردهاند که طرح دیوارکشی مرز با افغانستان به صورت مرحلهای و طی سه سال اجرا خواهد شد. به گفته آنان، هدف از این اقدام، تقویت امنیت مرزی، مقابله با تروریسم، مهار قاچاق و مهاجرت غیرقانونی و پاسخ به چالشها و تهدیدات ژئوپلیتیکی و امنیتی ناشی از بیثباتی در مرزهای شرقی با افغانستان است.»
سکندرمومنی، وزیر داخله ایران، گفته است: «انسداد مرز، تنها فزیکی نیست، بلکه بخشی از دیوار به صورت سیمخاردار و بخش هوشمند آن شامل رادارها میشود. بنابر این، زمانی که ترکیبی از دیوار و سیستمهای هوشمند را داشته باشیم که همدیگر را کامل میکند، انسداد کامل مرز را شاهد خواهیم بود.»
براساس گزارش رسانههای ایرانی، تا کنون ساخت بیش از ۱۰۰ کیلومتر از دیوار مرزی در امتداد مرز خراسان رضوی با افغانستان به پایان رسیده و عملیات دیوارکشی در مرز با افغانستان همچنان ادامه دارد. در عین حال، برخی از ساکنان مناطق مرزی ایران با این دیوارکشی مخالف هستند. ایران و طالبان در بیش از چهار سال گذشته بارها باهم درگیری مرزی داشتهاند.
حصارکشی پاکستان در مرز با افغانستان
پاکستان با وجود آنکه پیش از تسلط طالبان، پروژه حصارکشی امنیتی در امتداد مرز خود با افغانستان را آغاز کرده بود، پس از حاکمیت این گروه روند نصب سیمخاردار را تشدید کرده است. ارتش پاکستان اعلام کرده که تا کنون ۹۸ درصد از حصارکشی در امتداد خط دیورند تکمیل شده است. هدف از این اقدام، جلوگیری از تحرکات تروریستی، مبارزه با قاچاق، افزایش امنیت و بهبود مقررات تجاری عنوان شده است. به گفته ارتش پاکستان، مجموعاً سه هزار و ۲۱۷ کیلومتر از مناطق مرزی با افغانستان و ایران با حصار امنیتی تجهیز شده است.
رسانههای پاکستان به نقل از ارتش این کشور گزارش دادند که اسلامآباد طرحهای متعددی را برای اجرا در مرزهای غربی در دست دارد. به گفته ارتش پاکستان، با تکمیل روند حصارکشی در امتداد مرز با افغانستان، امنیت ملی پاکستان به «میزان قابل توجهی» تقویت خواهد شد.
دولت پیشین افغانستان به حصارکشی پاکستان اعتراض کرده و اعلام کرده بود که این اقدام «توافقنامه خط دیورند» را نقض میکند. مقامهای ارشد حکومت پیشین همچنین تأکید کرده بودند که بهترین راه مقابله با شورشیان، هدف قرار دادن مخفیگاههای آنان در داخل خاک پاکستان و تقویت هماهنگی میان کشورهای منطقه است.
تقویت و استقرار نیرویهای تاجیکستان در نقاط مرزی با افغانستان
پس از تسلط طالبان بر افغانستان، برای نخستینبار نیروهای مسلح کشورهای عضو پیمان امنیت دستهجمعی (CSTO) پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، به رهبری روسیه یک رزمایش بزرگ نظامی در نزدیکی مرز با افغانستان برگزار کردند. در این رزمایش مشترک، نیروهای امنیتی روسیه، بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، قرغیزستان و تاجیکستان شرکت داشتند.
وزارت دفاع تاجیکستان در آن زمان به رسانهها اعلام کرده بود که سه رزمایش بزرگ بهطور همزمان در «حرب میدان» و «هامیان» و همچنین دومیدان تمرینات نظامی ارتش تاجیکستان در جنوب این کشور بهصورت جداگانه برگزار شده است.
پس از این رزمایش مشترک پیمان امنیت دستهجمعی، نظامیان روسی و تاجیکستانی بارها بهصورت مشترک رزمایشهای دوجانبه در مرز تاجیکستان و افغانستان برگزار کردهاند. براساس گزارشها، نیروهای نظامی پایگاه ۲۰۱ مرکزی روسیه مستقر در تاجیکستان نیز در این رزمایشها همراه با نیروهای تاجیکستانی شرکت داشتهاند.
همچنین نظامیان اوزبیکستان و تاجیکستان با هدف مقابله با تهدیدات احتمالی از خاک افغانستان، در ترمذ نزدیک مرز این کشور، رزمایش نظامی مشترک برگزار کردند. وزارت دفاع اوزبیکستان در بیانیهای اعلام کرده بود که نیروهای دو کشور در این رزمایش، روشهای نبرد نزدیک، تخلیه مجروحان و دفع حمله دشمن فرضی را تمرین کردند.
این در حالی است که اخیراً پنج شهروند چین در تاجیکستان از خاک افغانستان در نتیجه تیراندازی و حملات طالبان کشته شدهاند. دو تن از این شهروندان چین در ولسوالی نسی و سه تن دیگر در نتیجه یک حمله پهپادی سازمانیافته طالبان در ولسوالی شهر بزرگ ولایت بدخشان کشته شدهاند.
همزمان، وزارت خارجه تاجیکستان روز پنجشنبه، ۶ قوس، در بیانیهای اعلام کرده بود که حمله چهارشنبه شب همان هفته با استفاده از سلاحهای سبک و سنگین و یک پهپاد مجهز به نارنجک از خاک افغانستان انجام شده است. پیش از این، در ماه ثور ۱۴۰۱، شاخه خراسان داعش مسوولیت یک حمله راکتی از خاک افغانستان به نقاط مرزی تاجیکستان را بر عهده گرفته بود و محل این حمله را ولسوالی خواجهغار ولایت تخار اعلام کرده بود.
حملات بر خاک اوزبیکستان از افغانستان
اوزبیکستان در بیش از چهار سال گذشته، علاوه بر رزمایشهای مشترک چندجانبه با روسیه، تاجیکستان و برخی دیگر از کشورهای آسیای میانه، با تاجیکستان نیز رزمایشهای مشترک برای مقابله با تهدیدات تروریستی از خاک افغانستان برگزار کرده است. این کشور همچنین به ساخت پایگاههای امنیتی و تقویت مرزهای خود با افغانستان ادامه داده است.
وزارت دفاع اوزبیکستان روز جمعه، ۱۳ اسد ۱۴۰۱، از آغاز رزمایش مشترک نظامی این کشور با تاجیکستان با عنوان «اتحادیه مشترکالمنافع–۲۰۲۲» در پایگاه آموزشی ترمذ در اوزبیکستان و در نزدیکی مرز تاجیکستان خبر داده بود.
پس از تسلط طالبان بر افغانستان، نخستین حمله راکتی از خاک این کشور به اوزبیکستان در قبلازظهر دوشنبه، ۲۹ حمل ۱۴۰۱، صورت گرفت. براساس گزارشها، در این حمله ۱۰ موشک کاتیوشا، نوعی راکتانداز چندتایی، از ناحیه سرچاه در شهرک تجاری بندر حیرتان به سمت خاک اوزبیکستان شلیک شد. طالبان در ابتدا مسوولیت شلیک این موشکها به خاک اوزبیکستان را رد کردند، اما شامگاه همان روز داعش با انتشار نواری تصویری از صحنه شلیک، مسوولیت این حمله را بر عهده گرفت و در آن نوار تصویری هدف از شلیک را حمله به نیروهای مرزی اوزبیکستان عنوان کرد.
دومین حمله راکتی از افغانستان به اوزبیکستان در تاریخ ۱۴ سرطان ۱۴۰۱ صورت گرفت. رسانهها گزارش کردند که پنج موشک از افغانستان به منطقه مجنونتال در ولایت سرخاندریای اوزبیکستان پرتاب شده است. در آن زمان، بسیاری از مردم از بیم حملات بیشتر از خانههای خود خارج نشده بودند. متعاقباً وزارت خارجه اوزبیکستان این حملههای راکتی را تأیید کرد، اما اعلام کرده بود که هیچ تلفاتی گزارش نشده است، در حالی که منابع روزنامه ۸صبح از زخمی شدن پنج تن در این حادثه خبر داده بودند.
وزارت خارجه اوزبیکستان در توییتی اعلام کرد: «چهار گلوله هاوان ساعت ۴:۲۰ پسازظهر از خاک افغانستان به اوزبیکستان برخورد کرده است.» در این توییت از داعش نامی برده نشده بود.
همزمان با برخورد موشکها به منازل مسکونی در خاک اوزبیکستان، شماری از مسوولان مرزی این کشور به افغانستان سفر کرده و با طالبان در بلخ دیدار کرده بودند. آنها از طالبان خواسته بودند تا مانع حملات موشکی به اوزبیکستان شوند. وزارت دفاع طالبان اما اعلام کرده بود که هیأت این گروه در شمال کشور در مورد تأمین امنیت مرزی، جلوگیری از افراطگرایی و مبارزه با قاچاق مواد مخدر با مقامهای اوزبیکستان گفتوگو کرده است.
در همین حال، رسانهها در تاریخ ۲۶ سرطان همان سال از سومین حمله موشکی از خاک افغانستان به اوزبیکستان خبر داده بودند. متعاقب این گزارشها، وزارت دفاع اوزبیکستان ادعای وقوع سومین حمله راکتی به خاک این کشور را شایعه رسانهای خواند.
دیوارسازی قرغیزستان در مرز جنوبی با تاجیکستان و اوزبیکستان
قرغیزستان برنامه مسدودسازی مرزهای خود را با تاجیکستان و اوزبیکستان در جنوب این کشور سرعت بخشیده است. براساس اطلاعات منتشر شده از سوی کمیته امنیت دولتی قرغیزستان، تا کنون ۸۰ درصد مرز در ولایت جنوبی باتکن با دیوار مسدود شده و پیشبینی میشود این پروژه بهطور کامل تا سال ۲۰۲۶ تکمیل شود. بر این اساس، با پایان سال پیشرو، تمامی مناطق مرزی قرغیزستان از سمت جنوب، بهجز گذرگاههای قانونی زمینی، مسدود خواهد شد.
جنرال کامچیبک تاشییف، معاون نخستوزیر و رییس کمیته امنیت دولتی قرغیزستان، در جریان هفتهجاری در ولایت باتکن و در مرز با تاجیکستان حضور یافته و از نیروهای نظامی مستقر در مناطق مرزی این کشور دیدار کرده است. او در سخنرانی خود به این نیروها اعلام کرده که فرایند تعیین دقیق مرزها به پایان رسیده و در برخی بخشها موانع مرزی نصب شده است.
رییس کمیته امنیت ملی دولتی قرغیزستان به مسوولان مرزی این کشور دستور داده زیرساختهای مرزی تقویت شود، سطح امنیت ارتقا یابد و پروژههای ساخت موانع مرزی با سرعت بیشتری انجام شود. همچنین تأکید کرده که این اقدامات باید دقیقاً مطابق مقررات مرزی و با رعایت اقدامات پیشگیرانه در برابر چالشهای امنیتی صورت گیرد. او همچنین اعلام کرده است که پس از تکمیل نصب سیمخاردار در مرز قرغیزستان با تاجیکستان، دوربینهای امنیتی نیز نصب خواهند شد.
در همین حال، بسمالله تابان، پژوهشگر مسایل امنیتی، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید که طالبان از گروههای تروریستی همسو با خود -ـ که اساساً از شهروندان کشورهای همسایه تشکیل شدهاند- بهعنوان ابزار فشار بر کشورها استفاده میکنند و از این طریق دست به باجگیری میزنند. به همین دلیل، کشورها به نیت طالبان در زمینه همکاری دایمی باور ندارند و ناگزیر شدهاند در کنار برقراری روابط از روی اجبار با طالبان، تدابیر احتیاطی خود را نیز اتخاذ کنند.
این پژوهشگر مسایل امنیتی میافزاید: «افراطگرایی و تروریسم مذهبی که طالبان آن را تقویت میکنند، با مسدود کردن فزیکی مرزها قابل حل نیست؛ بلکه نفوذ این گروهها از طریق تکثیر ایدیولوژی و محتوای رادیکال در حال گسترش است. مسدودسازی مرزها تنها میتواند تا حدی مانع حضور فزیکی افراد شود، اما از گسترش ذهنیتی که در منطقه در حال پخش است جلوگیری نمیکند. باید توجه داشت که این رویکرد از سوی پاکستان نتیجهای نداشت و تنها باعث افزایش هزینههای امنیتی آن کشور شد.»
درگیریهای مرزی طالبان با مرزبانان همسایهگان
دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در تازهترین گزارش خود به شورای امنیت سازمان ملل گفته که از ۱ آگست تا ۱۷ اکتوبر، حوادث مرزی متعددی در امتداد مرزهای افغانستان با ایران، پاکستان و تاجیکستان رخ داده است. براساس این گزارش، در تاریخ ۳ آگست، در ولایت ننگرهار، نیروهای امنیتی پاکستان و طالبان بر سر پاسگاههای امنیتی در حال ساخت توسط طرف مقابل، با یکدیگر درگیر شدند.
همچنین، جنگجویان طالبان در تاریخ ۶ آگست در ولایت بدخشان با نیروهای امنیتی پاکستان بر سر ساخت یک ایست بازرسی در منطقه مرزی درگیر شدند. طبق گزارش یوناما، در ۲۵ آگست و ۲۴ اکتبر نیز درگیریهایی میان جنگجویان طالبان و پولیس مرزی تاجیکستان رخ داده است. به گفته این نهاد، در ۲۹ آگست نیز جنگجویان طالبان و نظامیان پاکستانی درگیر شدند.
در گزارش یوناما آمده که در ۳۰ آگست، جنگجویان طالبان و مرزبانان ایرانی پس از آنکه گزارش شد مقامات ایرانی مهاجرانی را که قصد عبور داشتند مورد ضربوشتم قرار دادهاند، درگیر شدند که منجر به بسته شدن کوتاهمدت مرز شد. همچنین در ۵، ۱۴ و ۱۶ سپتامبر، در ولایت کنر، تیراندازی با سلاحهای سبک از خاک پاکستان به یک اقامتگاه شخصی آسیب رساند و مناطق اطراف را تحت تاثیر قرار داد.
حضورگروههای تروریستی در افغانستان و نگرانی نهادهای بینالمللی
کشورهای منطقه به دیوارسازی و حصارکشی مرزی ادامه دادهاند. تیم تحلیل، پشتیبانی و نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در سیوپنجمین گزارش خود اعلام کرده است که طالبان به القاعده و سایر گروههای تروریستی همسو با خود اجازه دادهاند تا در افغانستان پایگاههای بیشتری ایجاد کرده و خانههای امن و اردوگاههای آموزشی خود را گسترش دهند.
براساس گزارش، القاعده در ۱۴ ولایت پناهگاه نظامی و آموزشی دارد و اعضای پایینرتبه این شبکه با خانوادههایشان در شهر کابل و رهبران ارشد القاعده در مناطق روستایی مستقر شدهاند. طبق گزارش، تیتیپی با حمایت طالبان مراکز آموزشی جدیدی در چهار ولایت ایجاد کرده است. جنبش اسلامی ترکستان شرقی در افغانستان مجهز با موشکهای ضد تانک در اردوگاههای حفاظت شده طالبان حضور دارد و جماعت انصارالله در اردوگاههای آموزشی خوست و تخار به جنگجویان آسیای میانه و عرب آموزش میدهد.
در این گزارش آمده که داعش جدیترین تهدید در افغانستان، منطقه و جهان به حساب میرود و نیز با کاهش موقت حملات، احساس کاذب امنیتی ایجاد میکند. سربازان تازهنفس داعش از طریق ترکیه و ایران وارد افغانستان میشوند.
در این گزارش شورای امنیت سازمان ملل آمده است که برخی کشورهای عضو، تعداد جنگجویان داعش خراسان را بین چهار هزار تا شش هزار تن تخمین زدهاند. همزمان، برخی دیگر از اعضای شورا تعداد جنگجویان داعش خراسان را بین دو هزار تا سه هزار و ۵۰۰ تن گفتهاند. به گفته شورای امنیت، داعش خراسان با ترکیبی از استراتژی و فرصتطلبی عمل میکند و عملیاتهای خود را از افغانستان و برخی کشورهای همسایه هدایت میکند.
براساس گزارش، تحریک طالبان پاکستان بین شش تا شش هزار و ۵۰۰ جنگجو در افغانستان دارد و همزمان حدود ۱۴ هزار عضو خانوادههای آنان نیز این جنگجویان را همراهی میکنند. به گفته این سازمان، جنگجویان تحریک طالبان پاکستانی به سلاحهای «کالیبر» ناتو و سایر تسلیحات بهجا مانده از امریکا در افغانستان دست یافتهاند.
طبق گزارش، القاعده بهصورت پنهانی به فعالیتهای سازماندهی مجدد و آموزشی خود ادامه میدهد. همچنین ورود تازهواردان از خاورمیانه به افغانستان از طریق مسیرهایی مانند زرنج در ولایت نیمروز و اسلام قلعه و تورغندی در ولایت هرات مشاهده شده است.
همچنین آناتولی سیدوروف، رییس ستاد مشترک سازمان پیمان امنیت جمعی گفته بود که شمار جنگجویان داعش به شش هزار و ۵۰۰ تن رسیده که چهار هزار آن در نزدیکی مرز تاجیکستان متمرکز شدهاند.
پیشتر اولاربک شارشیاف، مدیر کمیته اجرایی ساختار منطقهای ضدتروریسم سازمان همکاری شانگهای، هشدار داده بود که گروههای تروریستی بینالمللی در افغانستان و سوریه فعالتر شدهاند. به گفته او، این گروهها در تلاش برای ایجاد «سلولهای خفته» در کشورهای آسیای میانه هستند. او گفته است: «رهبران سازمانهای تروریستی بینالمللی از برنامههای خود برای اعزام شبهنظامیان به کشورهای آسیای میانه با استفاده از اسناد جعلی از طریق کشورهای ثالث برای انجام حملات تروریستی، ایجاد سلولهای خفته، جذب بودجه و انجام کمپینهای استخدام برای افزایش صفوف خود با نیروهای جدید دست نکشیدهاند.»
پیش از این، رمضان رحیمزاده، وزیر داخله تاجیکستان، گفته بود که طالبان به سه هزار تن از «اعضای گروههای تروریستی» پاسپورت توزیع کردهاند. او افزوده بود که گروههای تروریستی در شمال افغانستان در نزدیکی مرز با تاجیکستان مستقر شدهاند. رحیمزاده همچنان ادعا کرده بود که بیش از ۲۰ گروه تروریستی در افغانستان فعالیت دارند.
