پاکستان در نهایت از مخالفان طالبان برای دو روز مهمانداری کرد. بساط مهمانی با شعار «بهسوی وحدت و اعتماد» از سوی «انستیتوت ثبات راهبردی جنوب آسیا» تزیین و پهن شده بود. اگرچه نشستهای مجازی و غیرمجازی مخالفان طالبان از حیث پرتکرار بودن، خیلی کم نگاهها را به خود معطوف میکند، ولی اجلاس اسلامآباد به این خاطر خبرساز و پرسروصدا شد که بار اول است آنها مهمان این کشور میشوند. مهمتر از آن، رابطه پاکستان با طالبان از مرز آرامش عبور و در لبه تنش قرار گرفته است و اگر بخواهد میتواند برای رژیم این گروه درد سر بیافریند. بهرغم عالمی از ایرادهایی که بر نشست وارد شده است، از چند جهت میتوان به آن خوشبین نیز بود:
۱- اگر به یاد داشته باشیم نشست اسلامآباد در سه نوبت به تعویق رفت؛ تعویقی که نه تصادفی، بلکه ناشی از مخالفت جدی طالبان و لابیگران این گروه بود. برای نمونه، زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه پیشین امریکا در امور صلح افغانستان، از اولینهایی بود که ناگهان از کوره در رفت و بر ضد نشست موضع گرفت و خواهان تحریم آن از جانب مهمانها شد؛ صدایی که برای کسانی گوشنواز هم بود. وقتی طالبان و حامیان این گروه، نشستی را جدی میگیرند و خواهان لغو آن میشوند، قطعاً دلالت بر اهمیت و موثریتش میکند؛ در حالی که نشستهای زیادی از نوع مجازی و غیرمجازی توسط مخالفان طالبان در جاهای مختلف برگزار شده است، ولی این گروه خاموشانه از کنارش رد شده و خم به ابرو نیاورده است. براین اساس، حالا که مدیران و گردانندهگان نشست از موانع و سدهای پرشمار افرازشده بر سر راهشان، عبور کرده و برای دو روز گرد هم آمدهاند و علیه طالبان حرف زدهاند، یک گام به پیش است.
۲- پاکستان حامی جدی طالبان بهشمار میرود و هنوز هم از ارادتش نسبت به این گروه زیاد کاسته نشده است؛ با آنکه هر چند وقت یک بار دعوا و بر سروصورت یکدیگر چنگ میاندازند. اسلامآباد از بدو ظهور طالبان تا همین چهار سال اخیر، نهتنها از نیروهای ضدطالبان حمایت نکرده است، بلکه یک حرف آزاردهنده هم علیه این گروه بر زبان نرانده است. حتا همین معضل تحریک طالبان پاکستانی (تیتیپی) هم تا کنون اسلامآباد را بر ضرورت ایجاد یک دولت دموکراتیک غیرطالبانی در افغانستان، خوب مجاب نکرده است. با این حساب، تدویر نشستی با محتوای ضدطالبانی در پاکستان (کشوری که از یک حیث خاستگاه طالبان بهحساب میرود) و حضور روشن و پرشور در آن، یک اقدام آگاهانه، حسابشده و پراهمیت است که نمیشود بهسادهگی دستکم گرفت و فاقد اثر خواند.
۳- ظاهراً نزدیک به ۴۰ مقام دولتی پیشین پاکستان، از جمله سفیران قبلی این کشور در افغانستان، نیز در نشست حضور داشتهاند که این بر پیچیدهگی و اهمیت آن خوبتر میافزاید. این به این معناست که پاکستان نمیخواهد مخالفان طالبان از آن فقط بهحیث یک «تریبون آزاد» استفاده کنند، بلکه میخواهد با اغتنام از فرصت، کارهای جدیتری انجام دهد؛ آن هم بهقصد ترساندن طالبان. یک تفاوت نشست اسلامآباد با نشستهای ویانا در همین نکته است. اجلاس ویانا از سوی یک موسسه غیردولتی اتریشی سازماندهی میشود که نقش دولت اتریش فقط در میزبانی بیطرفانه خلاصه میشود و هیچ یک از مقامات دولتی آن در نشستها حضور نمییابند. حالا پاکستان برخلاف اتریش، عزم خود را خوبتر جزم کرده است تا با میزبانی از سیاستمداران ضدطالبان، رژیم فعلی افغانستان را بترساند و حداقل برای چند صباح هم که شده، بر روی معضل تیتیپی سرپوش بگذارد.
۴- مهمان و میزبان اعلام کردند که نشست اسلامآباد شروع یک «روند» است و قرار نیست کار به اینجا ختم شود. پاکستان با این اقدام از حیث دیگر میخواهد به جهان نشان دهد که با بهکارگیری روندها و فرایندهای دیپلماتیک، قادر به حلوفصل بحران حاکم بر افغانستان است. وقتی این نشست تبدیل به روند شود و مخالفان طالبان نیز به مرور به آن بپیوندند، به احتمال زیاد که «روند ویانا» در سایه قرار میگیرد. بلی، روند ویانا در جای خود حایز اهمیت است، ولی اهمیت جایگاه اتریش در مناقشه افغانستان بهمراتب کمتر از اهمیت پاکستان است. در روندهای میانجیگرانه هم کشورهایی میتوانند خوب بازی کنند که از کموکیف منازعه افغانستان خوبتر خبر باشند. البته بعید نیست که پاکستان نهتنها روند ویانا که «روند دوحه» را هم بخواهد به حاشیه براند؛ چنانیکه قطر پس از سال ۲۰۰۱، وارد عرصه سیاست افغانستان شد و با میزبانی از سران طالبان و ایجاد دفتر و دیوان برای این گروه در خاک خود، کلیه ابتکارات را از پاکستان دزدید و حالا نقشی را ایفا میکند که اسلامآباد بین سالهای ۱۹۹۶-۲۰۰۱ بر عهده داشت.
چرا سیاستمداران سرشناس غایب بودند؟
واقعیت این است که هنوز هم سیاستمداران معروف افغانستان از تماس با پاکستان ننگ میکنند؛ آنهم به دلیل غلبه این ذهنیت: ریشه بیثباتی در افغانستان فقط از جوی پاکستان آب میخورد. این ذهنیت غالب در ذهن غالب مردم افغانستان حک شده است و زدودنش دشوار و زمانبر است. با این حساب، سیاستمداران افغانستان وقتی میخواهند از ضرورت برقراری تماس با پاکستان سخن بگویند، هراس از قضاوت افکار عامه، چون چماقی بر فرق سرشان آویزان است؛ ورنه دوست دارند با اسلامآباد رفع کدورت و از ظرفیت آن در بسی جاها استفاده کنند. برای همین، برخی احزاب و رهبران سیاسی، نمایندهگانشان را به اسلامآباد فرستادند تا بار نخست، واکنشها در برابر نشست و میزان موفقیت احتمالیاش را ارزیابی و سپس برای اشتراک در نوبتهای بعدی آماده شوند. همچنان خواستند میزان جدیت پاکستان را به سنجش بگیرند تا مبادا در نیمه راه به آنان پُشت کند و اینگونه درستیِ آن ذهنیت در خصوص عملکرد پاکستان خوبتر روشن شود. اسلامآباد هم سعی میکند آهستهوپیوسته به پیش برود؛ ازاینرو، خواهان حضور یکدفعهای مخالفان سرشناس طالبان نیست و با توجه به سیالیت وضعیت سیاسی، به مرور از آنها میزبانی خواهد کرد.
