۱۵ پناهجوی افغانستان در سوم فبروری ۲۰۲۶ در آبهای یونان غرق شدند و ۲۴ تن دیگر، از جمله ۱۱ کودک، نجات یافتند. این حادثه بار دیگر نشان داد که انسداد مسیرهای قانونی مهاجرت، پناهجویان را در اختیار شبکههای قاچاق انسان قرار داده و این پدیده را به صنعتی فراملی و چند میلیارد دالری بدل کرده است؛ صنعتی که جان و آینده هزاران افغانستانی دیگر را به گروگان گرفته است.
حادثه و روایتهای متناقض
سخنگوی گارد ساحلی یونان دلیل واژگونی قایق را «عدم توجه سرنشینان به هشدارهای ماموران» اعلام کرد. براساس این روایت، قایق پس از چندین اخطار رادیویی دچار بیثباتی شده و واژگون شده است.
خبرگزاری رویترز به نقل از بازماندهگان روایت متفاوتی منتشر کرده است. برخی گفتهاند که قایق بیش از ظرفیت سوار داشته و وعده زمان کوتاه سفر، فریب بوده است.
نهادهای حقوق بشری از جمله عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر، یونان را به انجام بازگرداندنهای غیرقانونی بدون بررسی درخواست پناهندهگی متهم کردهاند. دولت یونان این اتهامات را رد و قاچاقچیان را مسوول فجایع دانسته است. یک مظنون به همکاری با شبکه قاچاق نیز توسط مقامات یونانی بازداشت شده است.
آمار تکاندهنده؛ سال ۲۰۲۴ کشندهترین برای مهاجران آسیایی
براساس آمار سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM)، سال ۲۰۲۴ با ثبت دستکم دو هزار و ۷۷۸ مورد مرگ و مفقودی، مرگبارترین سال برای مهاجران در آسیا بوده است. پناهجویان افغانستان بخش عمده این تلفات را تشکیل میدهند.
در سطح جهانی، مسیرهای مدیترانه و بالکان غربی بیشترین قربانیان را دارند. آژانس مرزی اتحادیه اروپا در گزارش سال ۲۰۲۴ خود تأکید کرده که تشدید کنترل مرزی در یونان، بلغارستان و مجارستان، قاچاقچیان را مجبور به استفاده از مسیرهای دریایی خطرناکتر کرده که منجر به افزایش حوادث غرقشدهگی شده است.
پناهجویان افغانستان عمدتاً از سه مسیر اصلی به سمت اروپا حرکت میکنند: ایران-ترکیه، مدیترانه شرقی و بالکان غربی. هر مسیر با خطرات جدی همراه است؛ از تیراندازی در مرزها و شکنجه در بازداشتگاهها تا سفرهای دریایی با قایقهای فرسوده و بیش از ظرفیت.
ساختار شبکهای قاچاق؛ تجارتی چند میلیارد دالری
گزارش «قاچاق مهاجران: نمای کلی جهانی» منتشرشده از سوی دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل (UNODC) و یوروپل (می ۲۰۲۳) نشان میدهد که قاچاق مهاجران ساختاری چندلایه و فراملی دارد. شبکهها شامل جذبکنندهگان محلی، هماهنگکنندهگان مسیر، راهنمایان مرزی و شبکههای حوالهای هستند.
هزینه انتقال یک پناهجوی افغانستان از ایران تا آلمان یا سویدن بین ۶ تا ۱۲ هزار دالر امریکا برآورد شده است. مسیرهای گرانتر که به «پکیجهای VIP» مشهورند، تا ۲۰ هزار دالر هزینه دارند و اغلب از فروش داراییها یا قرضهای سنگین تأمین میشوند. به باور آگاهان، بسته بودن مسیرهای قانونی سبب میشود باندهای جنایتکار از امید انسانها بهعنوان کالا استفاده کنند. محدودیتها مهاجرت را متوقف نمیکند، بلکه تجارت غیرقانونی را تقویت میکند.
پیوند قاچاق با جرایم سازمانیافته
گزارشهای شبکه جهانی گزارشگران تحقیقی و تحقیقات میدانی نشان میدهد فعالیت باندهای قاچاق انسان اغلب با قاچاق مواد مخدر، اسلحه و حتا اعضای بدن همپیوند است. برخی پناهجویان افغانستان گزارش دادهاند که توسط گروگانگیران ربوده شده و برای آزادی مجبور به پرداخت مبالغ بین ۵ تا ۱۰ هزار دالر شدهاند.
این گروهها از پناهجویان بهعنوان «کالای انسانی» استفاده کرده و در صورت عدم پرداخت، آنان را رها یا میکشند. قاچاق اعضای بدن نیز در برخی بازارهای سیاه گزارش شده است، هرچند تأیید مستقل آن دشوار است.
زنان و دختران؛ قربانیان آسیبپذیر
عفو بینالملل در گزارش «فرار از افغانستان؛ پیامدهای جنسیتی مهاجرت» (فبروری ۲۰۲۴) اعلام کرده است که زنان و دختران پناهجوی افغانستان در مسیر مهاجرت با خطرات لایهای مواجهاند: خشونت جنسی، استثمار، قاچاق انسان و ازدواجهای اجباری. بسیاری از این موارد گزارش نمیشوند و اقامت طولانی در کمپهای ترکیه، یونان و جزایر مدیترانه بدون خدمات حمایتی، آسیبپذیری را افزایش داده است.
فشار کشورهای ترانزیت و چرخه اخراج
پاکستان از اکتوبر ۲۰۲۳ روند بازداشت و بازگرداندن مهاجران فاقد مدرک را آغاز کرد. تا پایان سال ۲۰۲۵، بیش از ۱.۷ میلیون پناهجو به افغانستان بازگردانده شدهاند.
ایران طی دو سال گذشته ۱.۸ میلیون پناهجوی افغانستان را اخراج کرده است.
ترکیه گفته که محدودیتهای ثبت پناهندهگی افزایش یافته و تنها ۲۳ درصد از درخواستهای سال ۲۰۲۴ پذیرفته شده است (در حالیکه این رقم در سال ۲۰۱۹ بیش از ۶۰ درصد بود).
پیامدهای روانی؛ نسل در تعلیق
همایون صدیقی، روانشناس، میگوید: «جوانان پناهجوی افغانستان که در مسیر مهاجرت هستند، علایم اختلال استرس پس از سانحه، افسردهگی و اضطراب مزمن دارند. تجربههای تروما شامل لتوکوب، مشاهده اجساد، شکنجه و بیثباتی حقوقی، آسیب روانی را تشدید کرده است.» او میافزاید که محرومیت از آموزش و کار، این نسل را در خلأ هویتی و اجتماعی قرار داده که آثار آن دههها ادامه خواهد داشت.
سیاست مهار اروپا؛ ناکارآمدی دیوارها و برونسپاری
اتحادیه اروپا بر مهار ورود مهاجران و برونسپاری مرزها به کشورهای ثالث مانند ترکیه تمرکز کرده است. بودجههای قابل توجهی به تقویت دیوارها و سیستمهای نظارتی اختصاص یافته است.
گزارش کمیسیون آزادیهای مدنی پارلمان اروپا (سپتامبر ۲۰۲۴) تأکید میکند که در غیاب سهمیههای کافی اسکان مجدد و مسیرهای قانونی مهاجرتی، تقاضا برای قاچاق نهتنها کاهش نیافته، بلکه افزایش یافته است.
نتیجهگیری؛ بحران فراملی قاچاق انسان
غرق شدن ۱۵ پناهجوی افغانستان در یونان، ناکامی سیاستهای صرفاً امنیتی را نشان داد. شواهد و آمارهای بینالمللی حاکی از آن است که قاچاق انسان در جنوب آسیا و خاورمیانه به شبکه بزرگ جنایی تبدیل شده که از فقر، جنگ و انسداد مرزها تغذیه میکند.
نفوذ این شبکهها در مسیرهای مهاجرت، پیوند با جرایم سازمانیافته و استفاده از پناهجویان بهعنوان کالا نشان میدهد این بحران فراتر از یک چالش مرزی است. تا زمانی که جامعه جهانی و کشورهای اروپایی میان مدیریت مرزها و ایجاد مکانیسمهای قانونی مهاجرت تعادل برقرار نکنند، باندهای قاچاق به نفوذ خود ادامه خواهند داد.
سوال اصلی این است: آیا اروپا مسیرهای قانونی و انسانی ایجاد میکند تا باندهای قاچاق متوقف شوند یا سیاست مهار ادامه مییابد و فجایع تکرار خواهد شد؟
