در جهان امروز که اقتصادها پیوند ناگسستنی با یکدیگر دارند، عقد توافقات تجارت آزاد بین کشورها به‌عنوان راهکار اساسی جهت افزایش همکاری‌های اقتصادی و گسترش دادوستد کالا و خدمات محسوب می‌شود. این نوع قراردادها باعث حذف و یا کاهش موانع تجاری، ارتقاء بهره‌وری و رقابت‌پذیری شده، زمینه‌ساز توسعه اقتصادی پایدار و بهبود سطح زنده‌گی مردم می‌گردد. در یک دهه اخیر، نظام تجارت بین‌الملل دستخوش دگرگونی‌های چشم‌گیری شده است. یکی از برجسته‌ترین این تحولات، قطعی‌شدن توافق‌نامه تجارت آزاد میان هند و اتحادیه اروپاست. این توافق به‌دلیل ظرفیت بزرگ اقتصاد دو طرف، جمعیت گسترده آن‌ها و سهم قابل ملاحظه‌شان در تولید ناخالص داخلی جهان، از اهمیت راهبردی ویژه‌ای برخوردار است.
از اهداف اساسی این توافق‌نامه، تسهیل پروسه‌های تجاری، کاهش تعرفه‌های گمرکی، حمایت از سرمایه‌گذاری، بهبود همکاری‌های اقتصادی و فناوری بین دو بلوک گفته شده که آثار قابل‌توجهی به کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان خواهد داشت. ازآن‌جایی‌که این کشورها به‌عنوان مسیرهای ترانزیت اصلی میان هند و اروپا عمل می‌کنند، این توافق‌نامه فرصت‌های کم‌نظیر به آن‌ها خلق می‌کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که درصورت بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و کریدورهای ترانزیتی در این منطقه و بهبود وضعیت سیاسی در افغانستان، حجم تجارت میان هند و آسیای مرکزی افزایش یافته، درآمدهای مرتبط با خدمات حمل‌ونقل و ترانزیت نیز بیشتر خواهد شد که زمینه‌ساز توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در این کشورها می‌شود.
توافق‌نامه تجارت آزاد بین هند و اتحادیه اروپا (India-EU-FTA) که در ۲۷ جنوری ۲۰۲۶ در کنفرانس تجاری هند و اتحادیه اروپا توسط رییس این کمیسیون و نخست‌وزیر هند به امضا رسید، یک حرکت مهم استراتژیک شمرده می‌شود. نخست‌وزیر هند این توافق‌نامه را بزرگ‌ترین توافق تاریخی و رییس کمیسیون اتحادیه اروپا، آن را مادر تمام موافقت‌نامه‌ها خواند. این توافق، اقتصاد روبه‌رشد هند را به بازارهای بزرگ به ارزش بیش از ۲۳ تریلیون یوروی اتحادیه اروپا متصل می‌کند؛ بازاری که حدود دو میلیارد نفر نفوس و بیشتر از ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در بر می‌گیرد. درحال حاضر، تجارت دو جانبه میان هند و اتحادیه اروپا حدود ۱۳۰ میلیارد دالر می‌باشد که این رقم کم‌تر از پتانسیل موجود است.
این توافق‌نامه تعرفه‌ها را برای بیشتر از ۹۰درصد از اقلام تعرفه‌ای که ۹۱درصد ازنظر ارزش را در بر می‌گیرد، حذف خواهد کرد. هند نیز تعرفه‌ها را در ۸۶درصد از اقلام تعرفه‌ای و ۹۳درصد ازنظر ارزش حذف خواهد نمود. علاوه بر این، هردو طرف تعداد قابل‌توجه از ردیف‌های تعرفه‌ای دیگر را به‌صورت جزئی به مرور زمان آزادسازی خواهند کرد و بدین ترتیب، میزان کلی آزادسازی تجارت به ۹۶.۶درصد برای هند و ۹۹.۳درصد به اتحادیه اروپا خواهد رسید.
از دیگر حوزه‌هایی که تحت تاثیر مثبت این توافق‌نامه قرار می‌گیرد، سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی است. بنابر موقعیت استراتژیک و داشتن منابع طبیعی فراوان کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان، با تقویت روابط اقتصادی هند و اتحادیه اروپا، سرمایه‌گذاران این کشورها به‌دنبال فرصت‌های سرمایه‌گذاری در افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی شده و در بخش‌های مختلف ازجمله سکتور زراعت، انرژی، زیرساخت‌ها و فناوری سرمایه‌گذاری خواهند کرد که این از یک‌سو، جایگاه هند را به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای بالا برده و ازجانب دیگر باعث توسعه اقتصادی در منطقه می‌شود.
توافق‌نامه تجارت آزاد باعث سرمایه‌گذاری‌های مشترک شرکت‌های هندی و اروپایی در کشورهای آسیای مرکزی و درصورت تغییر وضعیت سیاسی در افغانستان نیز شده و باعث نفوذ چشم‌گیر هند در منطقه می‌شود. همچنان افزایش همکاری‌های اقتصادی بین هند و اروپا ممکن است انگیزه برای سرمایه‌گذاران خارجی باشد تا پروژه‌های توسعه‌ای در افغانستان و آسیای مرکزی را حمایت کنند، به‌ویژه در بخش‌های انرژی، معدن و کشاورزی. سرمایه‌گذاری در سکتور حمل‌ونقل در افغانستان و آسیای مرکزی می‌تواند باعث بهبود زیرساخت‌ها شده، نقش کلیدی در تسریع انتقال کالاهای ترانزیتی بین هند و اروپا ایفا کند. مزید بر آن، با حضور سرمایه‌گذاران هندی و اروپایی زمینه اشتغال در این کشورها افزایش می‌یابد.
توافق‌نامه تجارت آزاد میان هند و اتحادیه اروپا بیشتر از آن‌که یک موضوع صرفاً اقتصادی یا دیپلماتیک باشد، جنبه ژیوپولیتیکی نیز دارد. نهایی‌شدن این توافق تا حد زیادی زیر تاثیر فشارهای ژیوپولیتیکی در حال تغییر ازسوی واشنگتن و بیجینگ صورت گرفته است؛ فشارهایی که بروکسل و دهلی نو را واداشته تا در موقعیت و جایگاه راهبردی خود تجدیدنظر کنند. این توافق‌نامه می‌تواند تغییراتی در موازنه قدرت و نفوذ در کشورهای منطقه ایجاد کند. درحالی‌که گفت‌وگوها برای حدود دو دهه به کندی پیش می‌رفت و گاهی هم متوقف می‌شد، روابط میان اتحادیه اروپا و هند بدون یک موضع روشن ژیواستراتژیک ادامه داشت. اما این وضعیت زمانی دگرگون شد که با بازگشت دونالد ترمپ به کاخ سفید، معادلات بین‌المللی به‌طور قابل‌توجه تغییر یافت و درعین‌حال، چین حضور خود را در زنجیره‌های تامین مواد حساس بیش از پیش تقویت کرد و دو طرف تصمیم گرفتند میزان وابسته‌گی و آسیب‌پذیری استراتژیک خود را مورد بازنگری قرار داده و رویکرد تازه‌ای در برابر این مخاطرات اتخاذ کنند.
هند با بهبود روابط اقتصادی با کشورهای عضو اتحادیه اروپا، قادر خواهد شد نفوذ خود را درکشورهای آسیای مرکزی و افغانستان افزایش داده و جایگاه استراتژیک خود را در منطقه تثبیت کند که این موضوع باعث عکس‌العمل‌های جدی ازطرف بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مانند چین، روسیه و ایالات متحده خواهد شد. بنابراین، توافق‌نامه هند و اروپا نه‌تنها یک قرارداد اقتصادی، بلکه یک ابزار ژیوپولیتیکی مهم نیز محسوب می‌شود.
با وجود این فرصت‌ها، چالش‌هایی نیز پیش‌روی افغانستان و آسیای مرکزی قرار دارد که جهت استفاده موثر از ظرفیت شرکت‌های اروپایی و هندی جهت واردشدن به بازار این کشورها باید به آن توجه شود. نخستین چالش، رقابت تجاری است که با ورود محصولات هندی و اروپایی به بازارهای منطقه‌ای، تولیدکننده‌گان محلی ممکن است با فشار رقابتی زیادی روبه‌رو شوند. این موضوع نیازمند حمایت‌های سیاست‌گذاری قوی دولت‌ها به‌منظور توان‌مندسازی تولیدات داخلی و ارتقاء کیفیت محصولات است تا بتوانند در بازار توانایی رقابت را داشته باشند. هم‌چنین، از چالش‌های دیگر، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک را می‌توان برشمرد. وضعیت نامناسب جاده‌ها، راه‌آهن و دیگر امکانات لجستیکی می‌تواند مانع جریان روان تجارت و ترانزیت کالا شود و درنهایت بهره‌برداری کامل از فرصت‌های توافق‌نامه را محدود کند. مهم‌تر از همه، ثبات سیاسی و امنیتی و نبود یک نظام قانون‌مدار در افغانستان یک مانع بزرگ است. ناامنی و بی‌ثباتی می‌تواند سرمایه‌گذاران خارجی را دلسرد کند و روند توسعه تجارت منطقه‌ای را مختل نماید. بنابراین، بهبود شرایط امنیتی و ایجاد محیط پایدار برای کسب‌وکار از پیش‌نیازهای اساسی بهره‌برداری از این توافق است.
در فرجام، می‌توان یادآور شد که توافق‌نامه تجارت آزاد هند و اروپا با وجود مشکلات موجود، فرصت‌های مهم و استراتژیک برای رشد اقتصادی افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی فراهم خواهد کرد. درصورتی‌که این کشورها قادر به توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد محیط امن و پایدار اقتصادی شوند، این توافق می‌تواند باعث بهبود تجارت منطقه‌ای، افزایش صادرات و جذب سرمایه‌گذاری گردد.
