رمان بینوایان؛ از قضاوت انسان تا مسوولیت اخلاقی

رمان‌خوانی در حقیقت تنها این نیست که بدانیم داستان از کجا شروع و به کجا ختم می‌شود، بلکه آموزه‌هایی را در بر می‌گیرد که خواننده را به تفکر درباره امور زنده‌گی وا می‌دارد. وقتی رمان می‌خوانیم، با رویدادها و مفاهیمی چون دوستی، مهربانی، خانواده، فرازوفرود زنده‌گی که هنوز تجربه نکرده‌ایم، دشمنی و کینه، محبت، احترام و تضادهای فکری و رفتاری آشنا می‌شویم.

بعضی رمان‌ها را می‌خوانیم تا با سرگذشت کاراکترهای‌شان آشنا شویم، اما برخی رمان‌های دیگر ما را با پرسش‌هایی درباره رفتار، وجدان و مسوولیت انسانی خودمان روبه‌رو می‌سازند. رمان بینوایان، اثر ویکتور هوگو، از رمان‌هایی است که خواننده را به تامل درباره ارزش انسان، عدالت، مهربانی، بخشایش و مسوولیت اجتماعی ترغیب می‌کند.

شخصیت اصلی این رمان، ژان والژان، کسی است که به‌دلیل دزدیدن یک تکه نان برای کمک به خانواده گرسنه خواهرش، سال‌ها زندان را تحمل می‌کند. او پس‌از سال‌ها زندان، با جسم خسته و روح آزرده وارد جامعه می‌شود، اما جامعه همچنان او را با گذشته‌اش می‌شناسد. گذشته او، راه بازگشت به یک زنده‌گی ساده و عادی را برایش دشوار می‌کند.

با چنین وضعیتی، می‌توان این پرسش را مطرح کرد: آیا انسان، حتا وقتی تصمیم گرفته است تغییر کند، باید تا پایان عمر تاوان اشتباه گذشته خود را بپردازد؟ ژان والژان شخصیتی است که تغییرات انسانی را جلوه‌گر می‌سازد، اما جامعه همچنان با نگاه متفاوت به او می‌نگرد. ما بعضی اوقات افراد را به‌دلیل یک اشتباه، یک شکست یا یک تصمیم نادرست، برای همیشه قضاوت می‌کنیم. به‌جای آن‌که تغییر رفتار و تلاش آنان برای اصلاح را ببینیم، گذشته آن‌ها را همواره به یادشان می‌آوریم.

بخش دیگری از رمان، به برخورد اسقف میریل با ژان والژان می‌پردازد. والژان پس‌از آزادی، درحالی‌که از بدگمانی و طردشدن ازسوی دیگران رنج می‌برد، در خانه اسقف پناه می‌گیرد. بااین‌حال، نقره‌های اسقف را می‌دزدد و فرار می‌کند. هنگامی که دستگیر می‌شود، اسقف نه‌تنها او را محکوم نمی‌کند، بلکه می‌گوید شمعدان‌های نقره را نیز به او بخشیده است. این رفتار، نقطه‌عطفی در زنده‌گی والژان می‌شود. اسقف به‌جای آن‌که تنها خطای او را ببیند، به امکان تغییر در وجود انسانی او اعتماد می‌کند. این یعنی مهربانی می‌تواند تصمیم اشتباه و مسیر زنده‌گی انسان را تغییر دهد.

ازنظر اخلاقی، ارزش این رفتار در آن است که اسقف، با وجود آگاهی از اشتباه والژان، او را به‌عنوان یک انسان طرد نمی‌کند. این رفتار مسوولیتی تازه در او ایجاد می‌کند و والژان بعدها تلاش می‌کند تا همان مهربانی را در زنده‌گی دیگران نیز بازتاب دهد. بنابراین، مهربانی می‌تواند زنجیره‌ای از کردارها و رفتارهای نیک را در میان افراد به‌وجود آورد. در حقیقت، مهربانی به‌معنای نادیده‌گرفتن خطاها نیست، بلکه به‌معنای دیدن امکان اصلاح در کنار پذیرش واقعیت خطاست.

پیام دیگری که رمان بینوایان می‌تواند داشته باشد، بی‌تفاوتی جامعه و مسوولیت ما در برابر انسان‌های آسیب‌پذیر است. سرگذشت فانتین یکی از تلخ‌ترین بخش‌های رمان است. زنی که برای تامین زنده‌گی دخترش تلاش می‌کند، اما به‌دلیل شرایط دشوار اقتصادی، قضاوت دیگران و نبود حمایت، به‌تدریج زنده‌گی خود را از دست می‌دهد. فانتین در شرایطی قرار می‌گیرد که به‌جای دریافت حمایت، با سرزنش، بهره‌کشی و محرومیت روبه‌رو می‌شود. او برای تامین هزینه‌های زنده‌گی دخترش ناچار می‌شود از دارایی‌های خود بگذرد. با چنین اتفاقی، آیا می‌توان نسبت به رنج انسان‌ها بی‌تفاوت بود و درعین‌حال، خود را جامعه‌ای اخلاق‌مدار دانست؟

مسوولیت اخلاقی تنها به‌معنای ضررنرساندن به دیگران نیست، بلکه گاهی به‌معنای بی‌تفاوت نبودن در برابر رنج‌ها و محرومیت‌های دیگران است. در یک جامعه اخلاق‌مدار، انسانی که در موقعیت کمک‌کردن قرار دارد، نمی‌تواند همیشه با این استدلال که مشکل دیگران به او ارتباطی ندارد، از مسوولیت خود شانه خالی کند و بی‌تفاوت بماند.

فقر یا ناداری به‌تنهایی نشانه ضعف شخصیت یا اخلاق انسان نیست، همان‌طور که ثروت نیز لزوماً نشانه فضیلت و برتری نیست. آن‌چه ارزش اخلاقی انسان را آشکار می‌سازد، نوع رفتار او با کسانی است که در موقعیت دشوار قرار می‌گیرند.

همچنان در ادامه داستان با شخصیتی روبه‌رو می‌شویم که منفعت فردی را فدای صداقت می‌کند. در این‌جا، با تفاوت میان منفعت شخصی و مسوولیت اخلاقی روبه‌رو می‌شویم. گاهی صداقت زمانی معنا پیدا می‌کند که به نفع ما نباشد. آسان است که حقیقت را زمانی بگوییم که برای ما مفید باشد، اما شجاعت اخلاقی آن‌جا آشکار می‌شود که برای جلوگیری از بی‌عدالتی، حاضر باشیم از آسایش و منافع خود بگذریم.

این بخش از رمان به ما می‌آموزد که وجدان انسانی نباید تنها زمانی فعال شود که هزینه‌ای برای ما نداشته باشد. چنان‌که ژان والژان نمی‌گذارد شخص دیگری که سهواً به‌جای او مجرم شناخته شده است، محکوم شود. او می‌توانست سکوت اختیار کند، زنده‌گی آرامی داشته باشد و جایگاه اجتماعی خود را حفظ کند؛ اما حقیقت را بیان می‌کند و از منفعت فردی خود می‌گذرد. این تصمیم هزینه سنگینی برای او دارد؛ زیرا با آشکارشدن هویتش، دوباره در معرض تعقیب قرار می‌گیرد. با وجود این، او نمی‌خواهد انسان بی‌گناه به‌جای او مجازات شود.

در بخش دیگری از رمان با مفهوم بخشش روبه‌رو می‌شویم. ژاور، ماموری که همیشه در تعقیب ژان والژان است، شخصیت دیگری است که خود را به اجرای قانون متعهد می‌داند و نمی‌تواند به‌ساده‌گی بپذیرد که انسانی همچون ژان والژان، با سابقه محکومیت، واقعاً تغییر کرده باشد.

ژاور سال‌ها به دنبال ژان والژان بود. زمانی که ژاور گرفتار می‌شود، ژان والژان او را به گوشه‌ای می‌برد، دستانش را آزاد می‌سازد و یک فیر هوایی می‌کند تا دیگران تصور کنند که به زنده‌گی ژاور خاتمه داده است. درحالی‌که می‌توانست انتقام خود را بگیرد، جان او را نجات می‌دهد.

در حقیقت، مشکل ژاور این نیست که وظیفه‌شناس نیست، بلکه مشکل در نگاه محدود او به انسان است. او بیش‌از آن‌که رفتار کنونی والژان را ببیند، گذشته او را معیار قضاوت قرار می‌دهد. در مقابل، والژان او را می‌بخشد. ازاین‌رو، برای ژاور پرسش‌برانگیز است که چگونه ممکن است شخصی که سال‌ها او را مجرم می‌پنداشته، تا این اندازه تغییر کرده باشد.

قانون و وظیفه ارزشمندند، اما اجرای وظیفه بدون درک شرایط انسانی می‌تواند به بی‌عدالتی منجر شود. عدالت زمانی کامل‌تر می‌شود که در کنار قانون، انصاف، شناخت و توجه به کرامت انسان نیز وجود داشته باشد.

در حقیقت، رمان بینوایان بیان می‌دارد که ساخت جامعه، علاوه بر قوانین، به رفتار روزمره انسان‌ها با یکدیگر نیز وابسته است. اگر انسانی را به‌دلیل گذشته‌اش برای همیشه طرد کنیم، اگر در برابر رنج دیگران بی‌تفاوت باشیم، اگر از موقعیت نیازمندان سوءاستفاده کنیم و اگر وظیفه را بدون انصاف انجام دهیم، در واقع به اخلاق انسانی آسیب رسانده‌ایم. در مقابل، اعتماد، بخشایش، صداقت، حمایت از آسیب‌پذیران و پذیرفتن مسوولیت اشتباهات می‌توانند زمینه تغییر در زنده‌گی افراد را فراهم سازند.

پیام عمیق این رمان برای من آن است که ارزش انسان نه‌فقط در آن‌چه به دست آورده، بلکه در نحوه رفتار او با دیگران آشکار می‌شود. مهم نیست در چه جایگاه اجتماعی قرار داریم؛ مهم این است که با انسانی که ضعیف‌تر، نیازمندتر یا گرفتارتر از ماست، چگونه رفتار می‌کنیم.

شاید نتوانیم تمام مشکلات را حل کنیم، اما می‌توانیم در زنده‌گی کسانی که با آنان روبه‌رو می‌شویم، منبع رنج بیش‌تر نباشیم. می‌توانیم به‌جای تحقیر، احترام بگذاریم؛ به‌جای نادیده‌گرفتن و طردکردن، فرصت دوباره بدهیم؛ به‌جای قضاوت عجولانه، شرایط را درک کنیم و به‌جای بی‌توجهی و بی‌تفاوتی، مسوولیت انسانی خود را بپذیریم. زیرا انسانیت پیش‌از آن‌که در سخنان و ادعاهای ما دیده شود، در رفتار ما با کسانی آشکار می‌شود که بیش‌از دیگران به مهربانی و حمایت نیاز دارند.