دونالد ترمپ، رییسجمهور ایالات متحده امریکا، در این دیدار سهجانبه با شی جینپینگ، رییسجمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه، نه بهدنبال مجوزی برای حمله نظامی گسترده بر ایران است و نه هم میخواهد جنگ را به مرحلهای بکشاند که هزینههای آن از کنترل خارج شود. هدف اصلی او، جلب همراهی این دو قدرت برای مهار بحران ایران است؛ همراهیای که تهران را به پذیرش محدودیتهای هستهای و کاهش تنش در تنگه هرمز وادار کند. این همراهی لزوماً بهمعنای حمایت آشکار از اقدامات نظامی نیست، بلکه بیشتر در قالب فشارهای هماهنگ دیپلماتیک و اقتصادی اعمال میشود تا تهران با موضع ضعیفتری پشت میز مذاکره بنشیند.
چین در این میان اولویت روشنی دارد. بیجینگ بیشاز هرچیز نگران امنیت کشتیرانی و جریان پایدار نفت است. تنگه هرمز برای اقتصاد چین حیاتی است و هرگونه اختلال طولانیمدت در آن، زنجیره تامین انرژی و تجارت دریایی را مختل میکند. بنابراین، چین پساز نشست، فشار خود را برای بازگشت آرامش به آبهای منطقه افزایش خواهد داد. حتا اگر این فشار بهمعنای وادارکردن تهران به انعطافپذیری بیشتر باشد، بیجینگ حاضر است آن را بپذیرد.
منافع اقتصادی چین در اینجا بر هرگونه «تعهد ایدیولوژیک» یا «اتحاد استراتژیک» با ایران اولویت دارد. شی میداند که ادامه تنش میتواند قیمت انرژی را بالا ببرد و رشد اقتصادی چین را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین، تمایل دارد تهران را بهسمت راهحلهایی سوق دهد که امنیت مسیرهای دریایی را تضمین کند.
روسیه نیز نقش میانجی را خواهد پذیرفت، اما نه به قیمت پرداخت هزینههای سنگین تقابل با امریکا. مسکو درگیر مسایل خود در اوکراین و تحریمهای غربی است و نمیخواهد منابع محدودش را صرف حمایت کامل از موضع ایران کند. پوتین ممکن است در ظاهر از حقوق ایران دفاع کند و بر ضرورت احترام به حاکمیت کشورها تاکید ورزد، اما در عمل حاضر نیست هزینههای اقتصادی یا سیاسی تقابل مستقیم با واشنگتن را به جان بخرد. روسیه میتواند نقش تسهیلکننده مذاکرات را بازی کند، اما این نقش در نهایت به محدودشدن گزینههای تهران میانجامد. مسکو ترجیح میدهد بحران در سطحی مدیریت شود که به منافع خودش آسیب نرسد و درعینحال بتواند از موقعیت میانجیگری امتیاز بگیرد.
امریکا در این معادله، فشار اقتصادی و دریایی را حفظ میکند. حضور ناوهای هواپیمابر در منطقه و تداوم تحریمها، ابزارهایی هستند که واشنگتن با استفاده از آنها تهران را تحت فشار نگه میدارد. هدف این است که ایران با موقعیت ضعیفتری وارد هرگونه گفتوگوی احتمالی شود. ترمپ میداند که حمله نظامی تمامعیار ریسکهای پیشبینیناپذیری دارد و میتواند منطقه را وارد بیثباتی گستردهتری کند. بنابراین، استراتژی او ترکیبی از فشار مستمر و دیپلماسی کنترلشده است.
در شنژن، توافق نهایی و جامعی درباره ایران امضا نخواهد شد. انتظار چنین چیزی واقعبینانه نیست. اما زمینه سیاسی برای توافقی شکل میگیرد که هدف اصلی آن محدودکردن قدرت چانهزنی تهران است. این زمینه میتواند در ماههای بعد به پیشنهادهایی برای مذاکره محدود منجر شود؛ مذاکرهای که در آن ایران با گزینههای محدودتری روبهرو خواهد بود. برای ایران، خطر اصلی فقط حمله نظامی نیست. خطر بزرگتر این است که بهتدریج ازنظر اقتصادی و دیپلماتیک در موقعیت انزوا قرار بگیرد. وقتی چین و روسیه منافع خود را مقدم بر حمایت بیقیدوشرط از تهران قرار دهند، فضای مانور ایران تنگتر میشود. تهران ممکن است مجبور شود شروطی را بپذیرد که در شرایط عادی و با دست بازتر هرگز نمیپذیرفت. این شروط میتواند شامل محدودیتهای بیشتر بر برنامه هستهای، کاهش فعالیتهای منطقهای یا پذیرش سازوکارهای نظارتی سختگیرانهتر باشد.
تضمین امنیتی واقعی و رفع کامل تحریمها همچنان گره اصلی باقی میماند، اما قدرت چانهزنی ایران برای دستیابی به این خواستهها کاهش یافته است. درس تلخی که ایران از این نشست خواهد گرفت، روشن است: دوستی با قدرتهای بزرگ معادل تضمین منافع ملی نیست. چین، روسیه و امریکا هر سه در نهایت براساس منافع خود تصمیم میگیرند. ایران هم باید همین منطق را بپذیرد و برپایه آن عمل کند. کشوری که قدرت نظامی و ژیوپلیتیکی دارد، اما نمیتواند آن را به رفاه مردم، امنیت پایدار و استقلال واقعی در تصمیمگیری تبدیل کند، ممکن است در میدان نبرد قدرتمند بهنظر برسد، اما پشت میز مذاکره بازنده شود. قدرت بدون تبدیلشدن به یک ابزار سیاسی و اقتصادی موثر، در بلندمدت به نقطهضعف تبدیل میشود.
این وضعیت ریشه در محاسبات اشتباه یا دستکم ناقص سالهای گذشته دارد. تکیه بیشاز حد بر روابط با شرق، بدون ایجاد تعادل واقعی در محیط بینالملل، تهران را در موقعیتی قرار داده است که وقتی منافع قدرتهای بزرگ با هم همپوشانی پیدا میکند، ایران به حاشیه رانده میشود. شنژن نشان میدهد که حتا متحدان ظاهری نیز حاضر نیستند هزینههای سنگینی برای حمایت از موضع ایران بپردازند، اگر این هزینهها با منافع ملیشان در تضاد باشد. چین به نفت ارزان و مسیرهای امن نیاز دارد، روسیه به مدیریت تحریمها و تمرکز بر جبهههای دیگر، و امریکا به نشاندادن کنترل بر بحرانهای منطقهای، بدون درگیرشدن در جنگ فرسایشی.
در چنین فضایی، ایران باید واقعبینانهتر به صحنه نگاه کند. اتکا به شعارهای ایدیولوژیک یا انتظار حمایت نامحدود از قدرتهای دیگر، دیگر کارساز نیست. قدرت واقعی در توانایی تبدیل ظرفیتهای نظامی و منطقهای به دستاوردهای ملموس اقتصادی و دیپلماتیک نهفته است. اگر این تبدیل صورت نگیرد، حتا در اوج قدرت میدانی هم ممکن است ایران پشت میز مذاکره مجبور به پذیرش شرایط نامطلوب شود. نشست شنژن این واقعیت را برجستهتر میکند. توافق نهایی در آنجا امضا نمیشود، اما مسیر سیاسی که پساز آن شکل میگیرد، بهسمت محدودکردن گزینههای تهران پیش میرود.
این روند تدریجی است. فشار اقتصادی ادامه مییابد، امنیت کشتیرانی به اولویت چین تبدیل میشود، روسیه نقش میانجی محتاط را بازی میکند و امریکا با حفظ ابزارهای فشار، زمینه را برای مذاکراتی آماده میکند که در آن ایران با موقعیت ضعیفتری ظاهر شود. نتیجه نهایی ممکن است آتشبس یا توافق محدودی باشد که تنش را کاهش دهد، اما محدودیتهای ساختاری بر برنامه هستهای و فعالیتهای منطقهای ایران اعمال کند. در این میان، مردم ایران همچنان با پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این معادلات روبهرو خواهند بود.
درس اصلی این است که در نظام بینالملل، منافع ملی اولویت مطلق دارد و هیچ قدرتی حاضر نیست منافع خود را فدای دیگری کند. ایران اگر بخواهد از این دور باطل خارج شود، باید قدرت خود را بهگونهای بازتعریف کند که هم امنیت پایدار ایجاد کند و هم رفاه و استقلال در تصمیمگیری را تضمین نماید. در غیر این صورت، ممکن است در پشت میز مذاکره بازنده باشد. شنژن این واقعیت را بهشکل تلخ اما روشن به نمایش میگذارد.







