اوزبیکی پس از فارسی و پشتو، سومین زبان پرجمعیت کشور به شمار می‌رود. در نیم قرن پسین تلاش‌های پراکنده برای رشد و غنامندی این زبان از جمله تاسیس نشریه‌ها، چاپ کتاب‌های درسی، راه‌اندازی برنامه‌های خبری و درج روز زبان اوزبیکی در تقویم رسمی کشور، صورت گرفته است. گوینده‌گان زبان اوزبیکی اما از بی‌توجهی نهادهای آموزشی و فرهنگی کشور به ترویج و رشد این زبان شکایت دارند و می‌گویند که دولت‌ها در نیم قرن پسین زمینه را برای اوزبیک‌ها فراهم نکرده تا به زبان مادری‌شان آموزش ببینند و در رشد این زبان سهیم شوند.
فرهنگیان و پژوهش‌گران اوزبیک می‌گویند تلاش‌هایی که در سال‌های پسین برای غنامندی زبان اوزبیکی صورت گرفته، کافی نیست و نیاز است در این راستا گام‌های بنیادی و عملی برداشته شود.
عبدالوکیل، باشنده ولایت فاریاب، در صحبت با روزنامه ۸صبح می‌گوید: «آموزش به زبان مادری حق هر شهروند است. در مکتب و دانشگاه برای شاگردان و محصلان دری، پشتو، انگلیسی و عربی تدریس می‌شود، ولی هیچ مضمون اختصاصی زبان اوزبیکی وجود ندارد.»
این باشنده فاریاب از لیسه ابوعبید جوزجانی در شهر میمنه، مرکز این ولایت، فارغ شده و از طریق کانکور به یکی از دانشگاه‌های دولتی در کابل راه یافته است. او می‌افزاید: «زمانی که من شاگرد مکتب بودم، فقط برای یک مرتبه که سالش به یادم نیست، به ما کتاب مضمون اوزبیکی توزیع شد، اما معلم اوزبیکی نداشتیم و این مضمون درست تدریس نشد. سال بعدی زبان اوزبیکی از جمع مضامین آموزشی حذف شد و دیگر کتاب مضمون اوزبیکی برای ما توزیع نشد.»
غلام فاروق، باشنده جوزجان، می‌گوید که تنها با زبان گفتاری اوزبیکی آشنایی دارد، اما نمی‌تواند با زبان مادری خود بنویسد. او اضافه می‌کند: «حتا زیرنویس خبرها در تلویزیون را به مشکل می‌خوانم و اگر از من خواسته شود یک نامه به زبان اوزبیکی بنویسم، نمی‌توانم. دلیلش همین است که دولت زمینه آموزش زبان اوزبیکی را به مردم اوزبیک فراهم نکرده است.»
براساس اطلاعات موجود، تدریس زبان اوزبیکی در مکاتب دولتی در ولایت‌های اوزبیک‌نشین در سال ۱۳۷۵ خورشیدی آغاز شد. وزارت معارف در آن زمان اعلام کرده بود که برای شاگردان در ولایت‌های اوزبیک‌نشین تا صنف چهارم مضمون زبان اوزبیکی تدریس می‌شود.
این طرح در مراحل آغازین پس از تطبیق با چالش‌هایی چون کمبود استاد به زبان اوزبیکی و کتاب روبه‌رو شد. در جریان جنگ‌های داخلی، تدریس زبان اوزبیکی در ولایت‌های شمالی متوقف شد.
پس از روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در کشور، این طرح در سال ۱۳۹۰ دوباره احیا شد و بازهم به ناکامی پیوست.
وزارت معارف بین سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳، تنها برای یک بار کتاب‌های مضمون اوزبیکی را چاپ و در مکاتب ولایت‌های اوزبیک‌نشین توزیع کرد. در آن زمان گفته شده بود که کمبود استادان زبان اوزبیکی و بی‌توجهی وزارت معارف به ترویج این زبان سبب شد تا این طرح ناکام شود و این وزارت دوباره به چاپ و توزیع کتاب‌های اوزبیکی اقدام نکند. برای فعلاً هیچ مضمون زبان اوزبیکی در نصاب آموزشی وزارت معارف طالبان شامل نیست.
تولید و نشر برنامه‌ها به زبان اوزبیکی از طریق رسانه‌ها، مورد دیگری است که برای غنامندی این زبان در کشور صورت گرفته است. براساس پژوهش‌های محمدعالم کوهکن، نویسنده و روزنامه‌نگار، که در وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی نشر شده است، تولید برنامه‌های تفریحی و خبری به زبان اوزبیکی از طریق رسانه‌ها پس از سال ۱۳۵۰ خورشیدی در کشور آغاز شد و در دوران جنگ‌های داخلی و حزبی به‌گونه وقفه‌ای ادامه یافت.
نشریه دولتی «یولدز» و نشر خبرها به زبان اوزبیکی از طریق رادیو تلویزیون ملی را می‌توان از برنامه‌های بارز رسانه‌ای زبان اوزبیکی تا حاکمیت دور اول طالبان بر کشور، نام برد. این برنامه‌ها اما در جریان حاکمیت دور اول طالبان متوقف شد. پس از روی کار آمدن نظام جمهوریت در کشور در سال ۱۳۸۰خورشیدی، نشریات زبان اوزبیکی دوباره فعال شد و بیشتر رسانه‌های خصوصی در این زمینه پیش‌قدم شدند.
به همین ترتیب، فرهنگیان اوزبیک در دوران جمهوریت برای رشد زبان اوزبیکی به تلاش‌های خود ادامه دادند. نماینده‌گان شماری از نهادهای فرهنگی اوزبیک‌های کشور در ماه عقرب سال ۱۳۹۸خورشیدی به محمداشرف غنی، رییس جمهور وقت، پیشنهاد دادند تا ۲۹ میزان را به عنوان روز ملی زبان اوزبیکی مسما و در تقویم رسمی کشور درج کند. کابینه حکومت وقت این پیشنهاد فرهنگیان اوزبیک را در ماه دلو همین سال طی نشستی تصویب کرد و برای نخستین بار در سال ۱۳۹۹ از ۲۹ میزان به عنوان «روز ملی زبان اوزبیکی» در ارگ ریاست جمهوری، تجلیل شد.
با این وجود، فرهنگیان زبان اوزبیکی می‌گویند که برای غنامندی این زبان در کشور نیاز است کارهای بنیادین صورت بگیرد.
محمدعالم لبیب، شاعر و پژوهش‌گر زبان اوزبیکی، ضمن ستایش از تلاش‌های فرهنگیان برای رشد زبان اوزبیکی در کشور، به روزنامه ۸صبح می‌گوید: «هنوز هم بحث‌های زیادی در رابطه به املای زبان اوزبیکی وجود دارد. افغانستان یگانه کشوری است که اوزبیک‌ها در آن هنوز هم با الفبای عربی می‌نویسند، در حالی که تألیف‌های زبان اوزبیکی در کشورهای دیگر مانند اوزبیکستان، تاجیکستان، قزاقستان، روسیه و دیگر کشورها با الفبای لاتین صورت می‌گیرد و این منابع در کشور مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.»
آقای لبیب علاوه می‌کند که ایجاد یک مرکز تحقیقاتی زبان اوزبیکی می‌تواند به غنامندی این زبان بیفزاید. او تصریح می‌کند: «ما از سال‌ها قبل پیشنهاد داشتیم تا یک مرکز تحقیقات زبان اوزبیکی در کنار نهادهای فرهنگی دیگر و یا به‌گونه مستقل ایجاد شود و در مشورت با فرهنگیان اوزبیک روی تنظیم املای واحد این زبان کار کند و روی شکل‌گیری املای واحد زبان اوزبیکی و دستور زبان توافق شود.»
این استاد پیشین دانشگاه کابل علاوه می‌کند: «هر زبانی در یک جامعه زمانی ترویج و رشد می‌یابد و به باروری و غنامندی روی می‌‌نهد که آن زبان به‌گونه وسیع به کار گرفته شود، در آن زبان تدریس صورت گیرد، در رسانه‌های جمعی اعم از طباعتی، آوایی و تصویری راه داشته باشد، مکاتبات در آن صورت گیرد، آثار ادبی آفریده شده نشر و پخش گردد. بدون آفریدن زمینه‌های مساعد برای کاربرد وسیع یک زبان نه تنها از غنامندی آن نمی‌توان سخنی به میان آورد، بلکه با گذشت زمان موجودیت آن زبان نیز به خطر می‌افتد.»
فرهنگیان اوزبیک به این باورند که زبان معاصر ترکی اوزبیکی از زمره زبان‌های ارزش‌مند و زنده منطقه و جهان است که از تاریخ کهن و دیرینه برخوردار است و در روزگار کنونی حدود ۵۰ میلیون گوینده در سراسر جهان دارد.
این زبان از نظر تقسیم زبان‌های جهان متعلق به خانواده‌های زبانی شامل خانواده بزرگ زبان‌ها و لهجه‌های ترکی می‌شود که خود ریشه در گروه زبان‌های آلتای دارد و دوره‌های تکامل زیادی را از سر گذرانده است.
آمار گوینده‌گان زبان اوزبیکی در افغانستان بنابر نبود احصاییه‌گیری دقیق هنوز مشخص نشده است. همه گوینده‌گان زبان اوزبیکی به جز اوزبیک‌های افغانستان در نوشتن و خواندن از الفبای لاتین استفاده می‌کنند. اوزبیک‌های افغانستان در نوشتن و خواندن از الفبای فارسی و عربی استفاده می‌کنند.
اوزبیک‌ها در کشور به شکل پراکنده و مختلط با اقوام دیگر زنده‌گی می‌کنند و زبان اوزبیکی در افغانستان پس از فارسی و پشتو، بیش‌ترین گوینده را دارد.
