اظهارات دونالد ترمپ، رییس جمهور ایالات متحده امریکا، در حاشیه نشست گروه هفت درباره نرندرا مودی، نخستوزیر هند، و شی جینپینگ، رییس جمهور چین، به سرعت به یکی از موضوعات مورد توجه رسانهها و تحلیلگران بینالمللی تبدیل شد. در نگاه نخست، سخنان او صرفاً مقایسهای میان دو رهبر آسیایی به نظر میرسید، اما بسیاری از ناظران معتقدند که این اظهارات حامل پیامی فراتر از ارزیابی شخصیت یا سبک رهبری دو سیاستمدار بود. در شرایطی که رقابت میان امریکا و چین به مهمترین محور سیاست جهانی تبدیل شده است، تمجید ترمپ از مودی و توصیف متفاوت او از شی جینپینگ را میتوان در چارچوب تلاش واشنگتن برای برجسته ساختن نقش هند در برابر چین تفسیر کرد.
ترمپ در سخنان خود، مودی را رهبری قوی، پرانرژی و تاثیرگذار توصیف کرد که توانسته است جایگاه هند را در نظام بینالمللی ارتقا دهد. او از سیاستهای اقتصادی و توسعهای دولت هند تمجید کرد و تاکید داشت که دهلی نو در سالهای اخیر توانسته است خود را به یکی از قدرتهای رو به رشد جهان تبدیل کند. این سخنان در حالی مطرح شد که هند طی یک دهه گذشته تلاش کرده است از جایگاه یک قدرت منطقهای فراتر رفته و به یکی از بازیگران اصلی عرصه جهانی تبدیل شود.
از زمان به قدرت رسیدن مودی در سال ۲۰۱۴، هند مجموعهای از اصلاحات اقتصادی و اداری را در دستور کار قرار داده است. دولت او نظام مالیاتی این کشور را با اجرای مالیات بر کالاها و خدمات (GST) سادهتر ساخت و اصلاحات گستردهای را برای بهبود فضای کسبوکار به اجرا گذاشت. قانون جدید ورشکستهگی، تسهیل سرمایهگذاری و کاهش برخی موانع اداری از جمله اقداماتی بود که برای افزایش رشد اقتصادی روی دست گرفته شد.
در کنار این اصلاحات، برنامه «تولید در هند» با هدف تقویت صنایع داخلی و جذب سرمایهگذاری خارجی آغاز شد. دولت هند امیدوار بود از طریق این برنامه، این کشور را به یکی از مراکز مهم تولید در جهان تبدیل کند. هرچند این طرح با چالشهایی نیز روبهرو بوده است، اما توانسته توجه بسیاری از شرکتهای بینالمللی را به بازار هند جلب کند.
یکی دیگر از حوزههایی که ترمپ به آن اشاره کرد، توسعه خدمات دیجیتال و مالی در هند بود. برنامه «جان دهان یوجانا» میلیونها شهروند را وارد نظام بانکی رسمی کرد و پروژه «دیجیتال هند» زمینه دسترسی گستردهتر مردم به خدمات آنلاین و انترنت را فراهم ساخت. در نتیجه این سیاستها، هند امروز یکی از بزرگترین بازارهای پرداخت دیجیتال در جهان به شمار میرود و اکوسیستم استارتاپی آن نیز رشد چشمگیری را تجربه کرده است.
با این حال، اهمیت سخنان ترمپ تنها در اشاره به دستاوردهای اقتصادی هند خلاصه نمیشود. بخش مهمتر این اظهارات به مقایسه غیرمستقیم هند و چین مربوط بود. او در حالی از مودی بهعنوان رهبر یک قدرت در حال ظهور یاد کرد که شی جینپینگ را رهبری «تجاری محض» توصیف نمود؛ شخصی که تمرکز اصلیاش بر گسترش نفوذ جهانی چین از طریق قدرت اقتصادی، فناوری و نظامی است.
ترمپ در این زمینه به طرح «کمربند و جاده» اشاره کرد؛ پروژهای عظیم که بیجینگ آن را بهعنوان طرحی برای توسعه زیرساختها و تقویت اتصال اقتصادی میان کشورها معرفی میکند. این ابتکار که دهها کشور در آسیا، افریقا، اروپا و امریکای لاتین را در بر میگیرد، یکی از مهمترین ابزارهای نفوذ جهانی چین محسوب میشود. در مقابل، منتقدان غربی این طرح معتقدند که بیجینگ از طریق آن وابستهگی اقتصادی و نفوذ سیاسی خود را در کشورهای شریک افزایش میدهد.
در واقع، سخنان ترمپ بازتابدهنده رقابتی است که سالهاست میان واشنگتن و بیجینگ جریان دارد. اختلافات تجاری، رقابت در عرصه فناوری، منازعات ژئوپلیتیکی و نگرانیهای امنیتی در منطقه هند ـ اقیانوسیه باعث شده است که روابط دو قدرت وارد مرحلهای از رقابت همهجانبه شود. در چنین شرایطی، هند برای امریکا اهمیت ویژهای یافته است.
واشنگتن هند را تنها یک شریک اقتصادی نمیبیند؛ بلکه آن را یکی از ستونهای اصلی موازنه قدرت در آسیا میداند. همکاریهای امنیتی و دفاعی میان دو کشور در سالهای اخیر گسترش یافته و عضویت هند در چارچوبهایی مانند «کواد» در کنار امریکا، جاپان و استرالیا، نشاندهنده نقش فزاینده این کشور در راهبرد منطقهای غرب است.
ترمپ نیز در سخنان خود بر توانایی مودی در حفظ «استقلال استراتژیک» هند تاکید کرد. دهلی نو در عین حال که روابط خود را با واشنگتن گسترش داده، تلاش کرده است روابطش با روسیه، کشورهای خلیج و حتا چین را نیز حفظ کند. این سیاست چندجانبهگرایانه باعث شده است که هند در بسیاری از موارد بدون قرار گرفتن کامل در یکی از اردوگاههای قدرت جهانی، منافع خود را دنبال کند.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند مقایسه مودی و شی جینپینگ تنها مقایسه دو رهبر نیست، بلکه مقایسه دو مدل متفاوت حکمرانی و توسعه است. هند با نظام دموکراتیک، جامعه متنوع و اقتصاد مبتنی بر بازار شناخته میشود؛ در حالی که چین بر ساختار سیاسی متمرکز و نقش گسترده دولت در اقتصاد تکیه دارد. این دو الگو در سالهای اخیر به یکی از محورهای اصلی بحثهای جهانی درباره آینده توسعه تبدیل شدهاند.
در هند، سخنان ترمپ با استقبال مقامهای سیاسی و رسانهها روبهرو شد. بسیاری آن را نشانهای از افزایش اعتبار بینالمللی هند و تاییدی بر جایگاه رو به رشد این کشور در نظام جهانی دانستند. برای دهلی نو، چنین حمایتهایی میتواند در مسیر دستیابی به نقش بزرگتر در نهادهای بینالمللی و افزایش نفوذ جهانی سودمند باشد.
با این همه، برخی کارشناسان هشدار میدهند که نباید تمام تحولات آسیا را در چارچوب رقابت هند و چین تفسیر کرد. هر دو کشور سهم بزرگی در اقتصاد جهانی دارند و بسیاری از چالشهای قرن بیستویکم، از تغییرات اقلیمی گرفته تا امنیت انرژی، توسعه پایدار و سلامت عمومی، بدون همکاری این دو قدرت قابل حل نیست.
با وجود این ملاحظات، یک نکته روشن است: اظهارات ترمپ در نشست گروه هفت صرفاً تعریف و تمجید از یک رهبر خارجی نبود. این سخنان بخشی از یک پیام ژئوپلیتیکی گستردهتر به شمار میرفت؛ پیامی که نشان میدهد واشنگتن هند را یکی از بازیگران کلیدی نظم جهانی آینده میداند. از این منظر، مخاطب اصلی سخنان ترمپ فقط نرندرا مودی نبود؛ بلکه بیجینگ نیز در پسزمینه این پیام قرار داشت.
به همین دلیل، تمجید ترمپ از مودی را باید بیش از آنکه ستایش یک فرد دانست، بازتاب رقابتی دانست که آینده توازن قدرت در آسیا و جهان را شکل خواهد داد.
