رییس جمهور ایران، ابراهیم رییسی، روز چهارشنبه در هفتاد‌و‌هفتمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، اولین سخنرانی بین‌المللی خود را از زمان انتخابش در سال ۲۰۲۱ به سمت ریاست جمهوری ایراد کرد.
سخنرانی رییسی، بر محکوم کردن «استندردهای دوگانه» علیه ایران و سخن گفتن علیه خروج یک‌جانبه ایالات متحده از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۸ متمرکز بود. در این سخنرانی، به اعتراضات جاری در ایران پرداخته نشد. اعتراضات چند روز گذشته، شدیدترین دوره ناآرامی در سال‌های اخیر در ایران گفته شده است.
مرگ مهسا امینی بیست‌ودو‌ساله، باعث جرقه این اعتراضات در سراسر ایران شد. او هفته گذشته توسط گشت ارشاد به دلیل آن‌چه زیر پا گذاشتن قانون حجاب ایران که زنان موظف به پوشاندن موهای خود هستند، خوانده می‌شود، بازداشت شد. اعضای خانواده امینی می‌گویند که وی در حین بازداشت، مورد ضرب‌و‌شتم قرار گرفته و از ناحیه سر دچار جراحت مرگ‌بار شده بود. مقام‌ها و رسانه‌های دولتی ایران، این روایت را رد کرده و گفته‌اند که امینی دچار حمله قلبی شد و بعداً او را به کما برد.
پاسخ مردم ایران، سریع و گسترده بوده است. بسیاری از آن‌ها موهای خود را کوتاه کرده یا حجاب‌های اجباری خود را برمی‌دارند و در برخی موارد آن را به آتش می‌کشند. معترضان فوراً خواستار سرنگونی رژیم و پایان دادن به جمهوری اسلامی شده‌اند.
گروه‌های حقوق بشری که اعتراضات جاری را دنبال می‌کنند، می‌گویند که حداقل ۵۰ تن تاکنون کشته شده‌اند. دولت ایران با محدود کردن دسترسی به انترنت و توانایی استفاده از پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی، به ناآرامی‌ها پاسخ داده است؛ اما ویدیوهای اعتراضات در فضای مجازی منتشر شده است.
مبارزه رژیم ایران با مردمش جهت کنترل ناآرامی‌ها، کاری تازه نیست. در چند سال گذشته، اعتراضات در نتیجه بی‌عدالتی‌های اجتماعی و اقتصادی مانند افزایش تورم یا کیفیت آب، بالا گرفته بود. نارضایتی در ایران نیز به دنبال انتخابات ریاست جمهوری تشدید شده است. در سال ۲۰۰۹، پس از انتخابات ریاست جمهوری که در آن محمود احمدی‌نژاد در بحبوحه اتهامات تقلب و بی‌نظمی اعلام پیروزی کرد، اعتراضاتی آغاز یافت که بعداً به «جنبش سبز» معروف شد.
اعتراضات گذشته همواره با سرکوب خشونت‌آمیز توسط دولت مواجه شده است. گزارش عفو بین‌الملل در سال ۲۰۲۰ جزییات مرگ بیش از ۳۰۰ مرد، زن و کودک به دست نیروهای امنیتی ایران در یک هفته در نوامبر ۲۰۱۹ را نشان می‌دهد. رویترز در مجموع گزارش داده است که در سال ۲۰۱۹، یک هزار و ۵۰۰ تن در ایران کشته شده‌اند.
اما به باور ناظران در ایران، آخرین دور اعتراضات در هفته گذشته احتمالاً مهم‌تر از هر یک از اعتراضات اخیر باشد. محمدعلی کدیور، استاد جامعه‌شناسی و مطالعات بین‌الملل در کالج بوستون، در واشنگتن پست می‌نویسد: «موج کنونی اعتراض‌ها از اعتراض‌های گذشته شجاعت می‌گیرد، اما از برخی جهات مهم فراتر از آن است.» براساس گفته‌های کدیور، عوامل ذیل این اعتراضات را از سایر اعتراضات متمایز می‌کند: زنان پیش‌تاز هستند، ایرانیان سرشناس در سراسر کشور صحبت می‌کنند، بسیاری از ایرانی‌هایی که معمولاً در تظاهرات شرکت نمی‌کنند در هم‌بسته‌گی با زنان و دانشجویان قیام کرده‌اند و اعتراضات شکاف‌های قومی را در بر گرفته است.
این واکنش شدید نتیجه عوامل و بی‌عدالتی‌های بسیاری است که سال‌ها است ایرانیان به آن اعتراض کرده‌اند، از جمله انتخابات جنجالی و سرکوب خشونت‌آمیز مخالفان.
انتخاب رییسی در آگست سال گذشته در بحبوحه رد صلاحیت تمامی مخالفان بالقوه اصلاح‌طلب و حضور کم‌سابقه رای‌دهنده‌گان، انجام شد. انتخابات ریاست جمهوری، بخشی از به حاشیه راندن سیستماتیک‌تر عناصر میانه‌رو در سیاست ایران بود.
در انتخابات پارلمانی ۲۰۲۰، شورای نگهبان سه برابر نامزدهای انتخاباتی در سال ۲۰۱۶ را رد صلاحیت کرد. در دهه ۱۹۸۰، رییس جمهور فعلی بخشی از کمیته رژیم بود که به بررسی و صدور حکم اعدام پنج هزار زندانی سیاسی پرداخت.
در حالی که این حس در میان ناظران ایران وجود دارد که این دور از اعتراضات حتا شدیدتر از پیشینیان خود در این قرن باشد، اما این ترس نیز وجود دارد که ما هنوز میزان کامل سرکوب خشونت‌آمیز دولت بر معترضان را ندیده‌ایم.
«این کار خود رژیم است. رژیم با مسدود کردن اصلاحات، محدود کردن طیف سیاسی ایران و محدود کردن بیشتر آزادی‌ها در حالی که فساد، سرکوب و سوء‌مدیریت را ادامه می‌دهد، به معنای واقعی کلمه مردم را به انتخاب شورش بر اصلاحات سوق می‌دهد.» تریتا پارسی از موسسه Quincy for Responsible Statecraft می‌نویسد. اما من می‌ترسم که ما هنوز چیزی نزدیک به ظرفیت سرکوب‌گری رژیم را ندیده باشیم. نشانه‌هایی وجود دارد مبنی بر این‌که دولت به دلیل حضور رییسی در نیویورک، «خودداری کرد».
این تظاهرات در زمان حساسی برای ایران رخ می‌دهد و گزارش‌هایی مبنی بر بیمار بودن رهبر ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای، منتشر می‌شود (اگرچه منابع نزدیک به رهبر انقلاب این گزارش‌ها را رد کرده‌اند و او اخیراً دو بار در انظار عمومی ظاهر شده است). برنامه ایران برای جانشینی او و همچنین احتمال دست‌یابی ایران و ایالات متحده به توافقی برای احیای برجام، نامشخص است، اما تأثیر زیادی بر مسیر این کشور خواهد داشت.
