یادداشت: در گذشته، بهویژه در جهان اسلام، مدح شاهان، امیران و بزرگان از مهمترین حرفههای شاعران بود. آنان در قصرها یا در کنار امیران، شاهان و فرماندهان حضور میداشتند و به مدح آنها میپرداختند و از بزرگی، زرنگی و شجاعت آنان میگفتند. همچنین، در مناسبتهای رسمی شعر میخواندند. در آن زمان، مدح بخشی از نظام فرهنگی و سیاسی دربار قلمداد میشد. شاعران مشهوری مانند انوری، منوچهری دامغانی و فرخی سیستانی، سرودههای بسیاری در ستایش شاهان و امیران زمان خود دارند و برخی عملاً در دربار حضور داشتند و مدیحهسرایی میکردند.
اما در روزگار کنونی، شاعران بیشتر در قصرها و در کنار شاهان و فرماندهان حضور ندارند؛ بلکه پساز مرگ آنها به ستایششان و بزرگیهایشان میپردازند و اشعاری میسرایند تا نشان دهند که آن فرد مردی شجاع، زرنگ یا قهرمان مردمی بوده است. هنوز هم شاعرانی هستند که یک یا دو دفتر شعر در سوگ یا ستایش یک رهبر یا بزرگ قومی سرودهاند. اگر از این شاعران پرسیده شود که این همه توصیف و سوگواری پساز مرگ یک بزرگ قومی یا رهبر سرزمینتان برای چیست و چرا برای آنها شعر میسرایید، گمان نمیکنید پاسخ و دلیلی داشته باشند؟
اگر از آنها سوال شود، چه چیزی شاعر را بهسوی مدح یا نکوهش یک شخصیت سیاسی یا نظامی میکشاند؟ اگر نسل آینده، شخصیتهای نظامی و سیاسی را نه از روایتهای سیاسی و تاریخی، بلکه فقط از خلال شعرهایی که در وصفشان سروده شدهاند بشناسد، چه تصویری از فرد موردنظر در ذهن آن نسل شکل میگیرد؟ شخصیتهای سیاسی و نظامی در شعرهای شاعران، شخصیتهای تاریخی هستند یا به نمادی برای بیان آرمانها، شکستها و حسرتهای یک نسل تبدیل شدهاند؟ شعرهایی که درباره چهرههای سیاسی و تاریخی سروده میشوند، تا کجا میتوانند از مرز ستایش و سوگ عبور کنند و به نقد تاریخ و بازاندیشی در آن برسند؟ آیا لازم است شاعران به مدح دیگران بپردازند؟ مدیحهسرایی برای مردم و ادبیات ما چه چیزی به ارمغان میآورد؟ چه پاسخی خواهند داشت؟
ما برای یافتن پاسخ به این پرسشها با اسحاق ثاقبی داراب، شاعر و نویسنده، گفتوگو کردهایم؛ شاعری که به مدیحهسرایی پرداخته و اشعاری در سوگ و وصف بزرگان و فرماندهان سروده است. او یک دفتر شعر نیز در سوگ و ستایش احمدشاه مسعود آفریده است.
اسحاق ثاقبی داراب کیست؟
اسحاق ثاقبی داراب، متولد ۱۳۷۰ ه.ش در ولایت بلخ، است. او مکتب را در مزارشریف به پایان رساند و در سال ۱۳۹۴، سند کارشناسی (لیسانس) خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی، از دانشگاه بلخ بهدستآورد. داراب شعرسرایی را از سال ۱۳۸۷ آغاز کرد و در طی چندین سال، در سبکهای مختلف شعری از جمله دوبیتی، رباعی و غزل طبع خود را آزمود و آثاری آفرید.
روزنامهنگاری و ویراستاری از کارهایی است که پیوسته انجام میدهد. فعالیت در برنامههای ادبی و مدیریت مجلههای فرهنگی، ازجمله سالنامه «جهان نوروز» و گاهنامه «یادواره باختری»، را درکارنامه خود دارد.
از داراب تاکنون هشت کتاب زیور چاپ بر تن کرده است؛ ازجمله، لاحول ولا، سایه و سنگ، گردان عجب دایرهای میسازد، انکار، روزهای ابد، شبخون، از فرهنگ تا سیاست و مجموعه داستانهای نوروزی.
۸صبح: چه چیزی شاعر را بهسوی مدح یا نکوهش یک شخصیت سیاسی یا نظامی میکشاند؟ باور شخصی، تجربه تاریخی، عاطفه یا جایگاه آن شخصیت در حافظه جمعی؟
اسحاق ثاقبی داراب: این موضوع اندکی پیچیده است و نیازمند آشنایی حداقلی با مسایل مطرحشده در پرسش شماست. پیشاز هر چیز باید میان گونههای مختلف شعر ستایشی و نکوهشی و انگیزههای آنها تمایز قایل شویم؛ زیرا هر نوع ستایش یا نکوهش الزاماً از یک خاستگاه فکری و عاطفی سرچشمه نمیگیرد.
در شعر حماسی، دستکم میتوان دو گونه برجسته از شعر ستایشی را از یکدیگر تفکیک کرد: گونه نخست، اشعاری است که محور اصلی آنها توصیف تواناییهای خارقالعاده، شجاعت، قدرت جسمانی و پهلوانی یک شخصیت است. در این نوع حماسه، شاعر بیشاز آنکه در پی داوری درباره ارزشهای اخلاقی و اجتماعی قهرمان باشد، به بازنمایی عظمت، دلاوری و ویژهگیهای استثنایی او میپردازد. شخصیتهایی چون آشیل در اساطیر یونان، گیلگمش در میانرودان و سهراب و اسفندیار در حماسههای افغانستان (ایران کهن)، نمونههایی از این الگوی پهلوانی بهحساب میروند. البته این آثار، افزون بر جنبه توصیفی و پهلوانی، حامل بار تاریخی، فرهنگی و هویتی نیز هستند.
اما گونه دیگر، شعر حماسی است که از سطح توصیف دلاوریهای فردی فراتر میرود و به قلمرو هویت ملی، ارزشهای جمعی، آزادیخواهی و عدالتطلبی وارد میشود. این همان حوزهای است که با عنوان «شعر پایداری» شناخته میشود. هنگامی که شاعری از بابک خرّمدین، یعقوب لیث یا احمدشاه مسعود سخن میگوید، ممکن است موضوع شعر صرفاً شجاعت نظامی یا تواناییهای فردی آنان نباشد؛ بلکه این شخصیتها در مقام نمادهای مقاومت، استقلال، آزادی و ایستادهگی در برابر سلطه و ستم بازنمایی شوند.
از این منظر، شعر حماسی صرفاً بازتاب رنجهای تاریخی و اجتماعی یک ملت نیست؛ بلکه نوعی آگاهی تاریخی و کنش فرهنگی در برابر فراموشی، انقیاد و زوال ارزشهای انسانی است. این نوع ادبیات در بستر اختناق، استبداد، اشغال نظامی، جنگ و سرکوب آزادیهای فردی و جمعی شکل میگیرد و از رهگذر واژهها به مقاومت در برابر منطق سلطه و مناسبات ستمگرانه معنا میبخشد.
در ژرفای این نوع شعر، در این چهارچوب، انسان محروم و به حاشیهراندهشده، نه قربانی خاموش تاریخ، بلکه موجودی صاحب اراده و برخوردار از حق آزادی و کرامت انسانی است. شاعر در این قلمرو، رنج را به آگاهی، سوگ را به حافظه تاریخی و ناامیدی را به افق امید و رهایی تبدیل میکند. ستایش از یک جانباخته راه آزادی، یا یک قهرمان زنده، پاسداری از هویت جمعی، بازخوانی اسطورههای ملی و احیای خاطره قهرمانان تاریخی، تلاشی برای پیوند گذشه با آرمان آینده آزاد و انسانی است.
یکی از رسالتهای بنیادین این نوع شعر، مقابله با بیتفاوتی نسلی است که ممکن است در گرداب منفعتطلبی و فردگرایی، پیوند اخلاقی خود را با سرنوشت جامعه از دست بدهد. بنابراین، این شعر تنها هنر اعتراض نیست؛ بلکه فلسفه مسوولیتپذیری، پاسداری از حافظه تاریخی و دفاع از حق انسان برای زیستن آزادانه است. انسان آرمانی حماسه در ادبیات فارسی، اغلب در سیمای پادشاهان دادگر و پهلوانان دادخواه متجلی میشود.
همچنان در این نگرش، قلم صرفاً ابزار توصیف واقعیت نیست، بلکه میتواند به نیرویی برای نقد و تغییر آن تبدیل شود. شخصیت سیاسی یا نظامی نیز در این میان، نه صرفاً یک فرد تاریخی، بلکه گاه نماد و تجسم آرمانهایی است که شاعر در پی بازنمایی آنهاست.
اما برای فهم دقیقتر این مساله، باید به شخصیت و جایگاه خود شاعر نیز توجه کنیم. به باور من، میان دو گونه شاعر باید تمایز قایل شد: نخست، شاعرانی که ستایش و نکوهش آنان بیشتر تابع احساسات زودگذر، وابستهگیهای شخصی، تقلید یا مصلحتاندیشی است و به همین دلیل، توانایی درک ژرفای حقیقت تاریخی و فلسفه حماسه و هجو را ندارند. این دسته از سرایندهگان، بهدلیل فقدان شناخت و آگاهی انتقادی، چندان موضوع بحث ما نیستند. دوم، شاعرانی که از تجربه، شناخت تاریخی، آگاهی اجتماعی و درک ارزشهای انسانی برخوردارند و مدح یا نکوهش آنان حاصل نوعی داوری آگاهانه درباره شخصیت، کردار و جایگاه تاریخی یک فرد است. بحث اصلی ما درباره این دسته از شاعران و انگیزههای فکری و عاطفی آنان است.
در این سطح، پرسش از انگیزه مدح یا نکوهش، ما را به قلمرو پچیده رابطه انسان با حقیقت، تاریخ، قدرت و ارزشهای اخلاقی میکشاند. شاعر صرفاً روایتگر رویدادها نیست؛ مفسر تاریخ و داور نمادین ارزشهای انسانی نیز است.
در ادبیات حماسی ما، مدح یک قهرمان اغلب بازتاب ستایش آرمانهایی چون آزادی، عدالت، شجاعت و مقاومت است؛ همانگونه که نکوهش یک شخصیت میتواند بیانگر اعتراض به ستم، خیانت، استبداد و انحطاط اخلاقی باشد.
ازاینرو، شاعر آگاه لزوماً یک شخصیت را بهدلیل قدرت، پیروزیهای نظامی یا نفوذ سیاسیاش نمیستاید؛ چه بسا آنچه در حقیقت ستایش میکند، آرمانی باشد که آن شخصیت نمایندهگی میکند. به همین ترتیب، ممکن است نکوهش یک شخصیت نه از سر خصومت شخصی، بلکه بهدلیل فاصله کردار او با آرمانهای مشخصی، صورت گیرد. بنابراین، ارزش یک شخصیت را نمیتوان صرفاً با میزان قدرت و پیروزیهایش سنجید؛ بلکه باید نسبت میان کردار تاریخی او و ارزشهای انسانی را نیز در نظر گرفت. چه بسیار شخصیتی در میدان نظامی شکست خورده باشند، اما بهدلیل ایستادهگی در راه آزادی و کرامت انسانی، در حافظه تاریخی یک ملت به نماد مقاومت تبدیل شود.
به هر روی، داوری شاعر همیشه محصول شناخت عقلانی و آگاهی تاریخی نیست. عاطفه، تجربه زیستشده، رنجهای فردی و زخمهای جمعی نیز در شکلگیری این داوری سهم دارند. گاهی شاعر شخصیتی را میستاید که در حافظهجمعی یک جامعه به نماد رهایی و مقاومت تبدیل شده است؛ اما همان شخصیت ممکن است در تجربه تاریخی یک گروه دیگر، نماد سلطه تلقی شود. در اینجا، باید میان حقیقت تاریخی و حقیقت عاطفی تمایز قایل شد؛ زیرا آنچه یک جامعه در حافظه جمعی خود از یک شخصیت به یاد میآورد، لزوماً با تمام واقعیت تاریخی او یکسان نیست. حافظه جمعی، اگرچه در شکلگیری هویت و عواطف اجتماعی نقش بنیادین دارد، اما خود نیز نیازمند نقد و بازخوانی تاریخی است. ازاینرو، نباید احساسات ملی و خاطره جمعی را جایگزین حقیقت تاریخی کرد.
همچنان نباید تاثیر مناسبات قدرت، وابستهگیهای سیاسی، منافع شخصی و مصلحتهای زمانه را نادیده گرفت؛ زیرا هر مدحی الزاماً از سر اعتقاد و هر نکوهشی نیز حتماً از موضع حقیقتجویی صورت نمیگیرد. گاهی قدرت، شاعر را به ستایش وا میدارد و گاهی تعصب، خصومت یا وابستهگی ایدیولوژیک، قلم او را بهسوی نکوهش میکشاند. ازاینرو، ارزش ادبی و تاریخی یک اثر را باید باتوجهبه نسبت آن با حقیقت، آگاهی و استقلال فکری شاعر ارزیابی کرد.
بالاخره، آنچه شاعر آگاه را بهسوی مدح یا نکوهش یک شخصیت سیاسی یا نظامی سوق میدهد، حاصل برهمکنش چند عامل اساسی است: باورهای شخصی و جهانبینی او، شناخت و تجربه تاریخی، عواطف و رنجهای فردی و جمعی، جایگاه شخصیت در حافظه عمومی و نسبت کردار آن شخصیت با ارزشهای اخلاقی و انسانی.
پس شاعر در مواجهه با یک شخصیت تاریخی، میان حقیقت تاریخی و حقیقت عاطفی، میان وجدان فردی و حافظه جمعی و میان ارزشهای انسانی و مناسبات قدرت دست به انتخاب میزند. اهمیت و اعتبار این انتخاب نیز به میزان صداقت، آگاهی و استقلال فکری او بستهگی دارد. به بیان دیگر، شاعر بزرگ کسی نیست که صرفاً در ستایش قهرمانان یا نکوهش دشمنان شعر بسراید؛ بلکه کسی است که بتواند فراتر از هیاهوی قدرت و تعصب، نسبت میان انسان، تاریخ و حقیقت را دریابد و آن را در قالب زبان هنری و حماسی بازآفرینی کند.
۸صبح: آیا شعر مدحی میتواند مستقل از قدرت سیاسی و نظامی شکل بگیرد، یا هر ستایش شاعرانه، آگاهانه یا ناآگاهانه، موضع سیاسی نیز با خود حمل میکند؟
ثاقبی داراب: به باور من، شعر مدحی میتواند مستقل از قدرت سیاسی و نظامی شکل بگیرد، اما لزوماً نه کاملاً خالی از آن. سرچشمه ستایش شاعرانه هم الزاماً قدرت نیست، بلکه گاهی باور، وجدان، عاطفه و همذاتپنداری با آرمانهای یک شخصیت است. من بهعنوان شاعری که احمدشاه مسعود را میستایم و شعرهای بسیاری در وصف او سرودهام، ستایش خود را بیشاز آنکه متوجه قدرت نظامی یا جایگاه سیاسی او بدانم، برخاسته از باورم به آرمانهایی چون آزادی، مقاومت و هویت جمعی میدانم. البته تکرار کنم که هیچ ستایش شاعرانهای کاملاً از معنا و پیامد سیاسی تهی نیست؛ زیرا انتخاب یک قهرمان برای ستایش، خود نوعی موضعگیری ارزشی و گاه سیاسی است.
۸صبح: شخصیتهای سیاسی و نظامی در شعرهای شاعران، تاریخی هستند یا به نمادی برای بیان آرمانها، شکستها و حسرتهای یک نسل تبدیل شدهاند؟
ثاقبی داراب: شخصیتهای سیاسی و نظامی در شعر، هم میتوانند بازتابدهنده یک واقعیت تاریخی باشند و هم به نمادهای فراتر از هویت فردی خود تبدیل شوند. شاعر در گام نخست، ممکن است از یک شخصیت تاریخی، کردار، مبارزه و تجربه زیسته او سخن بگوید، اما در فرایند آفرینش هنری، آن شخصیت طبعاً حامل آرمانها، آرزوها، شکستها و حسرتهای یک نسل میشود.
برای نمونه، یعقوب لیث در اشعار، در تاریخمان صرفاً یک فرمانده نظامی یا چهره سیاسی نیست؛ بلکه نمادی از مقاومت، آزادیخواهی، اقتدار و آرمانهای نسلی است که تجربه جنگ، اشغال و محرومیت را از سر گذرانده است.
از این منظر، شاعر با ستایش یک شخصیت، گاهی در حقیقت از ارزشهایی سخن میگوید که آن شخصیت در ذهن و جهانبینی او نمایندهگی میکند. شخصیت تاریخی در شعر از محدوده زمان و مکان فراتر میرود.
۸صبح: در شعرهایی که درباره مسعود سرودهاید، چگونه میان اسطورهسازی از یک شخصیت تاریخی و بازنمایی انسانیِ او تعادل برقرار کردهاید؟
ثاقبی داراب: فکر میکنم اسطورهسازی از یک شخصیت تاریخی، زمانی ارزشمند است که بر واقعیتهای زندهگی، مبارزه و منش انسانی او استوار باشد، نه بر خیالپردازی و اغراقهای بیپایه. در شعرهایی که درباره احمدشاه مسعود، قهرمان ملی، سرودهام، کوشیدهام میان این دو ساحت پیوند برقرار کنم؛ زیرا مسعود هم یک شخصیت تاریخی با زندهگی، عواطف، رنجها و تجربههای انسانی است و هم فراتر از یک فرد، به نمادی از مقاومت، آزادیخواهی، استقلال و آرمانهای یک ملت تبدیل شده است.
از نگاه من، اسطورهشدن مسعود محصول افسانهپردازی شاعر نیست؛ بلکه حاصل بزرگیِ تجربه تاریخی، ایستادهگی در برابر تروریسم بینالمللی و نیز قدرتهای مهاجم و جایگاه او در حافظه جمعی یک ملت است. بااینحال، در شعرهایم تلاش کردهام سیمای انسانی او را نیز ازنظر دور ندارم؛ انسانی که رفتنش اندوه آفرید، نبودنش خلأ بزرگ برجای گذاشت و سرنوشت ملت و سرزمینش با خاطره او گره خورد.
من مسعود را نه قهرمانی فراانسانی و دستنیافتنی، بلکه انسانی میبینم که بزرگیاش از انتخابها، آرمانها، پایمردی و فداکاریهایش سرچشمه میگیرد. اسطوره در شعر من، حقیقتی است که از دل تاریخ و تجربه انسانی زاده میشود. اسطوره شعرهای من در درهها، کوهها و خیابانهای این خاک قدم زده است، رنجها را نفس کشیده و گریهها را دیده و برای دفاع از ارزشهای بزرگ مردمش، تا پای جان پایمردی نشان داده است.
۸صبح: اگر احمدشاه مسعود را از بستر سیاست و جنگ جدا کنیم، در جهان شعری شما چه چیزی از او میماند؟
ثاقبی داراب: یاران نزدیک احمدشاه مسعود روایت میکنند که شبی یکی از سربازانش را بهدلیل آنکه بهسوی یک «لاکپشت» نشانه گرفته و فیر کرده بود، بهشدت تنبیه کرد؛ تفنگش را از او گرفت و برای همیشه از صف چریکهایش اخراجش کرد. این حکایت، اگرچه در ظاهر روایت ساده از یک رفتار نظامی است، در باطن از نوعی جهانبینی اخلاقی پرده برمیدارد که در آن، حرمت حیات، حتا در کوچکترین جلوههایش، ارزشمند است. این تنها نمونهای از صدها رفتار کمنظیر اوست.
او محمدکریم خلیلی، از یاران نزدیک عبدالعلی مزاری، رهبر حزب وحدت، را با وجود آنکه هنوز با وی همپیمان نشده بود، از محاصره وحشتناک طالبان در بامیان نجات داد. او کسی بود که گلبدین حکمتیار، دشمن سرسخت سیاسی و نظامیاش را نیز از خطر طالبان رهانید و به تاجیکستان و سپس ایران رساند. این رفتارها نشان میدهد که در دستگاه ارزشی او، مرزهای دشمنی سیاسی و رقابت نظامی، لزوماً مرزهای انسانیت را تعیین نمیکردند.
همراهانش روایت میکنند که حتا در میان کوهستانهای پوشیده از برفهای سنگین و انبوه، نماز او قضا نمیشد و عبادت و رازونیازش با خداوند، در هر وضعیت و هر ساعت از شبوروز استمرار داشت. در مناطق تحت کنترلش نیز دروازههای مکتب و دانشگاه باز بود و جوانان را به ادامه آموزش و تحصیل تشویق میکرد. اینها تنها گوشههایی از شخصیت مسعودِ دوستدار دانش و آگاهی، عارف و نزدیک به خداوند، رفیق عیار، جوانمرد و انسانی است که حتا نسبت به حیوانات نیز مهر میورزید.
اگر احمدشاه مسعود را از بستر سیاست و جنگ جدا کنیم، در جهان شعری من، مسعود محبوب و انسانی باقی میماند:
بیجذبه شدهست بیتو دریا حتا
بیمزه شدهست توت و تلخان بیتو
مسعودِ متقی و مسلمان حقیقی باقی میماند:
مه چشم تو باد و آسمان پیکر تو
صحرا صحرا بهار باشد بَرِ تو
هرگاه بهشت چون روی، از سر سوق
پاشَد از عشق، حور، گل برسر تو
مسعودِ عارف باقی میماند:
تو رفتنِ رههای نهانی دانی
تو رمز جهان آسمانی دانی
برتو همه مات ای سلیمان زمان
تو علم زبان بیزبانی دانی
و مسعودی که در صداقت، عشق به انسان و پرهیز از آزار دیگران، معنای دیگری از جوانمردی را به نمایش میگذارد:
یک عمر دلت هیچ دلی را نفسُرد
دستت ز جهان بهجای یک گَرد نبرد
دندان تو یک خسته کس را نشکست
در زیر قدمهای تو یک مور نمرد
هرگاه شبی در حال نوشتن به یاد مسعود میافتم، بهویژه این رباعی را بارها و بارها میخوانم؛ در این چهار مصرع تا حدی نسبت عاطفیام با فقدان، عشق و خاطره، بیان شده است:
غم را به خیال دوست سر باید کرد
شب را به هوای او سحر باید کرد
این آتش هجر دوست را در دل و جان
امشب ز همیشه داغتر باید کرد
به باور من، سیاست و جنگ، اگرچه بخش مهمی از بستر تاریخی زندهگی احمدشاه مسعود را تشکیل میدهند، اما تمام حقیقت وجودی او را در خود خلاصه نمیکنند. این دو، زمینهای شدند تا ابعاد دیگری از شخصیت او آشکار شوند؛ ابعادی که در اخلاق، عرفان، تقوا، دانشدوستی، مدیریت، کاریزما، عیاری و جوانمردی ریشه داشتند.
از این منظر، مسعود را نمیتوان تنها در قامت یک فرمانده نظامی یا شخصیت سیاسی شناخت؛ زیرا آنچه در حافظه عاطفی و جهان شعری من از او باقی مانده، انسانی است که سیاست و جنگ، میدان ظهور شخصیت اخلاقی و جهانبینی انسانیاش شدند.
۸صبح: شعرهایی که درباره چهرههای سیاسی و تاریخی سروده میشوند، تا کجا میتوانند از مرز ستایش و سوگ عبور کنند و به نقد تاریخ و بازاندیشی در آن برسند؟
ثاقبی داراب: گمان میکنم شعرهایی که درباره چهرههای سیاسی و تاریخی سروده میشوند، لزوماً در محدوده ستایش و سوگ نمیمانند؛ بلکه میتوانند از این دو مرز عبور کنند و به عرصه نقد تاریخ، بازاندیشی در گذشته و حتا داوری درباره سرنوشت یک ملت راه یابند. زیرا شخصیتهای ستوده، در طول عمر پر ماجرای خود با اعتقاد به ارزشهای والای انسانی همواره از استقلال ملی و مذهبی خود دفاع کردهاند و در این رهگذر، ناگزیر با بدخواهان و دشمنان خویش، درگیریها و جنگ و ستیزهایی داشتهاند و مجموعه حوادث حماسی را که آمیزهای از اسطوره و تاریخ است، از خود برجای گذاشتهاند که میتوان در آیینه آنها، سیمای فکری و اعتقادی، آرزوها و جهانبینیشان را مشاهده کرد.
همچنان ستایش و سوگ در شعر حماسی، اغلب تنها بیان عاطفه نیستند، بستری برای بازتاب اعتراض، گلایه و نقد زمانه نیز بهشمار میروند.
شاعر هنگامی که از یک شخصیت تاریخی ستایش میکند یا در سوگ او میسراید، ناگزیر به زمانهای نیز نظر دارد که آن شخصیت در بستر آن ظهور کرده است؛ زمانهای با تمام بحرانها، چالشها، مناسبات قدرت، فرصتها و محدودیتهایش. ازاینرو، گاهی ستایش یک قهرمان، همزمان نکوهش روزگار و ساختارهایی است که مجال تحقق آرمانهای او را ندادند؛ همانگونه که سوگ یک شخصیت میتواند به اعتراضی علیه عوامل و زمینههای شکست او تبدیل شود.
برای نمونه، در شاهنامه فردوسی، در بسی جاها، ما تنها با روایت پهلوانیها، پیروزیها و شکستها روبهرو نیستیم؛ بلکه از خلال سرگذشت شخصیتها، به شناخت زمانه، تحولات سیاسی و اجتماعی و حتا علل ظهور و سقوط قدرتها نیز میرسیم. اینجاست که شعر از روایت تاریخ فراتر میرود و ذهن مخاطب را به تامل، قضاوت و نقد تاریخی فرامیخواند.
۸صبح: اگر نسل آینده شخصیتهای نظامی و سیاسی را نه از روایتهای سیاسی و تاریخی، بلکه فقط از خلال شعرهایی که در وصفشان سروده شده بشناسد، چه تصویری از فرد موردنظر در ذهن آن نسل شکل میگیرد؟
ثاقبی داراب: اگر نسل آینده شخصیتهای نظامی و سیاسی را تنها از دریچه شعرهای ستایش و سوگ بشناسد، تصویری که از آنان در ذهن این نسل شکل میگیرد، بیشاز آنکه بازتاب تمام واقعیت تاریخی باشد ـ که البته هست ـ بازتاب آرمانها، فضیلتها و ارزشهایی خواهد بود که شاعر در وجود آن شخصیت دیده یا به او نسبت داده است. چنین تصویری ممکن است همه ابعاد زندهگی، تصمیمها، خطاها و پیچیدهگیهای شخصیت موردنظر را در بر نگیرد، اما لزوماً تصویری نادرست یا بیارزش نیز نیست.
برای نمونه، ما زال و تمام خاندان قهرمانزای نریمان را در شاهنامه فردوسی، افزون بر جایگاه سیاسی و نظامی و نبردهای تاریخیشان، به واسطه صداقت، جوانمردی، دلاوری، فداکاری، عشقورزیدن و رنجبردن در راه انسان و حق میشناسیم. این ویژهگیها، مستقل از فرازوفرودهای سیاسی و نظامی آنان، میراث اخلاقی و انسانی ساختهاند که قرنهاست الهامبخش نسلها بوده است.
شعرهای ستایش و سوگ، گاهی بیشاز آنکه حافظ جزئیات زندهگی یک شخصیت باشند، حافظ ارزشهایی هستند که با نام و سرگذشت او پیوند خوردهاند. از این منظر، این شعرها میتوانند برای نسلهای آینده میراثی لبریز از عشق، آزادهگی، ایثار، شجاعت و آرمانخواهی بهجا بگذارند.
البته شناخت کامل یک شخصیت تاریخی، نیازمند مطالعه روایتهای گوناگون و نگاه انتقادی به تاریخ نیز است؛ اما اگر شعر، بخشی از حقیقت انسانی یک قهرمان را زنده نگه دارد و نسلهای بعد را به نیکی و فداکاری فرابخواند، این نهتنها بد نیست، بلکه یکی از ارزشمندترین رسالتهای ادبیات است. یکی از دلایلی که زبان و ادبیات فارسی را نسبت به بسیاری از زبانهای دیگر، در اندیشهها خاص میکند، همین ویژهگی آن است. در واقع زبان فارسی حامل میراثهای بزرگ انسان آریایی است.
۸صبح: از آثار خود بگویید؛ چقدر کتاب منتشر کردهاید و چرا مینویسید؟
ثاقبی داراب: تا کنون هشت اثر مختلف منتشر کردهام؛ کتابهای شعری در قالبهای گوناگون، بهویژه رباعی، که پنج کتاب من را احاطه کرده است و همچنان آثاری در مورد سیاست، تروریسم، افراطیت، دین و تاریخ بهنامهای لاحول ولا… سایه و سنگ، گردان عجب دایرهای میسازد، انکار، روزهای ابد، شبخون، از فرهنگ تا سیاست و مجموعه داستانهای نوروزی.
مینویسم؛ چون دوست دارم نوشتن و سرودن را. نمیخواهم از هیچیک پدیده و پدیداری، بدون ملاحظه بگذرم. همیشه هنگام نوشتن حس میکنم هر چیزی، حتا اشیای پیشپاافتاده، به کمکم میآیند و پلههایی میشوند برای تکمیل آن برنامهای که در آغاز لحظه نوشتن درنظر داشتم. گویا آن قول بودلر دقیق است که میگفت: «در پشت واقعیتهای متغیر، رازی نهفته است که باید به آن رسید.»
بارها هنگام نوشتن به یاد سخن معروف و ناب جان راسکین، فیلسوف و شاعر اخلاقگرای قرن نوزدهم، افتادهام که میگفت: «هر شاعر یا نقاشی، تمام شنیدهها و دیدههای عمر خود را خوشهچین و حفظ میکند و هیچکدام را از دست نمیدهد؛ حتا از ریزترین چین و چروک لباسها و صدای خشخش برگ درختان نمیگذرد.»
مینویسم؛ چون فکر میکنم باید این کار را انجام بدهم. برای من نوشتن یا شعرسرودن، بهترین کار جهان است؛ چون من را وامیدارد بیندیشم. حتا شعر برای من، خود اندیشیدن است؛ زیرا تنها هنر است که انسان را متوجه منِ انسانیاش میسازد و شعر باید آغاز هنریکردن نگاه انسان نسبت به زمان و هستی باشد. بورخس میگفت ادبیات از شعر آغاز میشود.
شعر شاید برای من تنها همراه و همدمی باشد که خودم خلقش میکنم و هنگام اتمام، بارها و بارها مرورش میکنم و انگار تکهای از خودم را میبینم. این تکه کمکم میکند تکههای دیگری از من که شاید گمشان کردهام، را پیدا کنم. راستش را بگویم شعر و نوشتن، برای من مثل چراغ جادویی است که انگار هرچه بخواهم را مهیا میکند و خوشحالم میسازد. گاه به این میاندیشم که اگر شمار بیشتری از ما به نوشتن مشغول بودند و یا به خواندن عادت میداشتند، اکنون کشورمان افغانستان، شرایط دیگری داشت و جای بهتری میبود.







