در افغانستان امروز، برای شماری از زنان، راهاندازی یک کسبوکار دیگر تنها انتخابی برای درآمدزایی نیست؛ به یکی از معدود راههای باقیمانده برای تامین هزینههای خانواده، حفظ استقلال اقتصادی و ادامه حضور در جامعه تبدیل شده است. اما در سوی دیگر این تلاش، محدودیتهای رفتوآمد، دسترسی دشوار به سرمایه، کمبود بازار، کاهش کمکهای بینالمللی و محدودیت در اشتغال زنان قرار دارد؛ موانعی که رشد بسیاری از کسبوکارهای زنانه را با مشکل روبهرو کرده است.
آمارهای تازه سازمان ملل نشان میدهد که بیش از ۱۰ هزار زن در افغانستان جواز رسمی کسبوکار دارند؛ رقمی که در مقایسه با حدود ۶۰۰ هزار جواز ثبتشده پیش از سال ۲۰۲۱، افزایش چشمگیر را نشان میدهد. بااینحال، سازمان ملل تاکید کرده که افزایش شمار جوازها به معنای بهترشدن شرایط عمومی زنان نیست.
در کنار این زنان، شمار بیشتری نیز در خانهها و کارگاههای کوچک، بدون جواز رسمی، به تولید صنایع دستی، خیاطی، لبنیات، محصولات غذایی، جواهرات و فروش آنلاین مشغولند. اما
پرسش اصلی این است: زنان کارآفرین افغانستان چگونه در شرایط کنونی کار میکنند و چه بهایی برای حفظ کسبوکار خود میپردازند؟
از ممنوعیت کار تا رویآوردن به تجارت
محدودیتهای گسترده علیه آموزش و اشتغال زنان، فرصتهای حضور آنان در بازار کار را کاهش داده است. براساس گزارش UN Women در ۲۰۲۴، حدود ۲۴ درصد زنان افغانستان در نیروی کار حضور داشتند؛ اما بخش قابلتوجهی از این فعالیتها به کارهای غیررسمی و کمدرآمد محدود میشود. همچنان نزدیک به ۸۰ درصد زنان جوان ۱۸ تا ۲۹ ساله نه در آموزش، نه در اشتغال و نه در برنامههای آموزشی مهارتی حضور دارند. در چنین شرایطی، کسبوکارهای کوچک برای بسیاری از زنان به جایگزینی برای اشتغال رسمی تبدیل شده است.
UNDP در گزارشی در سال ۲۰۲۵، گفته است که ۸۰ درصد کسبوکارهای تحت رهبری زنان، درآمد حاصل از تجارت را منبع اصلی درآمد خود میدانند. این سازمان همچنان گفته است که محدودیتهای رفتوآمد، تبعیض جنسیتی، دشواری دسترسی به سرمایه و بازار از مهمترین مشکلات زنان کارآفرین است.
سرمایهای که از بانک نمیرسد
یکی از بزرگترین مشکلات زنان کارآفرین، دسترسی به پول برای آغاز یا توسعه کسبوکار است. براساس یک مطالعه گسترده UNDP که با مشارکت بیش از ۳۱۰۰ زن کارآفرین انجام شده است، ۴۱ درصد زنان مورد بررسی برای ادامه فعالیتهای اقتصادی خود بدهکار شدهاند؛ اما تنها پنج درصد آنان توانستهاند از بانکها یا موسسات مالی رسمی قرض دریافت کنند. بسیاری از زنان برای تامین سرمایه به خانواده، دوستان یا منابع غیررسمی متکی هستند.
این مشکل برای زنانی که در روستاها زندهگی میکنند، جدیتر است. نداشتن دارایی بهنام خود، دشواری رفتوآمد به مراکز مالی و نبود آشنایی کافی با روند دریافت وام، دسترسی آنان به سرمایه رسمی را محدود کرده است. یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نیز محدودیت مالی، دسترسی ضعیف به بازار و نبود شبکههای حرفهای را از مشکلات اصلی زنان کارآفرین در مناطق روستایی افغانستان دانسته است.
بازار هست، اما دسترسی به بازار دشوار است
مشکل بسیاری از زنان تنها تولید کالا نیست؛ فروش کالا هم است. یک زن ممکن است در خانه لباس، زیورآلات، محصولات غذایی یا صنایع دستی تولید کند، اما برای رساندن آن به بازارهای بزرگتر با مشکلات متعدد روبهرو شود.
در یک مطالعه UNDP، ۳۲ درصد زنان صاحب کسبوکار گفتهاند که تبعیض جنسیتی بر دسترسی آنان به بازار اثر گذاشته است. ۲۸ درصد نیز از دشواری تهیه مواد اولیه و ۱۹ درصد از
مشکلات دریافت وام سخن گفتهاند. این مشکل در مناطق روستایی شدیدتر است؛ جایی که زنان اغلب مجبورند محصولاتشان را در بازارهای محدود محلی بفروشند و امکان رفتوآمد مستقل به بازارهای بزرگ، نمایشگاهها و مراکز تجاری را ندارند.
در فبروری ۲۰۲۶ نیز روزنامه ۸صبح گزارش داد که شماری از زنان در کابل از حضور در یک نمایشگاه تجاری منع شدند و به آنان گفته شده که محصولاتشان را از طریق «محرم» به نمایشگاه بفرستند.
کار از خانه؛ راهی برای ادامه دادن
با محدودشدن حضور زنان در بسیاری از محیطهای کاری، خانه برای شماری از زنان به محل تولید، دفتر کار و حتا بازار تبدیل شده است. در ماه می ۲۰۲۶، پژواک از زنی در کابل گزارش داد که یک کارگاه تولید شال عروسی را از خانه آغاز کرد و بعد از مدتی برای حدود ۳۰ زن بهصورت مستقیم و غیرمستقیم زمینه کار فراهم کرد. بخشی از این زنان محصولات را در خانه تولید میکنند و پس از تکمیل، دستمزد دریافت میکنند. در نمونهای دیگر، یک زن جوان در کابل با سرمایه اولیه تنها دو هزار افغانی، فروش آنلاین زیورآلات را آغاز کرده و پنج دختر دیگر را نیز در تولید محصولات خود دخیل کرده است. او گفته است که بیاعتمادی مشتریان به خرید آنلاین و هزینههای بالا از مشکلات اصلی این نوع تجارت است.
این نمونهها نشان میدهد که فضای خانه برای برخی زنان تنها محل زندهگی نیست؛ به یکی از معدود مکانهای باقیمانده برای فعالیت اقتصادی تبدیل شده است. سمیرا، ۲۲ ساله، میگوید پس از محدودشدن فرصتهای آموزشی، به یادگیری مهارتهای حرفهای و ایجاد یک کسبوکار کوچک روی آورده است. او میگوید: «وقتی راه درس و کار رسمی برایم محدود شد، فهمیدم اگر منتظر فرصت بمانم، شاید سالها بگذرد. تصمیم گرفتم از چیزی که بلد هستم درآمد بسازم.»
سمیرا میگوید مشکل اصلی تنها پیدا کردن مشتری نیست؛ دسترسی به مواد اولیه، تبلیغ محصولات و گسترش بازار نیز برای او دشوار است. او میافزاید: «میخواهیم کار کنیم، اما هر مرحله یک مشکل تازه دارد؛ از سرمایه گرفته تا پیداکردن بازار.»
مریم، یکی دیگر از دختران، که مشغول کسبوکار و تجارت کوچکش است، میگوید درآمد تجارت کوچک او تنها برای خودش نیست و بخشی از هزینههای خانواده را هم تامین میکند. مریم میگوید: «کار ما شاید از بیرون خیلی کوچک دیده شود، اما برای خانوادهای که درآمد دیگری ندارد، همین کار کوچک تفاوت بزرگی ایجاد میکند.» بااینحال، مریم میافزاید افزایش قیمت مواد اولیه و کاهش قدرت خرید مردم، فروش محصولات را دشوار کرده است: «گاهی محصول آماده داریم، اما مشتری توان خرید ندارد. اگر فروش نباشد، نمیتوانیم دوباره سرمایهگذاری کنیم.»
لیلا، یکی دیگر از دختران کارآفرین، میگوید: «برای رشد یک کسبوکار، تنها سرمایه کافی نیست؛ آموزش، شبکه کاری و دسترسی به بازار نیز ضروری است.» او میافزاید: «اگر کسی پول داشته باشد، اما بازار، آموزش و ارتباطات نداشته باشد، نمیتواند تجارتش را بزرگ کند.» به گفته او، بسیاری از زنان توانایی تولید محصولات باکیفیت را دارند، اما فرصت حضور در بازارهای بزرگ و نمایشگاهها را ندارند: «ما تولید میکنیم، اما همیشه نمیتوانیم خودمان محصول را بهجایی ببریم که مشتری بیشتری داشته باشد.»
اما با وجود محدودیتها، شمار زنان صاحب جواز افزایش یافته است. در سوی دیگر این تصویر، آمارهایی وجود دارد که نشان میدهد زنان کاملاً از فعالیت اقتصادی کنار نرفتهاند. فریبا نوری،
رییس اتاق تجارت و صنایع زنان افغانستان، در آگست ۲۰۲۶، به پژواک گفت که حدود ۱۰ هزار زن جواز رسمی کسبوکار دارند. او همچنان از فعالیت حدود ۱۰۰ هزار زن در مناطق روستایی در بخشهایی مانند تولید لبنیات، باغداری و فعالیتهای سنتی اقتصادی خبر داده است. نوری گفته است که دسترسی محدود به بازارهای داخلی و خارجی، منابع مالی و برخی بخشهای اقتصادی همچنان از مشکلات زنان کارآفرین است. پژواک در مارچ ۲۰۲۶ نیز از یک کارآفرین زن در جوزجان گزارش داد که فعالیت کوچک خیاطی خود را با سرمایه دو هزار دالر آغاز کرده و اکنون برای بیش از ۲۰۰ زن زمینه کار فراهم کرده است.
این نمونهها نشان میدهد که زنان با وجود محدودیتها، تنها برای بقای خود کار نمیکنند؛ برخی از آنان برای زنان دیگر نیز زمینه اشتغال ایجاد کردهاند.
کاهش کمکها؛ فشار تازه بر کسبوکارهای زنانه
در کنار محدودیتهای داخلی، کاهش کمکهای بینالمللی نیز بر فعالیت اقتصادی زنان اثر گذاشته است. زنان در غور در می ۲۰۲۶، گفتند که کاهش حمایتهای بینالمللی و محدودیتهای طالبان، فعالیتهایی مانند مرغداری، دامداری، خیاطی و گلدوزی را با مشکل روبهرو کرده است. شماری از این پروژهها پیش از این از سوی سازمانهای کمکرسان حمایت مالی، آموزشی و تجهیزاتی میشدند.
UN Women نیز در جولای ۲۰۲۶، هشدار داد که کاهش کمکهای جهانی، در کنار محدودیتهای اشتغال و رفتوآمد، فشار مضاعفی بر سازمانهای زنان وارد کرده است. در چنین وضعیتی، زنی که کسبوکارش را با کمک یک پروژه آغاز کرده است، ممکن است پس از پایان حمایت، برای خرید مواد اولیه، پرداخت دستمزد یا حفظ بازار با مشکل مواجه شود.
کسبوکار زنان؛ راه بقا یا فرصت اقتصادی؟
UNDP در ۲۰۲۵ گفته است که کسبوکارهای زنان در افغانستان به یکی از معدود گزینههای عملی برای درآمدزایی تبدیل شده است. این سازمان تاکید کرده که زنان صاحب کسبوکار نهتنها برای خودشان درآمد ایجاد میکنند، بلکه برای زنان دیگر نیز فرصتهای کاری به وجود میآورند. اما افزایش تعداد جوازهای تجاری را نمیتوان بهتنهایی نشانه بهبود وضعیت زنان دانست.
اگر زنی جواز تجارت داشته باشد، اما نتواند آزادانه به بازار دسترسی پیدا کند؛ اگر بتواند محصول تولید کند، اما سرمایه کافی برای گسترش آن نداشته باشد؛ یا اگر کسبوکارش به کمکهای موقت وابسته باشد، داشتن جواز بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده دوام تجارت او باشد. ازاینرو، سازمان ملل تاکید کرده که افزایش تعداد کسبوکارهای تحت مدیریت زنان، الزاماً بهمعنای افزایش فرصتهای واقعی برای آنان نیست.
زنانی که برای دیگران نیز کار میسازند
یکی از جنبههای کمتر دیدهشده کارآفرینی زنان، ایجاد فرصت برای زنان دیگر است. در کابل، کارگاههای کوچک خیاطی، تولید زیورآلات و محصولات غذایی به شبکههایی تبدیل شدهاند که بخشی از کار را به زنان در خانه میسپارند. در جوزجان یک کارآفرین زن توانسته فعالیت خیاطیاش را توسعه دهد و برای بیش از ۲۰۰ زن فرصت کار مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند. در کابل نیز یک کارگاه تولید زیورآلات که توسط یک زن راهاندازی شده است، برای ۱۰ زن زمینه کار ایجاد کرده است. این نمونهها نشان میدهد که سرمایهگذاری روی یک زن کارآفرین، در برخی موارد تنها به درآمد یک فرد منجر نمیشود؛ میتواند درآمد چندین خانواده را نیز رونق دهد.
آیندهای که هنوز نامعلوم است
با وجود افزایش شمار زنان دارای جواز کسبوکار، آینده فعالیت اقتصادی زنان در افغانستان همچنان با پرسشهای جدی روبهروست. از یکسو، زنان در بخشهای مختلف اقتصادی حضور دارند، کسبوکار راهاندازی میکنند، محصولات تولید میکنند و برای زنان دیگر کار ایجاد میکنند. از سوی دیگر، محدودیتهای آموزشی، کاری و رفتوآمد، ضعف دسترسی به سرمایه، محدودشدن کمکهای خارجی و مشکلات بازار، ظرفیت رشد این فعالیتها را محدود میکند.
UN Women در ۲۰۲۵، برآورد کرده که ادامه محرومیت اقتصادی و اجتماعی زنان میتواند بین سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ حدود ۹۲۰ میلیون دالر بر اقتصاد افغانستان هزینه تحمیل کند.
به این ترتیب، پرسش تنها این نیست که زنان افغانستان چگونه در شرایط دشوار کسبوکار خود را حفظ میکنند؛ پرسش بزرگتر این است که افغانستان با محدودکردن ظرفیت اقتصادی نیمی از جامعه، چه مقدار از ظرفیت اقتصادی خودش را از دست میدهد؟
برای زنانی که امروز در خانه، کارگاه، فروشگاه یا فضای آنلاین کار میکنند، کسبوکار تنها یک فعالیت اقتصادی نیست؛ برای بسیاری از آنان راهی برای حفظ درآمد خانواده، استقلال نسبی و ارتباط با جامعه است. اما دوام این کسبوکارها به چیزی بیشتر از اراده و پشتکار زنان نیاز دارد: دسترسی به سرمایه، بازار، آموزش، فناوری، رفتوآمد امن و فرصت برابر برای مشارکت اقتصادی. در غیر آن، افزایش شمار جوازهای تجاری ممکن است تنها تصویری از زنانی باشد که برای بقا تلاش میکنند، نه تصویری از اقتصادی که واقعاً فرصت برابر برای آنان ایجاد کرده است.
منابع
UNDP – United Nations Development Programme Listening to Women Entrepreneurs in Afghanistan: Their Struggle and Resilience — 2024.
Pajhwok Afghan News – 15 August 2026 Women with business licences more than quadrupled in 5 years: Noori
8AM / Hasht-e Subh – 18 July 2026 UN: More Than 10,000 Women in Afghanistan Hold Business Licenses
Pajhwok Afghan News – 28 May 2026 From 1,000afs to workshop: Kabul woman creates jobs for 30 others
Pajhwok Afghan News – 19 March 2026 From $2,000 to 200 jobs: Jawzjan woman builds thriving workshop
