(۲)پنجره آرتیدن بیر حکایه؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللرگه نیمه‌لر یوز بېرماقده؟
نسیمه شفیق
اېسلتمه: طالبان‌نینگ افغانستان اوستیدن حکمرانلیک قیله‌یاتگنیگه بېش ییل بۉلدی و بو بېش ییل دوامیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن؛ اولر‌نینگ کۉپچیلیگی جنایتی اثباتلنمسدن، ناانیق عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سببلی قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر باشدن کېچیرگن و کېچیره‌یاتگن واقعه‌لر افغانستان عیاللری‌نینگ سۉنگگی بېش ییلده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمی دیر. اوشبو حکایه یازووچی‌نینگ کابلده‌گی طالبان قماقخانه‌لریده قماقده بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمی دیر. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشدن کېچیرگنلریدن تشقری، بیرگه قملگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی و تقدیرلری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم اېشیتگن. شو سببلی، اوشبو متن حیات شرایطلری، عیاللرگه مناسبت و قماقخانه دېوارلری آرتیده اولر بیلن صادر بۉلگن واقعه‌لر‌نینگ بیر قِسمی حقیده بې‌واسطه گواهلیک بېره‌دی.
ییللر دوامیده وطندن اوزاقده یشه‌گن کۉپلب افغانلر اوچون افغانستانگه قَیتیش هلی هم عایله بیلن اوچره‌شیش و اۉتمیش خاطره‌لرینی جانلنتیریش امیدی بیلن باغلیق. اما «سارا» کبی عیاللر‌نینگ تقدیریدن کمدن-کم آدم خبردار؛ عایله‌سی بیلن اوچره‌شیش اوچون قیلگن سفری حبس، زۉرآورلیک، قماق و انسانی قدر-قیمت‌نینگ بوزیلیشی حقیده‌گی اچّیق حکایه‌گه ایلنگن عیال. اوشبو حکایه‌‌نینگ اساسی سوالی شو دیر که: سارا قنده‌ی جنایت صادر اېتگن که اۉز فرزندی بیلن بیرگه آیلر دوامیده کابل قماقخانه‌سیده سقلنگن؟
سره‌‌نینگ حکایه قیلیشیچه، بیر کونی کېچقورون قرینداشلری بیلن اوچره‌شیش اوچون بارگن و خوفسیزلیگینی تأمینلش مقصدیده عایله‌‌نینگ شخصی هیداوچیسی هم اونگه همراهلیک قیلگن. اویگه قَیته‌یاتگنلریده، طالبان‌نینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر خادملری اولر‌نینگ مو‌ترینی تۉخته‌تیب، هېچ قنده‌ی دلیل تقدیم اېتمسدن، اولرنی «اخلاقی بوزوقلیک»ده عیبله‌گنلر. خادملر اوّل هیداوچینی مو‌تردن توشیریب، قتّیق کلتکله‌گنلر و اوندن بو عیال بیلن ناقانونی مناسبتده بۉلگنینی همده مو‌تر ایچیده اخلاققه ضد ایشلر قیلگنلرینی تن آلیشنی طلب قیلگنلر. سۉنگ سارا‌نی هم مو‌تردن توشیریب، اونینگ ابه‌سینی چاپانینی چېتگه سوریب: «نېگه حجاب آستیده تار کییم کییب آلگنسن؟» دېب سۉره‌گنلر.
شوندن سۉنگ ایکّله‌سی هم خوفسیزلیک باشقرمه‌لریدن بیریگه آلیب کېتیلگن. تېرگاو دوامیده سارا بیر نېچه بار اۉزی بیلن بیرگه بۉلگن اېرکک عایله‌سی‌نینگ شخصی هیداوچیسی اېکنینی و اولر اۉرته‌سیده بوندن آرتیق هېچ قنده‌ی مناسبت یۉقلیگینی تأکیدله‌گن. او خادملردن خارجده یشه‌یاتگن اېری بیلن باغلنیب، اَیتگن گپلری‌نینگ تۉغریلیگینی تصدیقلشنی سۉره‌گن. طالبان ایکّله‌سی‌نینگ هم تېلفونلرینی تېکشیریب، اولر اۉرته‌سیده المشیلگن خبرلرنی تاپیشگه اورینگن، اما اونینگ اَیتیشیچه، دعوالرینی تصدیقلاوچی هېچ قنده‌ی دلیل تاپمه‌گن. بوندن تشقری، سارانینگ پاسپورتی و سفر حجتلری هم اونینگ اروپاده ییللر دوامیده یشه‌گنیدن سۉنگ عایله‌سی بیلن اوچره‌شیش اوچون افغانستانگه قَیتگنینی کۉرسه‌تگن.
بو عیال‌نینگ اَیتیشیچه، برچه توشونتیریشلر و حجتلرگه قره‌مه‌ی، خادملر قانونی جریانلرنی عملگه آشیریش اۉرنیگه، اونی کېینگی تېکشیروولرنی دوام اېتتیریش اوچون آلیب باریشلرینی اَیتیب، طالبان‌نینگ مفتی‌لریدن بیری‌نینگ اوییگه آلیب بارگنلر. سارا حکایه قیلیشیچه، مفتی اوّل اونگه: «سېن مېنینگ سینگلیم و آنه‌م کبی سن»، دېگن. اما بیرآزدن سۉنگ اونینگ باشیگه کۉرپه تشلب، اونگه جنسی تجاوز قیلگن؛ اونینگ اَیتیشیچه، بو واقعه اوشبو ایشده‌گی اېنگ چوقور و اېنگ آغریقلی جراحت دیر.
شوندن سۉنگ او کابل ولایتی قماقخانه‌سیگه، کېین اېسه پلچرخی قماقخانه‌سیگه کۉچیریلگن. اونینگ ایشیده قید اېتیلگن عیبلاو «اخلاقی بوزوقلیک» دېب کۉرسه‌تیلگن؛ اونینگ اَیتیشیچه، بو عیبلاو فقط عایله‌سی‌نینگ شخصی هیداوچیسی بیلن بیر مو‌ترده بۉلگنیگه اساسلنگن اېدی، حال‌بوکه، اولر تامانیدن هېچ قنده‌ی جنایی خطتی-حرکت صادر اېتیلمه‌گن.
سارا کېینگی تېرگاولر دوامیده طالبان خادملریگه بیر نېچه بار اېری، آته‌سی و اکه‌سی اونینگ بو هیداوچی بیلن بیرگه بۉلیشیدن خبردار اېکنینی، حتا هیداوچی‌نینگ خاتینی هم اونی و عایله‌سینی تنیشینی اَیتگن. او بو همراهلیک مطلقا آچیق بۉلگنینی و اولر اۉرته‌سیده هېچ قنده‌ی یشیرین مناسبت یاکه ناقانونی خطی-حرکت بۉلمه‌گنینی تأکیدله‌گن.
او قماقده قریب اوچ آی اۉتکزگن؛ اونینگ اَیتیشیچه، بو کونلر قۉرقوو، تحقیر و ناانیقلیک بیلن کېچگن. هر سفر عیبسیزلیگی اثباتلنیشیگه امید قیلگنیده، ینگی تېرگاولر و تکراری عیبلاولرگه دوچ کېلگن. اونینگ اوچون قماق فقط آزادلیکدن محروم بۉلیش اېمس، بلکه خوفسیزلیک، انسانی قدر-قیمت و ایشانچ‌نینگ یېمیریلیشی تجربه‌سی هم بۉلگن.
نهایت، جزانی تۉلیق اۉته‌ش مدتی توگه‌شیدن آلدین اونینگ آزاد قیلینیشیگه شرایط یره‌تیلگن. اما بو عیال‌نینگ حکایه قیلیشیچه، آزادلیک هم خرجتسیز بۉلمه‌گن. او طالبان قالگن اۉن بېش کونلیک مدت عوضیگه اېریدن کتّه مقدارده پول طلب قیلگنینی اَیته‌دی؛ عایله اونی قماقدن چیقریش اوچون بو پولنی تۉله‌شگه مجبور بۉلگن.
آزادلیککه چیققه‌چ، سارا افغانستاننی ترک اېتیب، ییللر دوامیده یشه‌ب کېلگن مملکتیگه قَیتگن. اما اونینگ اَیتیشیچه، بو سفرده یۉقاتگنی فقط حیاتی‌نینگ بیر نېچه آیی اېمس اېدی؛ خوفسیزلیک حسسی، ایشانچی و روحی خاطرجمعلیگی‌نینگ بیر قِسمی هم اوندن ابدی تارتیب آلینگن.
سارانینگ حکایه‌سی فقط بیر عیال‌نینگ تقدیری حقیده اېمس؛ بلکه عیال‌نینگ عایله‌سی‌نینگ شخصی هیداوچیسی بیلن بیرگه بۉلیشی حبسگه آلینیشی، «اخلاقی بوزوقلیک»ده عیبلنیشی، زۉرآورلیک، سوءاستعمال و قماققه توشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن بۉلگن وضعیت‌نینگ تصویری دیر. بو حکایه طالبان‌نینگ عیاللرگه مناسبتی، حبسگه آلیش جریانلری و اولر‌نینگ اساسی حقوقلری همده انسانی قدر-قیمتی‌نینگ بوزیلیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون ثمره‌لی میکانیزملر‌نینگ یۉقلیگی حقیده جدّی سواللرنی اۉرته‌گه قۉیه‌دی.
