طالبان اوچون ۲۴ ساعتلیک برق؛ آدملر اېسه ایسّیق و قارانغولیکده جان سقلش اوچون کوره‌شماقده
امین کاوه
کابل‌نینگ بیر قطار اهالیسی یاز‌نینگ اېنگ ایسّیق کونلریده برق نعمتیدن محروم اېکنینی و فقط یریم کېچه‌دن باشلب اوچ-تۉرت ساعت دوامیده برق بارلیگینی اَیتماقده. اولر تأکیدلشیچه، ۲۴ ساعتلیک برق فقط طالبان عایله‌لری و اوشبو گروهگه علاقه‌دار شخصلر اختیاریده، اکثریت اهالی اېسه هر کونی برق‌دن فایده‌لنیش امکانیدن محروم.
کابل اهالیسی یازگی جزیره‌مه ایسّیقده ابرق‌‌نینگ کېسکین اوزیلیشلریدن قتّیق خواطر بیلدیرماقده و بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی حیاتنی اولر اوچون آغیرلشتیرگنینی، اولر‌نینگ آوازینی اېشیته‌دیگن هېچ قنده‌ی اداره یۉقلیگینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، کابل‌نینگ چیده‌ب بۉلمس ایسّیغی و برق یۉقلیگی سببلی چیندن هم حالدن تاییشگن و آدملر اېنگ عادی احتیاجلریدن هم محروم بۉلیب قالگن.
اسمی اوشبو گزارش‌ده تیلگه آلینیشینی ایسته‌مه‌گن کابل اهالیسیدن بیری شونده‌ی دېیدی: «بیر هفته‌دن بېری برق‌میز یۉق. فقط کېچه‌لری ساعت ۱ دن ۴ گچه اوچ ساعت برق بېریله‌دی. هوا جوده ایسّیق و ایسّیق موسمده ضرور بۉلگن برچه جهازلر، مثلاً، کولر و موزله‌تگیچ ایشله‌مه‌یپتی.»
کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی هم شونده‌ی دېیدی: «۲۴ ساعت‌نینگ حتا تۉرت ساعتیده هم برق‌میز یۉق. جمعیت‌نینگ یوقاری طبقه‌سیده یشه‌یدیگن آدملر‌نینگ، البته، قویاش سولرلری بار. اما بیز کمبغل آدملر نیمه قیله‌یلیک؟»
کابل اهالیسیدن ینه بیری سارا (مستعار)، شونده‌ی دېیدی: «۲۴ ساعتده تخمیناً تۉرت ساعت برق‌میز بۉله‌دی، او هم کۉپراق کېره‌ک بۉلمه‌گن وقتده کېله‌دی. برق کېچقورون ساعت ۸ گچه بۉله‌دی، اوندن کېین اوزیله‌دی. اگر ینه قَیته اولنسه هم، یریم کېچه‌ده بۉله‌دی و او پیتده همه اوخله‌یاتگن بۉله‌دی. اېرته‌لب اذان بیلن بیرگه ینه برق اۉچه‌دی، کېین اېسه تخمیناً ساعت ۸ دن ۱۰ گچه، هوا نسبتاً سلقین پیتده ینه اولنه‌دی. اما توش و توشدن کېین هوا جوده ایسّیق بۉلگنده عموماً برق بۉلمه‌یدی، شو سببلی اوینی ساویتیش اوچون بیرار واسطه‌دن فایده‌لنه آلمه‌یمیز. حتا موزله‌تگیچ ایچیده‌گی سوو هم ساویمه‌یدی. بوندن تشقری، سوو تنقیصلیگی و برق یۉقلیگی سببلی باله‌لرنی هم بیرآز سلقینلشسین دېب چۉمیلتیره آلمه‌یمیز.»
بو کابل اهالیسی ینه قۉشیمچه قیله‌دی: «هر دایم هوا جوده ایسّیق بۉله‌دیگن فصللرده یاکه قیشده ساووق اېنگ یوقاری درجه‌گه یېتیب، آدملر برققه هر قچانگیدن کۉپراق محتاج بۉله‌دیگن پیتده برق موجود بۉلمه‌یدی. باشقه تاماندن، یاقیلغی و گاز نرخلری هم کېسکین آشگن و اولردن فایده‌لنیش قیینلشگن. حتا کابل‌نینگ کۉپلب حدودلریده گاز عموماً تاپیلمه‌یدی. طالبان ییل دوامیده سوو و برق لایحه‌لری حقیده کۉپ بار ترغیبات قیلدی، اما اولر‌نینگ برچه‌سی شعار و ترغیبات درجه‌سیده قالیب کېتدی.»
نوا (مستعار) شونده‌ی دېیدی: «هوا ایسیشی بیلن بیرگه برق اوزیلیشلری هم کۉپه‌یدی. ۲۴ ساعت‌نینگ اتیگی آلتی ساعتلریده برق‌میز بار. هوا جوده ایسّیق و هېچ بۉلمه‌گنده کولر همده پکه‌دن فایده‌لنیشیمیز اوچون برق بۉلیشی کېره‌ک. اما افسوسکی، حتا ساووق سوو هم ایچه آلمه‌یمیز. بونده‌ی ایسّیق هواده اویده بېمارلر و کېکسه‌لرنی مراقبت قیلیش جوده قیین، چونکه اولر ایسّیققه نسبتاً کۉپراق حمایه‌سیز. بوندن تشقری، گاز نرخی هم آشگن. بونده‌ی شرایطده الکتر بۉلیشی کېره‌ککی، آدملر اۉز خرجتلرینی کمه‌یتیره آلسین. گاز نرخی آشگنی سببلی برق کېلمه‌گونچه طعام پیشیرمه‌یدیگن کۉپلب عایله‌لرنی بیله‌من.»
بو کابل اهالیسی ینه شونده‌ی دېیدی: «بیر نېچه کون آلدین طالبان برق حالتینی یخشیلش اوچون ینگی شرطنامه امضالنگنینی اَیتدی. اما بیز برق تأمیناتیده یخشیلنیشنی کوته‌یاتگن اېدیک. برق یۉقلیگیدن یوزه‌گه کېلگن قارانغولیک و ایسّیق آدملر حیاتینی چیده‌ب بۉلمه‌س درجه‌گه یېتکزگن.»
کابلده‌گی عیال ژورنالیستلردن بیری شونده‌ی دېیدی: «برق‌نینگ تکرار-تکرار اوزیلیشی نه‌فقط کونده‌لیک حیاتنی ایزدن چیقره‌دی، بلکه آنلاین ایشلرگه هم جدّی تأثیر کۉرسه‌ته‌دی. مېن ژورنالیستمن و اویدن توریب آنلاین ایشله‌یمن. هر سفر برق اوزیلگنده انترنت هم ایشله‌مه‌ی قاله‌دی و حسابات همده خبرلرنی اۉز وقتیده یوباره آلمه‌یمن. بو مېنی دایما خواطرگه ساله‌دی، چونکه ایش مدتینی اۉتکزیب یوباریشیم ممکن. حتا پاوربانک هم برق اوزیلیشلری اوزاق دوام اېتگنی سببلی چارجسیز قالگن اېدی و اونی قوّتلش اوچون باشقه جایگه باریشگه مجبور بۉلدیم.»
بوندن اوّل، خلق‌ارا قیزیل خاچ کمیته‌سی (ICRC)۲۰۲۲-ییلده اعلان قیلگن حساباتیده افغانستان‌نینگ کۉپلب شهرلری برق تنقیصلیگی و اوزیلیشلریگه دوچ کېله‌یاتگنینی، مملکت‌نینگ برققه بۉلگن احتیاجی‌نینگ کتّه قِسمی خارجدن تأمینلنیشینی بیلدیرگن اېدی. اوشبو تشکیلات‌نینگ معلوماتیگه کۉره، افغانستانده استعمال قیلینه‌یاتگن برق انرژیسی‌نینگ اتیگی تخمیناً ۲۲ فایزی مملکت ایچیده ایشلب چیقریله‌دی، قالگن قِسمی اېسه قۉشنی دولتلردن آلیب کېلینه‌دی.
شونینگدېک، «Energy Policy» علمی ژورنالیده چاپ اېتیلگن تدقیقاتگه کۉره، افغانستان برق ساحه‌سی آلیب کېلینه‌دیگن برققه کوچلی قره‌ملیک، ایچکی ایشلب چیقریش قوّتی‌نینگ یېتیشمسلیگی، باشقروو‌نینگ ضعیفلیگی و مسؤول اداره‌لرده‌گی ترکیبی معمالر کبی کېنگ کۉلملی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده.
«افغانستان برق ساحه‌سینی اصلاح قیلیش: برق‌دن عمومی فایده‌لنیش یۉلیده‌گی تۉسیقلر» نامی بیلن چاپ اېتیلگن اوشبو تدقیقاتده اَیتیلیشیچه، ۲۰۰۲-ییلدن کېین برق ترماغینی رواجلنتیریش اوچون میلیاردلب دالر سرمایه کیریتیلگنیگه قره‌مه‌ی، اېریشیلگن نتیجه‌لر کوتیلگن درجه‌دن پست بۉلگن. حساباتده تأکیدلنیشیچه، اوزه‌تیش ترماغیده‌گی معمالر، برق تأمیناتی‌نینگ بې‌قرارلیگی و تېز-تېز یوز بېره‌دیگن اوزیلیشلر اقتصادی خرجتلرنی آشیرگن همده کۉپلب فقرالر و بیزنسلرنی برق تأمیناتی اوچون دیزل جنراتورلری کبی مقابل منبعلرگه قره‌م قیلیب قۉیگن.
