اوکراین‌دن سبق: ینگیلیکلر اتاق‌لری‌نینگ چیدملیلیگی مطبوعات اېرکینلیگینی حقیقتگه ایلنتیره‌دی
اوکراین منطقوی مستقل مطبوعات ناشرلری اویوشمه‌سی اجراچی باشقیرووچیسی، اکسانا بروفکو
اوکرایندهگی محلی گزېته‌لردن بیری‌نینگ باسمه تیراژی‌نینگ قریب ۸۰ فایزی روسیه هجوملریدن بیریده یانیب کېتدی. بو گزېته‌‌نینگ تحریریتی بوندن آلدین ویران قیلینگن اېدی؛ شونگه قره‌مه‌ی، گزېته اۉز اۉقووچیلریگه یېتیب باریشی کېره‌ک اېدی.
«مژیفسکی مریدیان» گزېته‌سی اوکراین‌نینگ «دنیپروپتروفسک» ولایتیده‌گی جبهه چیزیغیدن ۲۰ کیلومتر اوزاقلیکده جایلشگن «مژیو» حدودی اهالیسی اوچون نشر اېتیله‌دی. اوروش بو حدود اهالیسینی کۉچیشگه مجبور قیلدی و اولر‌نینگ اکثریتی بو یېرنی ترک اېتدی. دایمی هجوملرگه قره‌مه‌ی، اولر‌نینگ اَیریملری همان اۉز توغیلیب-اۉسگن جایلریده قالگن. گزېته‌‌نینگ آفیسی ویران بۉلدی، بیراق ژورنالیستلر اونی چاپ اېتیش و «مېجاوه» حدودیده حلی قالگن یاکه باشقه حدودلرگه کۉچیب کېتگن آدملرگه ترقه‌تیشنی دوام اېتتیردیلر.
هجوم اېنگ سۉنگگی سان‌نینگ اکثریت نسخه‌لرینییۉق قیلگنیده، بیز‌نینگ اویوشمه‌میز و خلق‌ارا همکارلریمیز گزېته‌نی قَیته چاپ اېتیشگه‌یاردم بېردی. قَیته چاپ اېتیلگن نسخه‌لر آخر-عاقبت اۉقووچیلریگه‌یېتیب باردی.
مېن بو گزېته‌لرنی آله‌یاتگن آدملر‌نینگ ویدیوسینی کۉردیم. اولر شونچه‌که ینگیلیکلرنی اۉقیشمه‌یاتگن اېدی؛ بلکه اولرنی اویلریگه باغلب توره‌دیگن بیرار نرسه‌نی قۉللریده اوشلب توریشگن اېدی. اولر‌نینگ کۉپچیلیگی اوچون اوی اېندی اوروشدن آلدینگی حالتده موجود اېمس. بو گزېته اۉزیده قۉشنیلری‌نینگ اسملری، تنیش کۉچه‌لر، محلی حکایه‌لر و عادی حیات خاطره‌سینی آلیبیورردی.
مېنییگیرمه‌ییلدن آرتیق وقت دوامیده اوکرایندهگی مستقل محلیعاموی اخبارات واسطه‌لری بیلن ایشله‌یمن. روسیه‌‌نینگ کېنگ کۉلملی باسقینیدن آلدین ایشیمیز‌نینگ اساسی قِسمی محلیینگیلیکلر تشکیلاتلریگه اولرنی کوچه‌یتیریش و برقرارلشتیریشده‌یاردم بېریشدن عبارت اېدی. اما اوروش بو مسأله‌نی اۉزگرتیردی. اساسی سوال شونده‌ی بۉلدی: اولرنی قنده‌ی قیلیب عموماً فعال حالده سقلب قالیشیمیز ممکن؟
بیز‌نینگ وظیفه‌میز شاشیلینچ احتیاجلرنی جواب بېریش امکانیتیگه اېگه همکارلر بیلن باغلش و فردی قۉللب-قوّتلش چاره‌لرینی ثمره‌لی ترماققه ایلنتیریش اېدی. اوکرایندهگی تحریریتلر جهازلر، علاقه‌لر و یېچیملرینی اۉزارا بهم کۉردیلر. خلق‌ارا همکارلر فوق‌العاده‌یاردم، تکنالوژی و تجربه بیلن تأمینله‌دیلر. بیرگه‌لیکده بیزاداره‌لری،برق تأمیناتی، علاقه واسطه‌لری و درآمدلریدن اَیریلگن پیتده میدیا تشکیلاتلری‌نینگ ایشلشده دوام اېتیشیگه‌یاردم بېردیک.
بوگون بو سوال ینه اۉزگرماقده: اۉرگنگنلریمیزنی قنده‌ی قیلیب بهم کۉریش ممکن بۉلگن چیدملیلیک و برقرارلیککه ایلنتیره‌آله‌میز؟
خلق‌ارا میدیاجماعه‌سی بیزگه اېنگ کۉپ کېره‌ک بۉلگن پیتده اوکراین تحریریتلرییانیده توردی. بو یاردم مستقل عاموی اخبارات واسطه‌لریگه امان قالیش و اۉز جماعه‌لریگه نشر همده اخبارات یېتکزیشنی دوام اېتتیریشگه‌یاردم بېردی. اما بیز بو بیردملیکنی فقط قبول قیلووچی تامان اېمسمیز. بیز‌نینگ هم بو همکارلیکلرگه تقدیم اېته‌دیگن نرسه‌میز بار: عادتی تیزیملر ایشدن چیققن پیتده ژورنالیست‌لیکنی تیریک و فعال سقلب قالیش اوچون مشقت بیلن آرتتیریلگن بیلیم و تجربه.
بوگون اۉز تحریریتینگیزنی تصور قیلینگ. اگر برق بیردن اۉچیب قالسه، نیمه بۉله‌دی؟ بیر ساعتگه؟ بیر کونگه؟ یاکه بیر نېچه کونگه؟ جماعه‌نگیز نیمه قیلیشی کېره‌کلیگینی بیله‌دیمی؟ سراسیمه و واهمه‌گه توشمسدن ینگیلیکلرنی اعلان قیلیشنی دوام اېتتیره آله‌سیزمی؟
بیز بو وضعیت نیمه‌نی انگله‌تیشینی بیله‌میز. بیز بونی اۉرگنیشگه مجبور بۉلدیک. اوزاق دوام اېته‌دیگنبرق اوزیلیشلری پیتیده قنده‌ی ایشلشنی،آست-قورمه‌لر ایشدن چیققنده علاقه‌نی قنده‌ی سقلب قالیشنی، معلوماتلر و جهازلرنی قنده‌ی حمایه قیلیشنی، مقابل و ذخیره تیزیملرنی قنده‌ی سازلشنی همده جسمانیاداره‌سی اېندی خوفسیز بۉلمه‌گن پیتده تحریریتنی قنده‌ی فعال حالده سقلشنی اۉرگندیک.
«اودسا» شهریده‌گی محلی گزېته اۉزی‌نینگ مینگ سانینیبرق اۉچگن، ایسیتیش تیزیمی ایشله‌مه‌گن و قارانغولیک حکم سورگن پیتده چاپ اېتدی. مېنهلی هم اۉشه گزېته‌نی کتبخانه‌مده سقله‌یمن. بو گزېته مېنگه چیدملیلیک موهوم خصوصیت اېمسلیگینی، بلکه اۉقووچیلری کوته‌یاتگنینی بیله‌دیگن آدملر تامانیدن قبول قیلینه‌دیگن عملی قرارلر مجموعه‌سی اېکنینی اېسله‌ته‌دی.
هېچ بیر تحریریت بو سبقلرنی بونده‌ی قیینچیلیکلر بیلن اۉرگنیشگه مجبور بۉلمه‌سلیگی کېره‌ک. دنیا هم تحریریتلر انقراض و اوزیلیشلر شرایطیده قنده‌ی ایشلشنی دوام اېتتیریشی ممکنلیگینی اۉرگنیش اوچون باشقه اوروشنی کوتمسلیگی کېره‌ک.
اوکراین‌ده اۉرگنه‌یاتگنلریمیز بو مملکت بیلن چېکلنیب قالمسلیگی ممکن. مهم سبق شونچه‌که تحریریتلرینه‌ده چیدملی بۉلیشی کېره‌کلیگی اېمس؛ بلکه چیدملیلیک فقط بیرته تحریریت‌نینگ شخصی مسؤولیتی اېمس، عمومی صلاحیت بۉلیشی کېره‌کلیگیدیر.
کیچیک محلی تحریریت برچه خوفسیزلیک تیزیملری، ذخیره عملیاتلری، تخنیکییېچیملریاکه فوق‌العاده امکانیتلرنییالغیز اۉزییره‌ته آلمه‌یدی. اما ینگیلیکلر تشکیلاتلری ترماغی تحریریتلرگه اولر هېچ قچان یالغیز اۉزلری قۉلگه کیریته آلمه‌یدیگن امکانیتلرنی بېره آله‌دی. ذخیره پرنتر مالیوییاردم کبی مهم بۉلیشی ممکن، عمومی خوفسیزلیک پروتوکلی اېسه جهازلر کبی مهم بۉلیشی ممکن.
بو تجربه مېنینگ میدیا اویوشمه‌لری و خلق‌ارا ترماقلر‌نینگ رۉلیگه بۉلگن قره‌شیمنی اۉزگرتیردی. اولر‌نینگ قدری فقط منبعلرنی تقسیملشده اېمس؛ بلکه آدملر، بیلیم و امکانیتلرنی باغلشده‌دیر انقراض بو علاقه‌لرنی نهایتده ضرور قیلیب قۉییشیدن آلدین.
مېن میدیا بیردملیگی‌نینگ حقیقی معناسینی شونده‌ی توشونه باشله‌دیم: اونی خیریه صفتیده اېمس، بلکه تجربه، منبعلر و مسوولیت هر ایکّییۉنه‌لیشده آقه‌دیگن تیزیم صفتیده. بیز محتاج بۉلگنیمیزده‌یاردم آلدیک و اېندی اۉرگنگنلریمیزنی باشقه‌لر بیلن بهم کۉریشیمیز ممکن.
بو‌نینگینه‌ده کېنگراق سببی هم بار. محلی تحریریتیۉق بۉلیب کېتگنده، جمعیت فقط بیرته میدیا تشکیلاتیدن اَیریلمه‌یدی؛ بلکه اونینگ کۉچه‌لری، انستیتوتلری، معمالری و اهالیسینی بیله‌دیگن آدملردن هم اَیریلیشی ممکن. انقراض پیتیده بو محلی بیلیم‌نینگ اۉزیینگیلیکلر‌نینگ اۉزی کبی مهم بۉلیشی ممکن.
بو مسأله سۉز و مطبوعات اېرکینلیگی مسأله‌سیگه هم باریب تقه‌له‌دی. بیز کۉپینچه مطبوعات اېرکینلیگینی اره‌لشووسیز خبر بېریش، نشر اېتیش و سۉزلش حقوقی صفتیده تعریفله‌یمیز. اما تحریریت فعالیتیوریتیش امکانیتیدن محروم بۉلسه، نشر اېرکینلیگی‌نینگ اۉزی اونچه‌لیک کتّه معنا کسب اېتمه‌یدی.
انقراض شرایطیده مطبوعات اېرکینلیگی امکانیت و صلاحیت مسأله‌سیگه ایلنه‌دی: ژورنالیستلراداره‌سی ویران بۉلگن،برق اۉچگن، درآمدلرییۉقالگنیاکه جمعیتی کۉچیشگه مجبور بۉلگن پیتده هم خبر بېریشنی دوام اېتتیره آله‌دیلرمی؟ شو سببلی تحریریتلر‌نینگ چیدملیلیگی مطبوعات اېرکینلیگیدن اجره‌لمه‌یدی. بو مطبوعات اېرکینلیگینی حقیقی قیله‌دیگن شرطلردن بیریدیر.
مېن بیردملیکنیینه‌ده شخصیراق طرزده هم باشدن کېچیرگنمن. روسیه‌‌نینگ کېنگ کۉلملی باسقینی‌نینگ دستلبکی کونلریده پارتلشلر الّه‌قچان باشلنگن «کی‌یف» شهرییقینیدن فرزندلریمنی آلیب چیقه‌یاتگن اېدیم. بیز«وینیتسیا» شهریگه‌یېتیب باردیک. او یېرده«الکساندر»اسملی محلییناشر مېنگه و فرزندلریمگه بیر کاسه «بورش» سوپ بېردی. مېن هنوز اونینگ تأمینی اېسله‌یمن.
اۉشه پیتده مېن میدیا همکارلیکلرییاکه چیدملیلیک حقیده اۉیله‌مه‌یاتگن اېدیم؛ بوتون فکریم فرزندلریمنی خوفسیز جایگه‌یېتکزیش بیلن بند اېدی. ییللر اۉتیب، انسانلر و ینگیلیکلر تشکیلاتلری اۉرته‌سیده‌گی بیردملیک اصلیده نیمه‌نی انگله‌تیشی حقیده اۉیله‌گنیمده،هنوز اۉشه کاسه بورش یادیمگه توشه‌دی.
بیز کۉپینچه بیردملیک حقیده بودجه، جهازلر و نهادی همکارلیکلر شکلیده گپیره‌میز. بولر مهم. اما ماهیتاً بیردملیک جوده عادی: کیمدیر معماگه دوچ کېلگنیده، اونینگیالغیز تشلب قۉییلمسلیگیگه ایشانچ حاصل قیله‌سیز. خلق‌ارا میدیا هم‌جمعیتیدن آلگن نرسه‌میز عیناً شو.
اوکراینیېتکرمه‌لری بیر-بیریگه بېرگن نرسه هم شو؛ اېندی بیز باشقه‌لرگه یېتکزیشیمیز ممکن بۉلگن نرسه هم شو. بیز بو سبقلرنی قیینچیلیک بیلن اۉرگنیشگه مجبور بۉلدیک. اولرنی بهم کۉریش باشقه‌لر بو آغیریۉلنی باشدن کېچیریشگه مجبور بۉلمه‌سلیگینی تأمینلش‌نینگ بیریۉلیدیر.
اېسلتمه: اوشبو تحلیلی مقاله «جهان ینگیلیکلری کونی» دایره‌سیده بویورتمه قیلینگن؛ بو حقیقت و شفّافلیکنی تقدیم اېتیشده ژورنالیست‌لیک‌‌نینگ حیاتی مهم رۉلیگه اورغو بېرووچی خلق‌ارا کمپاینی دیر. قَیته نشر قیلووچیلر شو پارا‌گرا‌فنی سقلب قالیشی و اصل مؤلف نامینی کۉرسه‌تیشی کېره‌ک. مقاله‌نی تۉلیق قَیته نشر اېتیش و ترجمه قیلیش بې‌پول، بیراق ترجمه اصل متننی انیق عکس اېتتیریشی همده اونینگ معناسی یاکه مضمونینی اۉزگرتیرمسلیگی شرط. قیسقرتیریش یاکه مېدیا اسلوبیگه ماسلشتیریش اوچون کیچیک تحریرلرگه شو اساسده رخصت اېتیله‌دی. امکان بۉلسه، التماس، «جهان ینگیلیکلری کونی» منزلیگه (worldnewsday.org) حواله بېرینگ.
