تعلیم صفتی‌نینگ پسه‌ییشی و اعتبارسیزلیک؛ اۉقووچیلر‌نینگ درس اۉقیشگه قیزیقیشی یۉق
ایلیا
بیر گروه عایله‌لر مکتبلرده جدّی تعلیم‌نینگ یۉقلیگی و مسووللر‌نینگ اعتبارسیزلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر کۉپلب مکتبلرده تعلیم جریانی جدّی آلیب باریلمه‌یاتگنی و حتا اۉقووچیلر اۉرته‌سیده‌گی جنجللر هم مسووللر تامانیدن کوزه‌تیب باریلمسدن دوام اېته‌یاتگنینی اَیتماقده. بو عایله‌لر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، قیزلر‌نینگ مکتبلردن چیقریب تشلنیشی همده رقابت و تعلیم آلیشگه بۉلگن رغبت امکانیتلری‌نینگ کمه‌ییشی بیلن بیرگه، کۉپلب اۉقووچیلر اقتصادی قشّاقلیک سببلی مکتب و بیلیم یورتینی تشلب، ایشلشگه اۉتگن. اولر قۉشیمچه قیلیشیچه، هلی هم مکتبلرده قتنه‌شه‌یاتگن اۉقووچیلر هم بیلیم درجه‌سینی جدّی بهالش و اۉزلشتیریشینی تېکشیریشسیز یوقاری صنفلرگه اۉتکزیله‌دی و آخر-عاقبت بیتیره‌دی.
بو عایله‌لر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده طالبان سیاستی و تعلیمگه بۉلگن اعتبارسیزلیک نتیجه‌سیده قیزلری تعلیمنی دوام اېتتیریشدن قالگنینی، اۉغیللری اېسه مکتبگه باریشیگه قره‌مه‌ی، صفتلی تعلیم آلمه‌یاتگنینی اَیتماقده.
یېتّینچی صنف اۉقووچیسی‌نینگ آنه‌سی سویتا (مستعار)، اۉغلی مکتب‌نینگ دستلبکی ایکّی ییلیده اۉقیش حالتی یخشی بۉلگنینی و بهالرینی سقلب قالیش اوچون کۉپ حرکت قیلگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «باله‌م یېتّینچی صنفده اۉقیدی. دستلبکی ایکّی ییلیده درسی و بهالری یخشی اېدی و بهالری پسه‌ییب کېتمسلیگی اوچون جوده کۉپ حرکت قیلردی. دایم: «بیر بها آلیش قیین»، دېردی. اما حاضر مکتبگه باریب-کېله‌دی، مېن و آته‌سی اونی زۉرلب درس قیلدیره‌میز. بهالری یخشی بۉلسه-ده، درسلرنی بیلمه‌یدی، حتا ایلگری اۉرگنگن نرسه‌لرینی هم اونوتیب قۉیگن.»
بو آنه اۉغلی‌نینگ اېندی درس اۉقیشگه هېچ قنده‌ی رغبتی قالمه‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، فرزندیدن نېگه درس اۉقیمسلیگینی سۉره‌گنیده، او جوابا: «مکتبده شونچه درس اۉقییاتگن بۉلسک، ینه نیمه قۉشیمچه اۉقیشیم کېره‌ک؟» دېیدی.
سویتا، اۉغلی پنج‌شنبه کونلری هم مکتبگه بارمسلیگینی اَیته‌دی، چونکه اونینگ سۉزلریگه کۉره، کۉپلب اۉقیتووچیلر بو کونی مکتبگه کېلمه‌یدی.
بو آنه فرزندی‌نینگ کېله‌جگیدن خواطر بیلدیریب، شونده‌ی دېیدی: «کېله‌جگی قنده‌ی بۉلیشیدن حیرانمن. آته‌سیگه: «اونی بیر اوسته‌گه شاگرد قیلیب آلیب بار، هېچ بۉلمه‌گنده مکتبده بیرار نرسه اۉرگنمسه، بیرار کسب-هنر اۉرگنسین؛ بو مملکتده هېچ نرسه جاییده اېمس و کېله‌جکده باشقه‌لرگه محتاج بۉلمه‌سین»، دېیمن.»
کوثر (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، اونینگ تۉرت فرزندی اۉقووچی، اما اونینگ سۉزلریگه کۉره، مکتبلرده جدّی تعلیم یۉق و حتا اۉقووچیلر اۉرته‌سیده‌گی جنجللر هم مسووللر تامانیدن کوزه‌تیب باریلمسدن دوام اېتماقده.
بو آنه شونده‌ی دېیدی: «اۉتگن کون قیزیم: «استاذیمیز صنفده یۉق اېدی. اۉقووچیلر بیر-بیری بیلن اوریشیشدی. اۉقووچیلردن بیری سوو بوتلی بیلن صنفداشلریدن بیری‌نینگ کۉزیگه اوردی. اۉقیتووچی صنفگه کیرگنیده، حالسیز بۉلیب قالدی. ینه بیر قیز اۉقووچینی هم بیر اۉغیل اۉقووچی اورگن اېدی»، دېدی.»
کوثر مکتب مسووللری اۉقووچیلر‌نینگ درسگه کېلمسلیگی مساله‌سینی هم یېترلیچه کوزه‌تیب بارمه‌یاتگنینی اَیته‌دی: «مثلاً، فرزندیمگه رخصت آلیش اوچون بارسم، سببینی سۉره‌مسدن جوده آسانلیک بیلن رخصت بېریشه‌دی. «اېرته‌گه هم کېلمسه، معما اېمس، کېلگن دېب قۉیه‌من»، دېیشه‌دی. اولر شونچه‌که اۉتکزیب یوباریشه‌دی.»
بو آنه شونده‌ی دېیدی: «باله‌لریم خفه و چرچه‌گن، یقینده یېتیم قالیشدی. اوییمیز تاغده و اولر اوچون طبی همده ضرور امکانیتلر موجود اېمس. مکتبگه هم باریشسه-یو، اۉقیتووچی اولر بیلن شغللنمسه، قیین.»
شکیبا (مستعار) اۉغلی مکتب‌نینگ اۉنینچی صنفیده اۉقیشینی، اما اونینگ سۉزلریگه کۉره، اۉنینچی صنف اۉقووچیسی درجه‌سیده هېچ نرسه اۉرگنمه‌گنینی اَیته‌دی. او اۉغلیدن درس اۉقیشنی سۉره‌گنیده، او جوابا: «نیمه‌نی اۉقی؟ مکتبده مسخره‌بازلیک-کو»، دېیدی.
او شونده‌ی دېیدی: «او ایرانگه باریب ایشلشنی یاکه اگر بورسیه تاپیلسه، اۉقیش اوچون باشقه بیر دولتگه باریشنی قتّیق ایسته‌یپتی. «افغانستانده اۉقیمیمن، چونکه بو یېرده اۉقیش‌نینگ فایده‌سی یۉق. کون بۉیی مکتبده مسخره‌بازلیک»، دېیدی.»
بو آنه طالبان تامانیدن قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشینی تقیقلشینی تنقید قیلیب، طالبان سیاستی و تعلیمگه بۉلگن اعتبارسیزلیک نتیجه‌سیده ایکّی قیزی تعلیمنی دوام اېتتیریشدن قالگنینی، اۉغلی اېسه مکتبگه باریشیگه قره‌مه‌ی، صفتلی تعلیم آلمه‌یاتگنینی اَیته‌دی.
شکیبا قۉشیمچه قیله‌دی: «ایکّی قیزیم آلتینچی صنفنی توگه‌تدی، اما اېندی طالبان اولر‌نینگ مکتبگه باریشیگه رخصت بېرمه‌یدی. اولر‌نینگ اۉزلری هم جوده رنجیگن و کېله‌جگیدن خواطرده. اولرنی اۉقیش اوچون قۉشنی دولتگه آلیب باریشگه مالیوی امکانیتیم و شرایطیم یۉق. بیر فرزندیم شو طرزده سوادسیز قاله‌دی، قیزلریم هم تعلیمدن قالگن. فرزندلریم‌نینگ کېله‌جگی اوچون جوده خواطرده‌من.»
شونگه قره‌مه‌ی، بیر طلبه‌‌نینگ آته‌سی فواد اۉغلی اۉتگن ییلی مکتبنی بیتیرگنینی، اما اونینگ سۉزلریگه کۉره، مکتب دوریده فایده‌لی هېچ نرسه اۉرگنمه‌گنینی اَیته‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، او بیلیم یورتیگه قبول قیلینگن و حاضر بو آته‌‌نینگ فکریچه، مکتبده حکم سورگن اۉشه حالت بیلیم یورتیده هم دوام اېتماقده و جدّی همده ثمره‌لی تعلیم بېریلمه‌یپتی.
بو آته شونده‌ی دېیدی: «اۉغلیم طلبه، اما حتا بیرته خودکار قلمی هم یۉق. بو قنده‌ی بیلیم ییورتی و قنده‌ی اداره اېکنینی توشونمه‌یمن. بیز بیلیم یورتیده اۉقیگنیمیزده، حتا یېترلیچه اوخله‌مسدیک؛ اما حاضر مکتب و بیلیم یورتی اۉقووچیلرینی شونچه‌که اۉتکزیب یوباریشماقده.»
فواد قۉشیمچه قیله‌دی: «قیزلر هم یۉق، رقابت هم یۉق. کۉپلب باله‌لر قشّاقلیک سببلی مکتب و بیلیم یورتینی تشلب، ایشلشگه اۉتگن. قالگنلری هم هېچ قنده‌ی بهالشسیز بیتیریب چیقه‌دی. مېنینگ باله‌مگه اۉخشه‌گن اۉنلب باشقه باله‌لر هم خودّی شونده‌ی.»
بو حالت افغانستان تعلیم تیزیمی طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ کېنگ کۉلملی اۉزگریشلرگه دوچ کېلگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
طالبان سۉنگگی بېش ییل دوامیده بیر گروه اۉقیتووچیلرنی ایشدن بۉشه‌تگن و قیزلر تعلیمیگه، جمله‌دن، آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشینی تقیقلشگه عاید کېنگ کۉلملی چېکلاولر جاری قیلگن.
