ایچکی ضدیتلر طالباننینگ ایکّینچی حاکمیتینی تهدید آستیگه قۉیهدیمی؟
سیدعبدالکریم هاشمی
افغانستان زمانهوی تاریخیده کمدن-کم حاللرده برقرار سیاسی برقرارلیکنی باشدن کېچیرگن. حکومتلرنینگ المشیشی، اهالی اوروشلری، خارجی ارهلشوولر و منطقوی کوچلر رقابتی دایما اوشبو مملکت سیاستینینگ یۉنهلیشینی بېلگیلب کېلگن. طالباننینگ بیرینچی حاکمیتی هم ۱۹۹۶-ییلدن ۲۰۰۱-ییلگچه بېش ییلدن آرتیق دوام اېتمهدی. شمالده قرشیلیک جبههسینینگ شکللنیشی، خلقارا باسیملر و نهایت ۱۱-سپتمبر واقعهلریدن کېینگی امریکا هجوملری اوشبو رژیمنینگ قولهشیگه آلیب کېلدی. شوندن سۉنگ خلقارا همجمعیتی قۉللب-قوّتلهگن جمهوریت توزومی قریب ییگیرمه ییل دوامیده افغانستانده حکمرانلیک قیلدی. بیراق ۲۰۲۱-ییل یازیده، امریکا قۉشینلرینینگ شاشیلینچ چیقیب کېتیشی بیلن بیر وقتده، او قولهب توشدی و طالبان ینه حاکمیتنی قۉلگه آلدی.
طالباننینگ قَیتیشی افغانستان سیاستیده ینگی صحیفه آچدی. گروه حاکمیتینینگ دستلبکی ییللریده اۉز حاکمیتینی مستحکملش بیلن بیرگه اَیریم منطقوی و خلقارا دولتلر بیلن چېکلنگن علاقهلرنی یۉلگه قۉییشگه حرکت قیلدی. شو بیلن بیرگه، چیتایل وطنداشلری، اینیقسه امریکالیکلر و اروپالیکلرنینگ حبسگه آلینیشی محبوس المشیووی و سیاسی مذاکرهلرنی ایلگری سوریش اوچون طالباننینگ سودالشوو واسطهلریدن بیریگه ایلندی. بو سیاست اَیریم حاللرده خارجدهگی قماقخانهلردن طالبان اعضالرینینگ آزاد قیلینیشیگه یاکه سیاسی باسیمنینگ بیر قِسمینینگ کمهییشیگه آلیب کېلدی، بیراق سیاسی و اقتصادی مشروعیت یېتیشماوچیلیگینی برطرف اېته آلمهدی.
کۉپلب کوزهتووچیلر فکریچه، بوندهی یاندهشوو قیسقه مدتده طالبان اوچون اَیریم نتیجهلر بېرگن تقدیرده هم، گروهنینگ اساسی انقراضلرینی حل قیله آلمهیدی. اقتصادی انقراض، خلقارا یکّهلنیش، طالبان رژیمینینگ تن آلینمهگنلیگی و ایچکی ضدیتلرنینگ کوچهییشی هنوز سقلنیب قالماقده. باشقه تاماندن، امریکا هم اوکراین اوروشی، یقین شرقدهگی انقراض و چین بیلن استراتژیک رقابتگه اعتبار قرهتگنی سببلی افغانستاننی تشقی سیاستینینگ اساسی استوار یۉنهلیشی صفتیده کۉرمهیپتی.
تشقی معمالر بیلن بیر قطارده، طالبان ایچکی کېلیشماوچیلیکلرگه هم دوچ کېلماقده. طالباننینگ ایکّینچی حاکمیتینینگ ایلک ییلیدهیاق گروهنینگ تورلی قناتلری اۉرتهسیدهگی رقابت علامتلری نمایان بۉلدی. قرار قبول قیلیش مرکزینینگ کابلدن قندهارگه کۉچیریلیشی و حاکمیتنینگ تاباره کۉپراق هبتالله آخوندزاده اطرافیده جمعلنیشی قندهار هنوز اساسی حاکمیت مرکزی اېکنینی، کابلدهگی کۉپلب عملدارلر اېسه چېکلنگن وکالتلرگه اېگه اېکنینی کۉرسهتدی.
شو دورده حقانی ترماغی بیلن طالبان یېتکچیسیگه یقین دایره اۉرتهسیدهگی قرهشلر تفاوتی حقیده خبرلر ترقهلدی. سراجالدین حقانی و اوشبو آقیمگه یقین باشقه شخصلرنینگ ولایتلرگه سفرلری اَیریم تحلیلچیلر نظریده اولرنینگ حاکمیت توزیلمهسیدهگی تأثیرینی نمایش اېتیشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده بهالندی. آرهدن کۉپ اۉتمهی طالباننینگ قاچقینلر وزیری خلیل الرحمن حقانینینگ اۉلدیریلیشی گروه ایچیدهگی کوچلر موازنتی اۉزگرگنی حقیدهگی کۉپلب تخمینلرنی کېلتیریب چیقردی. گرچه شوندن کېین آچیق کېلیشماوچیلیکلر کمراق کۉزگه تشلنگن بۉلسه-ده، هبتالله آخوندزادهنینگ هییت و جمعه نمازلری خطبهلریده تکرار-تکرار بېرگن آگاهلنتیریشلری کۉپلب کوزهتووچیلر تامانیدن ایچکی بیردملیکنی سقلش و رهبرلیک اوچون رقابتنینگ آلدینی آلیشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده تلقین قیلیندی.
طالبان ایچیدهگی کېلیشماوچیلیکلر فقط رهبر قناتلر اۉرتهسیدهگی رقابت بیلن چېکلنیب قالمهدی. گروهنینگ پشتون بۉلمهگن اعضالری آرهسیده هم ناراضیلیک استه-سېکین کوچهیدی. اوروشنینگ سۉنگگی ییللریده یاکه جمهوریت قولهگنیدن کېین طالبانگه قۉشیلگن کۉپلب تاجیک، اۉزبېک و هزاره کوچلری ینگی توزومده مناسب اۉرین اېگهللشنی کوتگن اېدی. اما طالبان صفیدهگی «تازهلش» دېب اتهلگن جریان نتیجهسیده کۉپلب محلی کوچلر حاکمیت توزیلمهسیدن چېتلشتیریلدی.
بو حالتگه آچیق ناراضیلیک بیلدیرگن ایلک شخصلردن بیری طالباننینگ هزاره قوماندانی مولوی مهدی بۉلدی. اونینگ طالبان رهبریتی بیلن کېلیشماوچیلیگی آخر-عاقبت حربی تۉقنهشووگه ایلندی. بو واقعه طالبان ایچیده هم اېتنیک و سیاسی ضدیتلر موجودلیگینی همده گروه اعضالیگی بوندهی کېلیشماوچیلیکلرنینگ یوزهگه کېلیشیگه تۉسقینلیک قیلمسلیگینی کۉرسهتدی.
کېینچهلیک اَیریم مدنی و اداری سیاستلر هم اوشبو ناراضیلیکلرنی کوچهیتیردی. بعضی بیلیم یورتلر لوحهلرینینگ پشتو تیلیگه المشتیریلیشی، تیل مسألهلرینی باشقریش اوچون کمیسیونلر توزیلیشی و پشتون بۉلمهگن محلی قوماندانلر رۉلینی کمهیتیریش حقیدگی خبرلر تورلی ملتلرگه منسوب طالبان اعضالری آرهسیده اعتراضلرگه سبب بۉلدی. شونینگدېک، اَیریم محلی قوماندانلرنینگ لوازمدن آلینیشی یاکه باشقه ولایتلرگه اۉتکزیلگنی حقیده هم خبرلر ترقهلدی. تنقیدچیلرنینگ فکریچه، بو قندهارگه یقین دایره قۉلیده حاکمیتنینگ ینهده مرکزلشهیاتگنیدن دلالت بېرهدی.
بو آرهده بدهخشان افغانستاننینگ اېنگ سېزگیر ولایتلریدن بیریگه ایلندی. اوشبو ولایت تاجیکستان، چین و پاکستان بیلن چېگرهدهگی استراتژیک جایلشوودن تشقری آلتین، لاجورد، لیتیوم و باشقه قیمتبها کانلرگه هم اېگه. سۉنگگی ییللرده بو کانلرنی قزیب آلیش حجمی آشدی و اولردن سېزیلرلی درآمد آلیندی. بیراق کۉپلب محلی اهالی، حتا بدخشاندهگی اَیریم طالبان قوماندانلری هم ولایتنینگ کان درآمدلریدن اولوشی جوده کملیگینی و محلی رواجلنیش قزیب آلیش حجمیگه ماس اېمسلیگینی تأکیدلهماقده. شو مسأله بدخشاندهگی ناراضیلیکلرنینگ اېنگ مهم سببلریدن بیریگه ایلنگن.
شونینگدېک، اَیریم محلی طالبان کوچلرینینگ کانلرنی قزیب آلیش جریانیگه قرشی چیقهیاتگنی و قزیب آلووچی کمپنیلر فعالیتیگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینهیاتگنی حقیده هم خبرلر بار. گرچه طالبان بو کېلیشماوچیلیکلرنی چېکلنگن و نظارت قیلینهدیگن دېب تعریفلهیاتگن بۉلسه-ده، بوندهی ناراضیلیکلرنینگ دوام اېتیشی اۉز مشروعیتینی ایچکی بیردملیک و افغانستان حدودی اوستیدن تۉلیق نظارتگه اساسلهگن رژیم اوچون جدّی سیناو بۉلیشی ممکن.
سۉنگگی آیلرده طالبان اوشبو کېسکینلیکلر کوچهیگن بیر پیتده بیر نېچه امریکالیک فقرانی هم آزاد قیلدی. اَیریم تحلیلچیلر بونی تشقی باسیمنی کمهیتیریش و ایچکی معمالرنی باشقریش اوچون وقت یوتیشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده بهالهماقده. شو دورده طالبان مدافعه وزیری ملا محمد یعقوبنینگ بدخشانگه سفری هم کتّه اعتبار قازاندی. بو سفر افغانستان و پاکستان چېگرهسی بۉیلب تۉقنهشوولر دوام اېتهیاتگن، اَیریم چېگره حدودلری اۉققه توتیلهیاتگن بیر پیتده عملگه آشیریلدی. شو باعث، طالباننینگ ایچکی ناراضیلیکلر، اینیقسه بدخشاندهگی وضعیت بارهسیدهگی خواطری پاکستان بیلن چېگرهدهگی خوفسیزلیک تهدیدلریدن هم کوچلیمی، دېگن سوال توغیلدی.
بو سوالگه حاضرچه انیق جواب بېریش ممکن اېمس. بیراق حکومتلر تجربهسی شونی کۉرسهتهدی که حاکمیتنینگ اجتماعی و سیاسی تیهنچیدن کېلیب چیقهدیگن ناراضیلیکلر عادتده حکمدارلر اوچون تشقی تهدیدلردن کۉره خواطرلیراق بۉلهدی.
شونگه قرهمهی، بدخشاندهگی واقعهلر طالباننینگ ایکّینچی رژیمی توگهشینینگ باشلنیشی بۉلیشی ممکنمی؟ بو سوالگه جواب بېریشگه هلی اېرته. طالبان هنوز حربی، خوفسیزلیک و اداری انستیتوتلرنی نظارت قیلماقده، قوراللی مخالفلر اېسه حاضرگچه اوشبو گروهگه قرشی کېنگ کۉلملی تهدید یرهته آلمهدی.
شو بیلن بیرگه، افغانستان تاریخی کۉپ بار شونی کۉرسهتگن که، حکومتلر تشقی باسیمدن کۉره ایچکی ضدیتلر، مشروعیت انقراضی، اقتصادی معمالر و تۉپلنیب قالگن ناراضیلیکلر طفیلی کۉپراق ضعیفلشهدی. اگر طالبان قناتلری اۉرتهسیدهگی کېلیشماوچیلیکلر کوچهیسه، پشتون بۉلمهگن ملتلر ناراضیلیگی آرتسه و طبیعی منبعلر، اینیقسه کان درآمدلرینی تقسیملشدهگی عدالتسیزلیک حسسی کېنگهیسه، طالبان رژیمی اۉزینینگ اېنگ آغیر سیناولریدن بیریگه دوچ کېلهدی.
حاضرچه بدهخشاننی طالباننینگ ایکّینچی رژیمی توگهشینینگ باشلنیشی دېب بۉلمهیدی. اما شبههسیز، بو ولایت بوگونگی کونده طالباننینگ ایچکی بیردملیگی درجهسینی اۉلچهیدیگن اېنگ مهم کۉرسهتکیچلردن بیریگه ایلنگن. کېلهجکدهگی افغانستان واقعهلرینی عیناً شو نقطهی نظردن دقّت بیلن کوزهتیش لازم.
