«اورمنگ، ملا صاحب؛ بیز ایشچیمیز»؛ طالبان اۉقلری آستیده‌گی ایشچیلر‌نینگ عاجز فریادی
امین کاوه
«اورمنگ، ملا صاحب؛ بیز ایشچیمیز»؛ طالبان اۉقلری‌نینگ شدّتلی یامغیری آستیده تیریک قالیش اوچون کوره‌شه‌یاتگن ایشچی‌نینگ یالواریش آوازی وطنداشلر‌نینگ اوشبو گروهگه نسبتاً کېنگ کۉلملی غضبی و نفرتینی اویغاتدی. مملکت وطنداشلری‌نینگ اَیتیشیچه، بو آواز طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی تینچ اهالی‌نینگ اېنگ یوقاری درجه‌ده‌گی عاجزلیگی و حمایه‌سیزلیگی دیر؛ یاردم آلیش اۉرنیگه اۉق اوزیلیشی بیلن جواب آله‌یاتگن انسانلر دیر. شو بیلن بیرگه، بدخشان‌نینگ نسی، مایمی و شکی اولسواللیکلری اهالیسی طالباننی تینچ اهالیگه نسبتاً یامان مناسبتده بۉلیش و اولرنی اۉلدیریشده عیبلب، اوشبو گروه ۸۲ تۉپلردن اۉق اوزیش و خودکش درونلردن فایده‌لنیش آرقه‌لی آدملر‌نینگ اویلری و کان ایشچیلرینی نشانگه آله‌یاتگنینی اَیتماقده.
اجتماعی ترماقلرده کېنگ ترقه‌لگن ویدیوده طالبان تۉقنه‌شوولری آره‌سیده قالیب کېتگن ایشچیلردن بیری اوشبو گروه جنگریلریدن اولرگه قره‌ته اۉق اوزمسلیکنی التجا قیله‌یاتگنی کۉرینه‌دی؛ بیراق ایشچیلر‌نینگ اېنگ عاجز حالتیده کېتمه-کېت اۉق آوازلری اېشیتیله‌دی.
ایشچیلردن بیری دېیدی: «اورمنگ، ملا صاحب! بیز ایشچیمیز، قورالیمیز یۉق؛ تینچ اهالیمیز، تینچ اهالی. اورمنگ، اې قاری صاحب! اورمنگ، بیز تینچ اهالی و ایشچیمیز. آچ قالگنمیز، قه‌یېرگه باره‌یلیک؟ نانیمیز یۉق، نیمه یېیمیز؟ منه، قۉللریمده هېچ نرسه یۉق. حدوددن قاچدیک، حدودده اوروش کېتماقده.»
ویدیوده ینه بیر ایشچی‌نینگ آوازی هم اېشیتیله‌دی. او دېیدی: «اوروش ایچیده‌میز، نه بو تامانده قالیب کېته آله‌میز، نه او تامانگه باره آله‌میز.»
اوشبو ویدیو‌نینگ ترقه‌لیشی مملکت وطنداشلری، اینیقسه اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری آره‌سیده کېنگ ناراضیلیکلرگه سبب بۉلدی. اولر طالباننی «اوروش جنایتی، انسانیتگه قرشی جنایت و تینچ اهالینی قیرغین قیلیش»ده عیبلب، اوشبو ویدیوده طالبان جنگریلری ایشچیلر‌نینگ یالواریشلریگه قره‌مه‌ی، اولرگه قره‌ته اۉق اوزه‌یاتگنینی آچیق کۉریش ممکنلیگینی اَیتگن.
یازووچی و اصلی بدخشانلیک اهالی ضیاءالحق مهرنوش «اورمنگ، اې ملا صاحب؛ ایشچیمن» دېگن اوشبو ایشچی‌نینگ سۉزلرینی کېلتیریب، شونده‌ی یازگن: «بو کېچه تانگگچه بو آواز قولاغیمده جرنگلب توردی. هر گل اویغانگنیمده، اۉزیمنی اۉشه وضعیتده کۉره‌ردیم و بې‌اختیار بو آواز قلبیمده تکرارلنردی.»
جناب مهرنوش شونده‌ی یازگن: «بو انسان‌نینگ اېنگ یوقاری درجه‌ده‌گی عاجزلیگی و چاره‌سیزلیگی حقیده‌گی سۉزدیر؛ خۉرلیک و چاره‌سیزلیک آوازی و یوزیدن یاغیلیب تورگن انسان؛ بیر آغیز نان ایزله‌یاتگن انسان. همه نرسه‌دن محروم بۉلگن انسان؛ شأن، قدر-قیمت و اېرکینلیکدن اَیریلگن انسان. بو تۉقنه‌شوو حق‌نینگ باطلگه قرشی، عدالت‌نینگ حددن آشیشگه قرشی، چاره‌سیزلیک‌نینگ حقوقنی پایمال قیلیشگه قرشی، قشّاقلیک‌نینگ استبداد و زۉرآورلیککه قرشی تۉقنه‌شوویدیر.»
اونینگ اَیتیشیچه، بیر تامانده ایشچیلیک واسطه‌لریگه اېگه بۉلگن، یالواریش و التجا بیلن گپیره‌یاتگن انسان توریبدی؛ ایکّینچی تامانده اېسه انسان قیافه‌سیده‌گی بهیبت بۉری یېنگیل و آغیر قوراللر بیلن جهازلنگن حالده یېرلرنی تارتیب آلیش، شخصی حدودگه تجاوز قیلیش، حدودنی باسیب آلیش و بې‌گناه آدملرنی قیرغین قیلیش اوچون بېل باغلب کېلگن.
سابق حکومت اخبارات و مدنیت وزیرلیگی‌نینگ نشریات ایشلری بۉییچه اۉرین‌باسری عبدالمنان شیوای شرق هم طالبان تامانیدن آتیب اۉلدیریلگن پنجشیرلیک بیر یاش‌نینگ سۉزلرینی کېلتیریب، شونده‌ی یازگن: «پنجشیر و بدخشان اۉققه توتیله‌یاتگن پیتده.» او اوشبو پنجشیرلیک ییگیت‌نینگ «قیلمنگ! اورمنگ، عمکی! مېن خدا و قرآنگه اِیمانیم بار، حربی اېمسمن» دېگن سۉنگگی سۉزلرینی اېسلب، بو ییگیت و کان ایشچیسی‌نینگ آوازلرینی بیر-بیریگه قیاسله‌گن.
جناب شرق شونده‌ی یازگن: «تشقی کۉرینیشیدن ملا بۉلگن بۉریلر بو جسور بدخشانلیک ییگیت‌نینگ آوازیگه هم اۉق بیلن جواب بېردیلر. بو ایکّی مثال تقدیریمیز، تاریخیمیز و وجدانیمیزنی نشانگه آلگن تجاوزکارلر و یاووایی بۉریلر جنایتی‌نینگ یقّال نمونه‌سی دیر.»
شو بیلن بیرگه، بدخشان‌نینگ نسی اولسواللیگی اهالیسی طالباننی «اوروش جنایتی» صادر اېتیش و تینچ اهالیگه نسبتاً یامان مناسبتده بۉلیشده عیبله‌ماقده. اولر طالبان «۸۲ تۉپ»لردن فایده‌لنیب، قیشلاقلر تامان اۉق اوزیش آرقه‌لی تینچ اهالینی نشانگه آله‌یاتگنینی دعوا قیلماقده. شونینگدېک، اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان خودکش درونلردن فایده‌لنماقده و بو‌نینگ عاقبتیده حاضرگچه کانلر‌نینگ بیر نېچه ایشچیسی هلاک بۉلگن و یره‌لنگن. اهالی معلوماتلریگه کۉره، طالبان اوشبو تومنده‌گی «الفتح مدرسه‌سی» اۉقووچیلرینی هم گروگه آلگن.
شونینگدېک، منبعلر طالبان ایچیده‌گی گروهلرارا تۉقنه‌شوولر دوامیده اوچ نفر تینچ وطنداش‌نینگ وحشیلرچه اۉلدیریلگنیدن خواطر بیلدیرگن. منبعلرگه کۉره، بو اوچ کیشی طالبان اۉرته‌سیده‌گی تۉقنه‌شووده بیر مسجدده یره‌لنگن و کسلخانه‌گه آلیب کېتیله‌یاتگن یۉلده پیچاق ضربه‌لری بیلن اۉلدیریلگن. اولر، شونینگدېک، طالبان زغر حدودیده آدملر‌نینگ اویلریگه کیریب، اهالی بیلن یامان مناسبتده بۉلگنینی اَیتگن.
شو بیلن بیرگه، طالبان بوندن اوّل هم پنجشیر ولایتیده بیر نېچه بار تینچ اهالینی اوشبو گروهگه جبهه‌لرگه اعضالیکده عیبلب، قۉللری باغلنگن حالده آتیب اۉلدیرگن اېدی. ۸صبح گزېته‌سی اوّلگی حساباتیده طالبان پنجشیرده ۷۰ دن آرتیق کیشینی قۉللری باغلنگن حالده آتیب اۉلدیرگنینی انیقله‌گن اېدی.
۱۴۰۱-ییلده طالبان‌نینگ بگرام فرقه‌سی قوماندانی صفتیده تنیلگن «حاجی فرهاد»نینگ سېسلی ایازووی ۸صبح اختیاریگه کېلیب توشگن اېدی. اونده افغانستان ملی قرشیلیک جبهه‌سی اعضالرینی آتیب اۉلدیرایش حقیده بویروق بېریلگن.
شو بیلن بیرگه، اۉشه پیتده ۸صبح اختیاریگه کېلیب توشگن ویدیولر بو شخصلر قۉللری آرقه‌دن باغلنگن حالده آتیب اۉلدیریلگنی و اۉلدیریلگنیدن کېین هم باش و یوزلریگه اۉق اوزیلگنینی کۉرسه‌تگن.
اوشبو سېسلی یازووگه کۉره، «حاجی فرهاد» یازیب آلینگن صحبتده مخابره آرقه‌لی قرشیلیک جبهه‌سی اعضالری‌نینگ اسیرگه آلینگنی حقیده‌گی خبرنی آله‌دی و کېین طالبان کوچلریگه اسیرلرنی آتیب اۉلدیرایش حقیده بویروق بېره‌دی.
بوندن اوّل انسان حقوقلری تشکیلاتلری هم طالباننی افغانستانده «اوروش جنایتی» صادر اېتیش و انسان حقوقلرینی کېنگ مقیاسده بوزیشده، اینیقسه اوشبو گروهگه قرشی گروهلر بیلن اوروش دوامیده عیبله‌گن اېدی.
خلق‌ارا کېچیریم تشکیلاتی ۲۰۲۳-ییل ۷-جونده‌گی باتفصیل حساباتیده طالبان پنجشیرده تینچ اهالیگه نسبتاً جماعه‌وی جزالشنی عملگه آشیرگنینی و بو حرکتلر عموماً آلگنده اوروش جنایتیگه تېنگ بۉلیشی ممکنلیگینی معلوم قیلگن اېدی. اوشبو حسابات سوددن تشقری قتل اېتیش، قییناقلر، گروگه آلیش، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش و تینچ اهالی‌نینگ اویلرینی ویران قیلیش کبی حالتلرنی حجتلشتیرگن.
شونینگدېک، انسان حقلری کۉزه‌تووچی ۲۰۲۲-ییل جون آییده حساباتیده طالبان کوچلری پنجشیرده قرشیلیک جبهه‌سی بیلن علاقه‌دارلیکده عیبلنگن تینچ اهالینی حبسگه آلیب، قییناققه سالگنینی بیلدیرگن اېدی. اوشبو تشکیلات جماعه‌وی جزالش اوروش قانونلری‌نینگ بوزیلیشی و اوروش جنایتی اېکنینی تأکیدله‌گن اېدی.
