شمالی افغانستانده زلزله‌لر؛ ضرر کۉرگن حدودلرده یاردملر نینگ عدالتسیز تقسیم‌لنیشی و طبی انقراض حقیده شکایت‌لر
امین کاوه
۶.۳ ریشتر کوچیده‌گی زلزله بلخ، سمنگان و قسماً بغلان ولایتلرینی لرزه‌گه کېلتیریب، کته مالیوی ضرر و انسان تلفاتلریگه سبب بۉلدی. اېندیلیکده سمنگان ولایتی نینگ بیر قطار تومنلریده ایریم جبرلنگنلر انسانپرورلیک یاردملری تېکشیرووی و تقسیمات جریانیدن ناراضی. اولر ایتیشیچه، بو یاردملر عدالتلی طرزده تقسیملنمه‌یپتی و یاردم آلووچیلر رۉیخطینی توزیشده اېتنیک(قومی) مسأله‌لر حسابگه آلینماقده.
طالبان تامانیدن دره صوف پایان تومن حاکمی، عبدالرحیم امضاله‌گن رسمی مکتوبده ایتیلیشیچه، اوشبو تومن حدودیده رۉی بېرگن زلزله عاقبتیده بیر کیشی هلاک بۉلگن، ۱۱۰ کیشی جراحتلنگن، ۵۲۷ اوی قسماً شکستلنگن. مکتوبده، شونینگدېک، ۴۱ قیشلاق ضرر کۉرگنلیگی و ۲۱ باش قاره‌مال نابود بۉلگنلیگی قید اېتیلگن.
محلی تشکیلات خادیمی،امید (مستعار)، «دره صوف پایین اهالیسی، اساسا، اۉزبېکلر یشه‌یدیگن حدودده، حاضرچه فقط ایکی تشکیلات یاردمنی اۉرگنیش اوچون کېلگن، خلاص. هېچ قنده‌ی عملی یاردم کۉرسه‌تیلمه‌گن. نه طالبان، نه خلق‌ارا تشکیلاتلر بو جایده تۉلیق سۉراونامه اۉتکزمه‌گن. شو ایکیته دفتر کېلیب، فقط کۉزدن کېچیریشدی، یاردم نینگ اۉزی یۉق. اما تاشقرغان‌ده اېسه اۉندن آرتیق تشکیلاتلر موجود بۉلیب، اولر اهالیگه فعال یاردم بېریشماقده» دېب، سۉزله‌دی.
سمنگان ولایتیده‌گی طالبان نظارتیده‌گی حکومت خادیمی، عبدالله (مستعار) نینگ ایتیشچه :«بیز عدالتسیزلیکنی اۉز کۉزیمیز بیلن کۉریپمیز. دره‌ی صوف‌ده هم آدملر هلاک بۉلدی، یره‌لندی، یوزلب اویلر ویران بۉلدی، لېکن خلق‌ارا تشکیلاتلر نینگ بیرارته‌سی بو یېرگه کېلمه‌یپتی. بوگون اېرته‌لب عبدالقیوم دېگن یره‌دار انسان دوالنیش اوچون حتا بیر تیین تاپالمه‌دی. بیز نینگ قیشلاق آقسقالی مسجدده اهالی نینگ آره‌سیدن بیر آز پول ییغدی، شونده او دوالنیشگه باردی.»
دره‌ی صوف پایین تومنیده‌گی “قدوق” قیشلاغی اهالیسی نینگ ایتیشچه: «کۉپلب اویلر بوزیلیب کېتگن. هوا ساووق، قیش یقینلشماقده. قیشلاق اهالیسی نینگ “بار-یاغی” ویرانه آستیده قالگن. اگر تېز آره‌ده یاردم کۉرسه‌تیلمسه، آدملر آچلیک و ساووقدن هلاک بۉلیشه‌دی.»
دره‌ی صوف تومنی نینگ مقصود قیشلاغیدن، شفیع‌الله (مستعار)، شونده‌ی دېدی: «بیز نینگ التماسی‌میز، خلق‌ارا تشکیلاتلر خادملری جبرلنگن حدودلرگه عدالتلی طرزده یوباریلسین. اولر ایریم جایلرگه باریب، فقط تنیشلرگه یاردم بېریشماقده، باشقه جایلرنی اېسه بوتونله‌ی اونوتیشماقده. مثلاً، بیر تومنگه اۉن تشکیلات یاردمگه باره‌دی، باشقه جایلرگه اېسه بیرته‌سی هم یۉق. خدا خلقیمیزنی اسره‌سین.»
جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی یقینده اعلان قیلگن گزارشیده ایتیلیشیچه، افغانستان شمالیده‌گی سۉنگگی کوچلی زلزله نتیجه‌سیده ۱۳۰۰ دن آرتیق اوی ویران بۉلگن، کمیده ۲۶ کیشی هلاک بۉلگن و ۱۱۷۰ دن کوپراق کیشی جراحت آلگن. گزارشگه کۉره، فقط سمنگان ولایتی نینگ ایبک شهریده ۵۹۵ اوی بوتونله‌ی بوزیلگن. شوندن سۉنگ، فیروزنخچیر تومنیده ۳۰۶ ، خلم تومنیده اېسه ۲۸۴ اوی ویران بۉلگن.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، جمعی ۲۱ دوالش مرکزی قسماً ضرر کۉرگن. اولر نینگ آره‌سیده سمنگان ولایت مرکزی شفاخانه‌سی، بازار سوخته تومن شفاخانه‌سی و اوشبو تشکیلات تامانیدن قۉللب-قوتلنه‌دیگن بیرلمچی طبی کلینیک بار. خلم تومنیده‌گی محلی شفاخانه اېسه حاضرده اۉز سیغیمیدن آرتیق درجه‌ده فعالیت یوریتماقده.
مذکور تشکیلات معلوماتیگه کۉره، اوشبو تشکیلات و انسانپرورلیک اداره‌لری تامانیدن قۉللب-قوتلنگن تېزکار طبی جماعه‌لر درحال زلزله تاثیریگه اوچره‌گن حدودلرگه یوباریلگن. اولر شاشیلینچ طبی خدمتلر، تروما یاردم تۉپلملری و روحی اجتماعی قۉللب-قوتلش خدمتلرینی کۉرسه‌تماقده. گزارشده ایتیلیشیچه، عیال طبیات خادملری نینگ یېتیشمسلیگی طفیلی عیاللر و قیزلر نینگ دوالنیش خدمتلریگه کیریش امکانیتی چېکلنماقده. شونینگدېک، تکراری سیلکینیشلر هم تلفاتلر نینگ آرتیشی خوفینی کوچه‌یتیرگن.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، بو زلزله بلخ و سمنگان‌دن تشقری، جوزجان، سرپل، کندز و بغلان ولایتلریگه هم تاثیر کۉرسه‌تگن. معلوماتلرگه کۉره، بلخ ولایتیده ۱۲ کیشی هلاک بۉلگن و ۶۳۵ کیشی جراحت آلگن، سمنگانده اېسه ۱۳ کیشی هلاک بۉلگن و ۴۲۱ کیشی جراحتلنگن. تشکیلات خلق‌ارا همجعمیتنی تیزلیک بیلن کسلخانه‌لرنی مستحکملش، طبیات خادملرینی کۉپه‌یتیریش و جبرلنگنلر اوچون طبی خدمتلر نینگ اوزلوکسیزلیگینی تامینلشگه چقیرگن.
شونینگدېک، ۶.۳ ریشتر کوچیده‌گی زلزله اۉتگن هفته نینگ دوشنبه کېچه‌سی افغانستان شمالینی، اینیقسه سمنگان و بلخ ولایتلرینی لرزه‌گه کېلتیرگن اېدی. بو حادثه‌ده کته مالیوی ضرر، انسان تلافاتلری و اویلرده کېنگ مقیاسلی ویرانه‌گرچیلیکلر یوز بېرگن. طالبان معلوم قیلیشیچه، اوشبو زلزله‌ده ۲۰ دن آرتیق کیشی هلاک بۉلگن و۶۰۰ گه یقین کیشی جراحتلنگن.
سمنگان ولایتی اهالیسی یاردملر نینگ عدالتسیز تقسیملنیشیدن، یاردم آلووچیلر رۉیخطینی توزیشده قومی کمسیتیشدن شکایت قیله‌یاتگن بیر پیتده، امریکا نینگ افغانستاننی قیته تیکلش بۉییچه مخصوص باش تشکیلاتی (سیگار) ایلگری اعان قیلگن گزارشیده طالبان تامانیدن یاردملر نینگ یۉنه‌لتیریلیشی حقیده معلومات بېرگن اېدی. گزارشده یازیلیشیچه، یاردملر دونرلر خواهله‌گن جایگه اېمس، بلکه طالبان ایسته‌گن حدودلرگه یۉنه‌لتیریلماقده.
سیگار معلوماتلریگه کۉره، ۲۰۲۱-ییل اگستیدن ۲۰۲۵-ییلگه قدر امریکا نینگ یاردم توخته‌تیلیشیگچه بۉلگن دورده دونرلر تامانیدن افغانستانگه۱۰.۷۲ میلیارد دالر انسانپرورلیک و رواجلنیش یاردمی اجره‌تیلگن. شوندن ۳.۸۳ میلیارد دالر یاکه تخمیناً ۳۶ فایزی امریکا تامانیدن مالیه‌لشتیریلگن. گزارشده قید اېتیلیشیچه، طالبان یاردملر نینگ اۉزلری ایسته‌گن جایلرگه یېتیب باریشینی تامینلش اوچون باسیم و نظارتدن فایده‌لنماقده.
بوندن تشقری، طالبان عملدارلری نادولت تشکیلاتلر اوستیدن اۉز تاثیریدن فایده‌لنیب، مبلغلرنی طرفدارلری یشه‌یدیگن حدودلرگه یۉنه‌لتیره‌یاتگنلیکده عیبلنماقده. اولر قیسی تشکیلاتلر فعالیت یوریتیشی و قنده‌ی شرایطلرده ایشلشینی بېلگیلش آرقه‌لی یاردملر نینگ اساسا پشتون جماعه‌لری فایده‌سیگه صرفلنیشینی تامینلشگه اورینماقده. گزارشده ایتیلیشیچه، بو سیاست نتیجه‌سیده هزاره، اوزبیک و تاجیک جماعه‌لری یاردمدن چېتده قالماقده.
