بدخشاندن قندهارگچه؛ طالبان‌نینگ «خوفسیز قۉرغانی» هم اېندی خوفسیز اېمس
کیومرث صمدی
سمیع سادات رهبرلیگیده‌گی افغانستان بیرلشگن جبهه‌سی رسمی بیانات اعلان قیلیب، طالبانگه قرشی حربی عملیاتلر باشله‌گنینی معلوم قیلدی و اوشبو گروه کوچلریگه قندهار ـ اسپین‌بولدک یۉنه‌لیشیده ضربه بېرگنینی دعوا قیلدی. بو واقعه اۉز-اۉزیدن هم مهم اهمیتگه اېگه، اما اونی بوگونگی کونلرده بدخشانده یوز بېره‌یاتگن واقعه‌لر (او یېرده آزادلیک جبهه‌سی و یقینده تشکیل تاپگن وطن سپاهیلری جبهه‌سی طالبان بیلن تۉقنشماقده، خلق ناراضیلیکلری هم استه-سېکین کوچه‌یماقده) بیلن بیرگه کۉریب چیقسک، اونینگ اهمیتی ینه‌ده آرته‌دی.
افغانستان بیرلشگن جبهه‌سی حقیده‌گی اېنگ مهم جهت بو جبهه‌نی باشقره‌یاتگن رهبریت و اونینگ اساسی ترکیبی‌نینگ اېتنیک کیملیگی: پشتون اېکنی دیر. سمیع ساداتنینگ اۉزی هم پشتون بۉلیب، اونینگ جبهه‌سی اجتماعی تیه‌نچینی هم اساسا پشتونلر تشکیل اېته‌دی. اگر دقّت بیلن قره‌لسه، بو حقیقت طالبان بیلن اوروشده جوده قۉل کېله‌دی. طالبانگه قرشی حربی جبهه‌لرگه بیلدیریله‌دیگن اساسی تنقیدلردن بیری اولر‌نینگ قرار قبول قیلیش توزیلمه‌لریده پشتونلر‌نینگ یېترلیچه فعال اشتراک اېتمسلیگی دیر. شو سببلی اَیریملر حاضرگی طالبانگه قرشی قرشیلیک گۉیاکه اېتنیک و حدودی توسگه اېگه اېکنینی، اونی اساسا پشتون بۉلمه‌گن ولایتلرده‌گی پشتون بۉلمه‌گن گروهلر باشقره‌یاتگنینی دعوا قیله‌دیلر. طالبان لابیچیلری هم بو حقیقتنی باشقه شکلده ترغیب قیلیب، طالباننی «پشتونلر منفعتلرینی باشقه‌لرگه قرشی حمایه قیلووچی کوچ» صفتیده کۉرسه‌تیشگه اوریندیلر.
شونده‌ی شرایطده، جنوبده قوماندانلیک تجربه‌سیگه اېگه پشتون جنرالی‌نینگ قوراللی کوره‌ش میدانیگه عملی کیریب کېلیشی ناتۉغری قره‌شگه جواب بۉله‌دی: یعنی طالبان بیلن اوروش پشتونلر بیلن اوروش دېگن توشونچه‌گه. اېندی طالبانگه قرشی کوره‌ش آوازی اوشبو گروه اۉزینی وکیلی دېب دعوا قیله‌یاتگن جمعیت ایچیدن چیقه‌یاتگن بیر پیتده، اوروش‌نینگ ماهیتی هم اۉزگریشی ممکن.
بوندن تشقری، ساداتنینگ جنگ میدانیگه کیریشی پشتون ضیالیلری‌نینگ قوراللی قرشیلیککه بۉلگن مناسبتینی قَیته شکللنتیریشگه هم تأثیر قیلیشی ممکن. بوگونگچه کۉپچیلیک پشتون ضیالیلری احتیاطکارانه و اساسا اوروشگه قرشی یانده‌شوو‌نی اېگه‌للب، مذاکره‌نی ثمره‌لیراق و کمراق خرجتلی یېچیم دېب حسابلب کېلگن. بو ضیالیلر‌نینگ احتیاطکارلیگی یاکه سکوتی عملده طالبان و اونینگ لابیلریگه اوروشنی اېتنیک دایره‌ده (پشتونلر باشقه‌لرگه قرشی) تلقین قیلیش امکانینی بېردی. بو سکوت و احتیاطکارلیک‌نینگ ایلدیزی اېسه قوییده‌گی حقیقتگه باریب تقه‌له‌دی: حربی جبهه‌لرگه تاجیکلر‌نینگ رهبرلیک قیلیشی. شو سببلی پشتون ضیالیلری‌نینگ کتّه قِسمی اوشبو جبهه‌لرگه قۉشیلیشگه راضی بۉلمه‌دی. اېندی پشتونلر تامانیدن بیرلشگن جبهه‌نی فعالیتگه توشیریش پشتون ضیالیلری اوچون قرشیلیک حرکتیگه قۉشیلیش اوچون ضرور بۉلگن «روحی رخصت»نی یره‌تیشی ممکن. البته، بو تأثیر بیرته مهم عاملگه باغلیق: بیرلشگن جبهه‌نی فعالیتی دوام اېتیشی و کېنگه‌ییشی کېره‌ک. اگر بو حرکت فقط بیر نېچه ترقاق هجوملر درجه‌سیده قالسه، پشتونلر‌نینگ جماعتچیلیک فکرینی طالبانگه قرشی سېزیلرلی درجه‌ده اۉزگرتیریشی قیین بۉله‌دی. اما اگر بو جبهه قندهار و باشقه پشتونلر یشه‌یدیگن حدودلرده اۉز اشتراکینی مستحکملشگه اېریشسه، استه-سېکین شونده‌ی قره‌شنی شکللنتیریشی ممکن: طالبانگه قرشی چیقیش اېندی پشتون خلقیگه قرشی چیقیش اېمس، بلکه بو گروه اۉز وکیلی دېب دعوا قیله‌یاتگن جمعیت حقوقلرینی حمایه قیلیشدیر.
عملیات باشلنگن جای‌نینگ تنلنیشی هم معنالی: قندهار (طالبان حاکمیتی‌نینگ مرکزی و بو گروه رهبری اوچون خوفسیز قۉرغان). بو تنلاو تصادفی اېمس، بلکه حسابلنگن قراردیر و اۉزیگه خاص خبرنی انگله‌ته‌دی. قندهار طالبان اوچون عادی ولایت اېمس، بلکه بو گروه‌نینگ کېلیب چیقیشی، وطنی، پناهی و قرار قبول قیلیش مرکزی دیر. اېندی بیرلشگن جبهه‌نی فعالیتی مهم قندهار ـ اسپین‌بولدک، یۉنه‌لیشیدن باشلنگنی بیلن، بو ولایت طالبان اوچون خوفسیز قۉرغان دېگن تصورگه قرشی چیقیلدی. بو طالبان‌نینگ قریب بېش ییل ایچیده بیرینچی مرته اۉزینی ایکّی تاماندن خوف آستیده کۉره‌یاتگن حالتیدیر: شِمال و جَنوبدن. اگر بو وضعیت دوام اېتسه، طالبان منبعلری ایکّی جیوگرافیک حدودگه بۉلینیب کېته‌دی و بو گروه‌نینگ حرکت امکانیتلری کمه‌یه‌دی.
واقعه‌نینگ تشقی تامانی هم مهم: امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ احتمالی اره‌لشووی. معلوم که سمیع سادات کۉپ ییللردن بېری امریکاده یشه‌یدی و اۉز جبهه‌سی پای‌دېوارینی هم شو مملکتده قۉیگن، شونینگدېک، او یېرده کتّه و کۉزگه کۉرینگن اداره‌گه اېگه. سادهات‌نینگ جمهوریت دوریده امریکالیک حربیلر بیلن یقین علاقه‌لری، امریکا حدودیده آچیق و بې‌ملال فعالیت یوریتیشی همده واشینگتن‌دن توریب طالبانگه قرشی کېسکین بیاناتلر بېریشی، بو‌نینگ اوستیگه مېزبان دولت تامانیدن چېکلاولر قۉییلمه‌گنی هم اعتبارگه مالک جهتلردیر. بوندن هم مهمی، اۉرنه‌شیب آلگن و یخشی قوراللنگن رژیمگه قرشی اوروش و حربی جبهه یوریتیش کتّه مالیوی همده باشقه منبعلرنی طلب قیله‌دی، بونی تشقی یاردم‌سیز آسانلیکچه عملگه آشیریب بۉلمه‌یدی. اگر بیرلشگن جبهه فقط رمزی و قیسقه مدتلی حرکت اېمس، بلکه برقرار جبهه‌گه ایلنیشی کېره‌ک بۉلسه، اونگه کېنگ کۉلملی منبعلر کېره‌ک بۉله‌دی.
یوقاریده قید اېتیلگن بېلگیلرنی حسابگه آلگنده، احتمال امریکا اوشبو جبهه اوچون ضرور منبعلرنی تأمینلاوچی کوچ صفتیده نمایان بۉلیشی ممکن. البته، واشینگتن‌نینگ رسمی یاکه نارسمی قۉللب-قوّتلشی حقیده قطعی خلاصه چیقریب بۉلمه‌یدی، اما یوقاریده‌گی بېلگیلر بونده‌ی تخمینلر اوچون زمینه یره‌تماقده.
