رسمی دیپلوماسی‌دن نارسمیگه اۉتیش؛ استانبولده طالبان و پاکستان‌نینگ ینگی اوچره‌شووی حقیده
کیومرث صمدی
طالبان و پاکستان سۉنگگی بیر نېچه آی ایچیده قطر، تورکیه، چین و سعودی عربستان کبی مملکتلرده بیر نېچه رسمی اوچره‌شوولر اۉتکزیب، تامانلر وکیللری بحثلی مسأله‌لر یوزه‌سیدن مذاکره آلیب بارگن؛ بو مذاکره‌لر حاضرگچه نتیجه بېرمه‌گن، فقط اَیریم دورلرده اوروش شدّتینی کمه‌یتیرگن یاکه قیسقه مدتلی، بیر نېچه کونلیک و هفته‌لیک یریمته آتیش-کېسین‌گه آلیب کېلگن خلاص. بو اوچره‌شوولر رسمی طرزده اۉتکزیلگن بۉلیب، اونده اشتراک اېتگن شخصلرنینگ کیملیگی و اولرنینگ وکالت دایره‌سی هم انیق بۉلگن. عکسینچه، بو سفر تامانلر بو وضعیت‌دن چیقیش اوچون ینگی اوسلوبنی تنله‌دیلر: رسمی لوازمده بۉلمه‌گن، بیراق حاکمیتلر تصدیقگه اېگه شخصلر اشتراکیده نارسمی اوچره‌شوو اۉتکزیش. بونده‌ی اوچره‌شوو اۉتگن کون تورکیه نینگ استانبول شهریده اۉتکزیلدی، تامانلر بو باره‌ده رسماً ایضاح بېرمه‌گن بۉلسه-ده. البته، سۉنگگی اوچره‌شوو تامانلرنینگ راضیلیگی بیلن اۉتگن، عکس حالده اونی اۉتکزیش قیین بۉله‌ردی؛ اینیقسه، برچه قرارلر بیرته شخصگه بۉیسونه‌دیگن طالبان رژیمی طبیعتینی انابتگه آلسه‌ک، کابلدن کیملردیر استانبولگه باریب، گروه راضیلیگیسیز اسلام‌آباد وکیللری بیلن گپلشیشی دېیرلی امکانسیز — اینیقسه، تی‌تی‌پی (پاکستان طالبان تحریکی) نینگ افغانستان حدودیده‌گی موجودلیگی کبی ییریک معما یوزه‌سیدن.
حاضرچه طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی اساسی معما بیر-بیری نینگ دشمنلرینی قۉللب-قوّتلش: تی‌تی‌پی و داعش دیر. اسلام‌آبادنینگ دعواسیگه کۉره، طالبان تی‌تی‌پی گه باش‌پناه بېرگن و اونی پاکستان حدودیده ترورچیلیک هجوملرینی عملگه آشیریشده قۉللب-قوّتله‌ماقده. بونگه جوابا طالبان پاکستاننی داعش‌نی قۉللب-قوّتلشده و اونی افغانستانده هجوملر تشکیل اېتیشده یاردم بېریشده عیبله‌یدی. بوندن تشقری، سۉنگگی پیتلرده اَیریم طالبان عملدارلری پاکستاننی اوشبو گروهگه قرشی مخالف کوچلرنی قۉللب-قوّتلشده هم عیبله‌ماقده، همده اسلام‌آباد دایما کابلده «ضعیف» و «قره‌م» حکومت توزیشگه اورینیب کېلگنی حقیده‌گی فکرنی تکرارله‌ماقده. پاکستان نینگ طالباندن طلبی تی‌تی‌پی‌نی باستیریش بیلن چېکلنه‌دی اونی ترورچی دېب اعلان قیلیش یاکه افغانستاندن چیقریب یوباریش و قورالسیزلنتیریش. طالبان نینگ پاکستاندن طلبی اېسه داعش‌نی آلدینی آلیش و مخالف کوچلرنی قۉللب-قوّتله‌مسلیک دیر.
شو پیتگچه معلوم بۉلدی که طالبان تی‌تی‌پی مسأله‌سیده آسانلیک بیلن یان بېرمه‌یدی. احتمال، اولر وقتینچه‌لیک و کۉز-کۉز اوچون اَیریم چاره‌لر کۉریشی ممکن، اما بو گروهنی رسمی روشده ترورچی دېب اعلان قیلیش احتمالی جوده قویی. سببی عادی: طالبان و تی‌تی‌پی کۉپ جهتدن بیر تنگه نینگ ایکّی تامانی حسابلنه‌دی؛ اگر بیری ترورچی دېب اعلان قیلینسه، باشقه‌سیگه هم شونده‌ی قره‌ش کېره‌ک بۉله‌دی. پاکستان اوچون هم داعش فعالیتینی اۉز حدودیده تن آلیش و اونگه قرشی کوره‌شیش بۉییچه رسمی مجبوریت آلیش آسان اېمس. شونی هم ایتیش کېره‌ک که داعش‌نینگ پاکستانده‌گی موجودلیگی انیق تصدیقلنمه‌گن و هېچ بیر نفوذلی خلق‌ارا تشکیلات بو دعوانی تصدیقله‌مه‌گن. وقت کېتمه-کېتلیگیگه قره‌لسه، اوّل طالبان تی‌تی‌پی گه باش‌پناه بېرگن، پاکستان اېسه بونگه جوابا (طالبان دعواسیگه کۉره) داعش‌نی قۉللب-قوّتلشنی باشله‌گن. دېمک، داعش‌نی قۉللب-قوّتلش تی‌تی‌پی نی قۉللب-قوّتلش نتیجه‌سی، عکسینچه اېمس. شونده‌ی اېکن، داعش‌نی قۉللب-قوّتلشنی تۉخته‌تیش تی‌تی‌پی گه بۉلگن مناسبتگه باغلیق اما طالبان بونگه اهمیت بېرمه‌یپتی.
اېندی سوال توغیله‌دی: بونده‌ی آغیر معما رسمی اوچره‌شوولر آرقه‌لی حل اېتیلمه‌گن بۉلسه، نارسمی اوچره‌شوولر آرقه‌لی قنده‌ی حل قیلینه‌دی؟
حقیقت شوکی، طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی معما آسان حل اېتیلمه‌یدی رسمی یۉل بیلن هم، نارسمی یۉل بیلن هم. شو نینگ اوچون تامانلر حاضرچه معمانی تۉلیق حل قیلیش اېمس، بلکه «کېسکینلیکنی باشقریش»گه حرکت قیلماقده، اوزاق و چرچه‌تووچی اوروشدن قاچیش اوچون. رسمی و نارسمی اوچره‌شوولر، کېسکین بیاناتلرنی کمه‌یتیریش بولرنینگ برچه‌سی شو مقصدگه قره‌تیلگن. طالبان تی‌تی‌پی دن تۉلیق واز کېچمه‌یدی، پاکستان اېسه داعش‌گه قرشی کېنگ کۉلملی مجبوریت آلمه‌یدی. شونینگ اوچون اۉرته‌چه یۉل موجود: طالبان تی‌تی‌پی گه باسیمنی آشیره‌دی، لېکن اونی ترورچی دېب اعلان قیلمه‌یدی یاکه مملکتدن چیقریب یوبارمه‌یدی. بونده‌ی کېلیشوو نارسمی، یازیلمه‌گن و آغزه‌کی شکلده بۉلیشی ممکن. بونگه جوابا پاکستان هم داعش موجودلیگینی رسماً تن آلمسدن، اونی نظارت قیلیشگه وعده بېریشی ممکن. بونده‌ی کېلیشوولر نارسمی کاناللر آرقه‌لی ایشانچلی شخصلر اشتراکیده آسانراق عملگه آشه‌دی. اما بو فقط قیسقه مدتلی کېسکینلیکنی کمه‌یتیریشگه خدمت قیله‌دی، اوزاق مدتلی تینچلیکنی تأمینله‌مه‌یدی.
نارسمی اوچره‌شوولرنینگ ینه بیر افضللیگی شونده که اونده اشتراکچیلر بیر-بیریگه دشمن صفتیده اېمس، بلکه معمانی حل قیلووچی صفتیده قره‌یدی. اولر جماعتچیلیک باسیمینی کمراق حس قیله‌دی و سیاسی مجبوریتلرگه کمراق باغلنگن بۉله‌دی. شو سببلی اولر معمانی چوقورراق تحلیل قیلیب، نسبتاً عدالتلی یېچیم تاپیشگه حرکت قیله‌دی. بوندن تشقری، نارسمی و یاپیق اوچره‌شوولر طالبان نینگ اوسلوبیگه هم ماس کېله‌دی. طالبان هلی تۉلیق تن آلینگن رسمی دولت شکلیگه اېگه اېمس و ۲۰۰۱-ییلگچه بۉلگن اوسلوبینی قسماً سقلب قالگن. شو باعث زمانه‌وی دیپلوماتیک میکانیزملر بیلن اونچه‌لیک اویغون اېمس، عکسینچه نارسمی و قبیله‌وی ییغینلرگه کۉپراق مایل. حتا بېش ییلگه یقین حکمرانلیگیگه قره‌مه‌ی، اولر هنوزگچه نارسمی عدالت تیزیمینی (عنعنوی محکمهلر و دله محکمه‌لری)نی رسمی حقوقی تیزیمدن اوستون قۉیه‌دی.
