مکتب باشقروویدن ارابه‌کشلیککه‌چه؛ طالبان چېکلاولری اونی کۉچه چېتیگه آلیب چیققن عیال حکایه‌سی
آدرینا بهزاد
طالبان تامانیدېن عیاللر‌نینگ ایشلشینی تقیقلش عایله باقووچیسی بۉلگن عیاللرگه آغیر باسیم اۉتکزیب، اولر‌نینگ اَیریملرینی تیریکچیلیک خرجتلرینی تأمینلش اوچون آغیر و کم درآمدلی ایشلرنی قیلیشگه مجبور قیلماقده.
اولردن بیری سابق حکومت دوریده دولت مکتبلریدن بیری‌نینگ مدیری بۉلگن عیال دیر. اما او حاضر یۉل اوستیده ارابه‌چه بیلن سودا-ساتیق قیلیب، عایله‌سی‌نینگ تیریکچیلیک غیلدیره‌گینی ایلنتیریشگه حرکت قیلماقده. او ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده طالبان‌نینگ قَیته حاکمیتگه کېلیشی و عیاللر‌نینگ تعلیم آلیشی همده ایشلشیگه چېکلاولر جاری اېتیلیشی بیلن حیاتی بوتونله‌ی اۉزگرگنینی اَیته‌دی.
عینی پیتده اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه بیر قطار متخصصلر عیاللرنی محنت بازاریدن چېتله‌تیش، اینیقسه مملکتده‌گی ملَکه‌لی ایشچی کوچی‌نینگ، رهبرلر و اقتصادی اېلیته‌‌نینگ مهم قِسمینی تشکیل اېتگن عیاللرنی ایشسیز قالدیریش و اولرنی میده همده ساخته ایشلرگه یۉنه‌لتیریش نه‌فقط اجتماعی ضرر و عیاللر‌نینگ اۉز-اۉزیگه بۉلگن حرمتیگه ضربه، بلکه افغانستان اقتصادیاتی اوچون تیزیملی آرقه‌گه چېکینیش اېکنیدن آگاهلنتیرماقده.
زینب (مستعار)، ۴۵ یاشلی عیال، سابق حکومت دوریده کابلده‌گی دولت مکتبلریدن بیری‌نینگ مدیری بۉلگن؛ اوشبو مکتبده آلتینچی صنفدن یوقاری صنفلرده‌گی قیزلر تعلیم آلردی. او و دولت خدمتچیسی بۉلگن اېری ایکّله‌سی هم درآمدگه اېگه بۉلیب، تۉرت نفر فرزندی اوچون نسبتاً آسایشته حیات شرایطینی یره‌تگن اېدی.
زینب اَیته‌دی: «تۉرت نفر فرزندیم بار. اېریم دولت اداره‌لریدن بیریده خادم اېدی، اۉزیم اېسه آلتینچی صنفدن یوقاریده‌گی قیزلر اوچون دولت مکتبلریدن بیری‌نینگ مدیری اېدیم. یخشی حیات کېچیرردیک. اېریم معاش آلردی، مېن هم معاش آلردیم. اۉزیمیز هم، فرزندلریم هم فراوانلیکده یشه‌ردیک.»
اما اونینگ حیاتی اېری طالبان اۉز ذمّه‌سیگه آلگن دهمزنگ‌ده‌گی پارتلشده هلاک بۉلگنیدن کېین جدّی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلدی. شونگه قره‌مه‌ی، زینب‌نینگ اَیتیشیچه، اۉزی ایشلب تورگن پیتگچه تیریکچیلیک خرجتلری و فرزندلرینی تربیه‌لش خرجتلرینی تأمینله‌ی آلگن.
او اَیته‌دی: «اېریم دهمزنگ‌ده‌گی پارتلشده شهید بۉلدی. برچه قیینچیلیکلر، آدملر و قرینداش-اوروغلر‌نینگ گپ-سۉزلریگه قره‌مه‌ی، آلگن معاشیم بیلن فرزندلریمگه اۉزیم قرردیم.»
اما طالبان‌نینگ قَیته حاکمیتگه کېلیشی و عیاللر‌نینگ تعلیم آلیشی همده ایشلشیگه چېکلاولر جاری اېتیلیشی بیلن زینب‌نینگ حیاتی ینه اۉزگردی. او قیزلر مکتبلری یاپیلگنیدن کېین ایشدن بۉشه‌تیلگنینی اَیته‌دی.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «طالبان کېلیشی بیلن حیاتیمیز ینه بیر بار آستین-اوستون بۉلدی. مکتبلر یاپیلیشی بیلن مېنی ایشدن بۉشه‌تیشدی. یېتیم فرزندلریم، اوی خرجتلری، مکتب خرجتلری و اوی اجاره‌سی بیلن یالغیز قالدیم. نیمه قیلیشیمنی بیلمه‌ی حیران اېدیم. هر بیر اېشیکنی قاقدیم. بیر نېچه ییللیک اۉقیتیش و باشقروو تجربه‌م بار اېدی، اما قَیسی اېشیکنی قاقسم هم، مېنگه رد جوابینی بېریشدی.»
زینب‌نینگ اَیتیشیچه، دستلبکی آیلرده جمغرمه‌لریدن فایده‌لنگن، اما ایشسیزلیک دوام اېتیشی و تیریکچیلیک خرجتلری آرتیشی بیلن اونینگ جمغرمه‌لری هم توگه‌گن.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «هر کونی وضعیت یامانلشیب بارردی. اوی اجاره‌سینی تۉله‌ش اوچون فرزندلریم‌نینگ طعامیدن کمه‌یتیریشگه مجبور بۉلردیم. شونده‌ی کون کېلدیکی، بیر نېچه آیلیک اوی اجاره‌سیدن قرضدار بۉلدیم و اوی اېگه‌سی مېنی اویدن چیقریب یوباردی. اویده یېییش اوچون هېچ نرسه تاپیلمه‌سدی، مېن اېسه هنوز ایش قیدیرردیم. قه‌یېرگه بارسم هم: «کېچیره‌سیز، عیاللرنی ایشگه آلمه‌یمیز»، دېییشردی.»
تیریکچیلیک خرجتلرینی تأمینلش اوچون باشقه یۉلی قالمه‌گن زینب آخر-عاقبت یۉل یاقه‌سیده سودا قیلیشگه اۉتدی. او حاضر قرض آلیب ساتیب آلگن محصولاتلرنی ارابه‌چه بیلن ساتماقده.
او اَیته‌دی: «مېن اوچون باشقه هېچ قنده‌ی یۉل قالمه‌گن اېدی. شو ارابه‌چه‌نی آلدیم و اونده ساته‌یاتگن محصولاتلریمنی قرضگه آلگنمن. درآمدی جوده کم؛ بعضاً آدملر صدقه و خیر-احسان بېریشه‌دی، مینگ بیر قیینچیلیک بیلن فرزندلریم‌نینگ کېچه-کوندوزگی نانینی تاپه‌من.»
اما زینب‌نینگ تشویشی فقط کېچکی نان و اقتصادی معمالر اېمس. اونینگ اۉسمیر قیزلری هم تعلیمدن محروم بۉلگن؛ بو ییللر دوامیده مکتب مدیری بۉلیب، قیزلرنی اۉقیتیش اوچون حرکت قیلگن آنه اوچون ینه‌ده آغیر درددیر.
او اَیته‌دی: «قیزلریم اۉسمیر بۉلیشدی و مکتبدن قالیشدی. بو مېنی ینه‌ده کۉپراق تشویشگه ساله‌دی. اَیریم خصوصی مکتبلر بار، اولرده درس بېریله‌دی، اما مېن اولر‌نینگ تۉلاوینی تۉله‌شگه قادر اېمسمن.»
زینب تشویشگه قاریشگن آوازده ییللر دوامیده باشقه قیزلر‌نینگ قۉلیدن اوشلب، اولر اوچون تعلیم یۉلینی آچیب بېرگنی، اما بوگون اۉز قیزلریگه تعلیم آلیش امکانیتینی یره‌ته آلمه‌یاتگنی اونینگ اوچون آغریقلی اېکنینی اَیته‌دی.
بو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «اۉزیم کابلده‌گی مشهور و کتّه مکتب‌نینگ مدیری بۉلگنیم، ییللر دوامیده قیزلر‌نینگ قۉلیدن اوشلب، اولر اوچون تعلیم یۉلینی آچیب بېرگنیم حالده، اېندی اۉز قیزلریم سوادسیز قالیشی مېن اوچون اویتلی و آغریقلیدیر.»
او عایله‌‌نینگ اقتصادی احوالی ینه بیر تشویشنی پیدا قیلگنینی قیزلری قشّاقلیک و پناه‌سیزلیک سبب مجبوری نکاحگه دوچ کېلیب قالیشیدن قۉرقیشینی اَیته‌دی.
زینب قۉشیمچه قیله‌دی: «کېچه‌لری اوخله‌ی آلمه‌یمن. کیمدیر بیز‌نینگ اقتصادی احوالیمیزدن فایده‌لنیب، قیزلریمنی زۉرلب نکاحلب قۉییشیدن و مېن هم یامان اقتصادی شرایط طفیلی اولرنی اېرگه بېریشگه مجبور بۉلیشدن قۉرقه‌من. بوتون حیاتیم عذاب و تشویشگه ایلندی.»
زینب طالبان‌نینگ عیاللر و قیزلرگه نسبتاً سیاستیگه تنقید بیلدیریب، عیاللر‌نینگ ایشلشی و تعلیم آلیشیگه قۉییلگن چېکلاولر نه‌فقط عیاللر‌نینگ اۉز حیاتیگه تأثیر قیلگنینی، بلکه میلیونلب عایله‌لرنی اقتصادی و اجتماعی انقراضگه دچار قیلگنینی اَیته‌دی.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «عیاللر‌نینگ ایشلشیگه تۉسقینلیک قیلیش طالبان اوچون شونچه‌که بیر بویروقنی بجریش بۉلیشی ممکن؛ بو بویروق کیم تامانیدن یاکه قَیسی مملکت تامانیدن مجبورا جاری اېتیلگنی نامعلوم، اما اونینگ نتیجه‌سی میلیونلب عایله‌لر حیاتی‌نینگ ویران بۉلیشی و خلق‌نینگ قشّاقلیککه باتیشی دیر. قیزلرنی تعلیمدن محروم قیلیش‌نینگ عاقبتلری فقط بوگون بیلن چېکلنمه‌یدی، قیزلر‌نینگ تعلیم و تحصیل آلیشیگه تۉسقینلیک ییللر دوامیده دوام اېتیشی ممکن، اما اونینگ اۉرنینی قاپلش جوده قیین بۉله‌دی. افغانستان آلدیندن اَیتیب بۉلمه‌یدیگن ییللرگه آرقه‌گه قَیتدی. سوادسیز آنه، سوادسیز فرزندلر و اۉسیش همده جمعیتگه خدمت قیلیش امکانیتیدن محروم بۉلگن اولاد بو حالت‌نینگ نتیجه‌سی بۉله‌دی.»
زینب‌نینگ قیزی زهرا (مستعار) هم آنه‌سی‌نینگ تشویش و عذابلرینی یقیندن باشدن کچیرماقده. اونینگ اَیتیشیچه، آنه‌سی‌نینگ تیریکچیلیک خرجتلرینی تأمینلش اوچون کۉچه‌ده آغیر ایش قیلیشگه مجبور بۉله‌یاتگنی و قیزلری هم تعلیمدن محروم بۉلگنی اونگه اېنگ کۉپ عذاب بېره‌دی.
او اَیته‌دی: «آنه‌م جوده کۉپ عذاب چېکیپتی؛ هم بیزگه اۉقیشگه رخصت بېریلمه‌گنیدن، هم کونده‌لیک نانیمیزنی تاپیش اوچون شونچه‌لیک قیینچیلیک چېکیشگه مجبور بۉله‌یاتگنیدن عذابلنه‌دی.»
زهرا قۉشیمچه قیله‌دی: «بوتون کون جزیره‌مه قویاش آستیده شو ارابه‌چه‌نی او یاقدن بو یاققه تارتیب یوره‌دی. کېچقورون اویگه کېلگنده آیاقلری جوده آغریدی، باشی آغریدی و بعضاً حتا طعام یېییشگه هم کوچی بۉلمه‌یدی.»
زهرا‌نینگ اَیتیشیچه، آدملر‌نینگ مناسبتی و گپلری هم آنه‌سی‌نینگ عذابینی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌دی. او اَیته‌دی: «بعضیلر آنه‌مگه: «سېن مکتب مدیری بۉلیشدن بو یېرگچه یېتیب کېلدینگ»، دېییشه‌دی. بو گپلرنی اېشیتگنده جوده خفه بۉله‌دی و ینه‌ده کۉپراق عذاب چېکه‌دی. بیز اوچون هم بیر وقتلر مکتب مدیری بۉلگن آنه‌‌نینگ بوگون بیز‌نینگ نانیمیزنی تاپیش اوچون ارابه تارتیشگه مجبور بۉله‌یاتگنینی کۉریش جوده آغیر.»
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص شکیب(مستعار)، عیاللرنی رسمی ایش ا‌ۉرینلریدن چېتله‌تیش و اولرنی کۉچه سوداسی همده تیلنچیلیک کبی ناره‌سمی و کم درآمدلی ایشلرگه یۉنه‌لتیریش افغانستان اقتصادیاتیگه آغیر ضربه بېرگنینی اَیته‌دی.
او اَیته‌دی: «افسوس که حاضرگی تیزیمده کۉپلب نفوذلی و آبرولی وظیفه‌لر عیاللردن تارتیب آلیندی. مملکتده‌گی ملَکه‌لی ایشچی کوچی‌نینگ، رهبرلر و اقتصادی اېلیته‌‌نینگ مهم قِسمینی تشکیل اېتگن عیاللرنی چېتله‌تیش و اولرنی میده همده ساخته کسبلرگه یۉنه‌لتیریش نه‌فقط اجتماعی ضرر و عیاللر‌نینگ اۉز-اۉزیگه بۉلگن حرمتیگه ضربه، بلکه افغانستان ییریک اقتصادیاتیده‌گی تیزیملی آرقه‌گه چېکینیش حسابلنه‌دی.»
اونینگ اَیتیشیچه، بو حالت کېنگ کۉلملی اقتصادی عاقبتلرگه، جمله‌دن یلپی ایچکی محصولات و مالیوی ایلنمه‌‌نینگ کمه‌ییشیگه آلیب کېله‌دی، چونکه عیاللر‌نینگ کتّه قِسمی رسمی ایشلب چیقریش و خدمتلر ایلنمسیدن چیقیب کېتیشی بیلن اقتصادی فعاللیک پسه‌یگن.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «عیاللر درآمدی‌نینگ کمه‌ییشی عایله‌لر‌نینگ خرید قابلیتینی هم پسه‌یتیردی؛ اوّل دایمی درآمدگه اېگه بۉلگن عیاللر بازار، تعلیم و خدمتلر‌نینگ مهم استعمالچیلری اېدی.»
شکیب شونینگدېک، عیاللرنی ایشلشدن محروم قیلیش مملکت‌نینگ انسان سرمایه‌سینی هم اسراف قیلگنینی اَیته‌دی؛ چونکه بو عیاللرنی اۉقیتیش و اولر‌نینگ ملَکه‌سینی آشیریش اوچون ییللر دوامیده سرمایه کیریتیلگن، اما حاضر اولر‌نینگ کۉپچیلیگی چاره‌سیزلیک طفیلی کم درآمدلی فعالیتلرگه اۉتیب کېتگن.
اونینگ اَیتیشیچه، بو حالت مطلق قشّاقلیک‌نینگ کېنگه‌ییشیگه هم آلیب کېلگن، اینیقسه عیاللر عایله باقووچیسی بۉلگن عایله‌لرده. اولر‌نینگ دایمی و نسبتاً مناسب درآمدلری‌نینگ ارزیمس و بې‌قرار درآمدگه ایلنیشی کۉپلب عایله‌لرنی جدّی اقتصادی معمالرگه دچار قیلگن.
بو اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص آگاهلنتیره‌دی: «عایله‌لر درآمدی‌نینگ کمه‌ییشی فرزندلر‌نینگ تعلیم خرجتلرینی هم قیینلشتیرگن و کېینگی اولاد‌نینگ تحصیلدن قالیشی همده اولادلرارا قشّاقلیک‌نینگ کوچه‌ییشیگه سبب بۉلیشی ممکن.»
