مکتبدن اویگچه؛ بیر اولاد‌نینگ بېش ییللیک جیمجیت تنزلی
زینب حاتمی
مکتب قۉنغیراغی‌نینگ شهر کۉچه‌لری و تار کۉچه‌لریده ینگره‌گن آوازی اېندی اوّلگیدېک امید‌نینگ تنیش آوازی اېمس؛ حاضر او قیزلر اوچون کتّه درد و چېکسیز ارماننی اېسله‌ته‌دی. بیر وقتلر اېرتنگی کون‌نینگ یاروغلیگینی وعده قیلگن بو آواز اېندی اوزاق و امکانسیز خاطره‌‌نینگ عکس-صداسیگه ایلنگن؛ خَیالده هر سفر اېشیتیلگنیده اولادیمیز روحیده ینه‌ده چوقورراق یاریق پیدا قیله‌دیگن آوازگه ایلنگن.
بیز کتّه بیر قوله‌ش‌نینگ بېش ییللیگی عرفه‌سیده توریبمیز؛ کوتیلگنیدن فرقلی روشده، قیچقیریق بیلن اېمس، بلکه سکوتنی یوزه‌گه کېلتیرگن قوله‌ش آلدیده. اۉز دنیاسینی کتاب و قلم بیلن قَیته بېلگیلشی کېره‌ک بۉلگن اولاد‌نینگ قیچقیریقلری اېندی مجبورا سینگدیریلگن عنعنه‌لر و عرف-عادتلر‌نینگ آغیر یوکی آستیده بۉغیلگن. بو شونده‌ی قوله‌ش که اونده آدملر اۉرنیدن توریب، قۉزغالان کۉتریش اۉرنیگه بویروققه قولاق توتیب اۉتیریشدی و اېندی شفقتسیز ظلمتده ظلمتگه بۉیسونیب یشه‌شگه کۉنیکیب قالیشدی.
بوگون حتا اویلر‌نینگ دېوارلری ایچیده هم دهشتلی بیر حادثه‌گه دوچ کېلماقده‌میز؛ اېندی اېرککلر هم قیزلری و آپه-سینگیللری مکتب، بیلیم یورتی و ایشگه بارمسلیگی حقیده‌گی اچّیق حقیقتنی قبول قیلیب بۉلیشدی.
مکتب قۉنغیراغی اۉشه قۉنغیراق، کتاب اۉشه کتاب؛ اما تعلیم و تحصیل فقط بیر جنس اوچون بېلگیلنگن. بو کمسیتیش شونچه‌که تعلیمده‌گی چېکلاو اېمس؛ بیر اولاد سوادسیز و اۉزلیگینی یۉقاتگن حالده قاله‌دیگن کېله‌جک اوچون خوف قۉنغیراغی دیر. بوگونگی حقیقی انقراض فقط مکتبلر و یونیورسیتیلر اېشیکلری‌نینگ یاپیق قالیشی اېمس؛ اساسی انقراض قیزلر‌نینگ اویده یشاوچیلرگه ایلنیشی دیر؛ قیزلر یشه‌ش اۉرنیگه شونچه‌که کون کېچیریشگه کۉنیکیب باره‌یاتگن انقراض دیر.
بېش ییل تیریک بیر حیات‌نینگ یېمیریلیشی اوچون قیسقه وقت اېمس. بېش ییل یاشلیگیمیز‌نینگ شمالگه ساووریلگن بیر قِسمی بۉلدی. مېن بیلیم یورتینی تماملش عرفه‌سیده، جمعیتده اۉزیم اوچون ا‌ۉرین ایزلشیم کېره‌ک بۉلگن سۉنگگی کورسده بۉلیشیم کېره‌ک اېدی، اما حاضر اویده قملیب قالگنمن، بو اوی مېندن فقط اوی بېکه‌سی بۉلیشنی کوته‌دی. آنه‌م رحم-شفقت یاکه بلکه ساخته فخرگه تۉله نگاه بیلن برماقلریم‌نینگ هر بیریدن هنر یاغیلیشینی اَیته‌دی. هه، مېن طعملر بیلن قنده‌ی اۉینه‌شنی، ایگنه و ایپ بیلن متاعلرده‌گی ییرتیقلرنی قنده‌ی تیکیشنی، قنده‌ی کشته تیکیشنی و اوینی گۉیا هېچ قچان افلاس یاکه ترتیبسیز بۉلمه‌گندېک یره‌قله‌تیب تازه‌لشنی اۉرگندیم. اما اچّیق حقیقت شونده که بو ینگی چېکلاولر تیزیمیده تعلیم و تحصیل هېچ قچان هنر صفتیده تن آلینمه‌یدی.
قدیمدن «کۉپ بیلیم آلگن قیز عایله‌سی‌نینگ باشینی بلاگه قۉیه‌دی»، دېب اَیتیشردی؛ بوگون اېسه بو مشعوم بشارت حقیقتگه ایلندی. بو زمانده قیز‌نینگ بیلیم آلیش حقوقی فقط آلتینچی صنفگچه، خلاص.
گۉیا اولر بیر نرسه‌دن قۉرقیشه‌دی؛ خبردار بۉلیب قالیشدن. اگر بو جمعیتده‌گی قیزلر کتاب اۉقیب، تعلیم آلسه، اولر اېندی اویده‌گی اطاعتکار یشاوچیلرگه ایلنمه‌ی قالیشیدن قۉرقیشه‌دی. اولر بیز نه‌فقط سۉزلر، بلکه بیلیم و خبردارلیک بیلن هم بو جمعیت‌نینگ یاریقلرینی تیکلشیمیزدن قۉرقیشه‌دی. اما اولر حتا گُل اېکیش و تیکووچیلیک آره‌سیده هم سوال بېرووچی روحیمیز هنوز تیریکلیگینی اونوتیشگن و بو سکوت بیر کون کېلیب هر قچانگیدن هم بلندراق کۉتریله‌دیگن قیچقیریق اوچون شونچه‌که تنفس دیر.
مېن اوی یوموشلری، تیکووچیلیک و آشپزلیک بیلن بیر قطارده کتاب هم اۉقیمن، یازه‌من و امیدیمنی تیریک سقلشگه حرکت قیله‌من. گرچه امید خودّی هواده‌گی پوفکدېک قۉلیمده یاریلیب کېتسه-ده، بریبیر اونی ینه قۉلگه آلیشگه اورینه‌من.
قوله‌شدن کېینگی بو بېش ییللیک سکوتده نه‌فقط مملکت، بلکه وقت هم بیز اوچون تۉخته‌ب قالدی؛ بیز اوزاق دوام اېته‌یاتگن بیر توش پیتیده، بلکه بیز اوچون جوده کېچ بۉلیشی ممکن بۉلگن تانگنی کوتیب توریبمیز.
بېش ییل آز وقت اېمس. بونی اَیتیش هېچ نرسه‌نی اۉزگرتیرمه‌یدی؛ اما اگر حیاتنی بوتون دنیا آدملری قتنه‌شه‌یاتگن ماراتن پایگه‌سیگه اۉخشه‌تسه‌ک، بیز بېش ییل دوامیده هېچ قنده‌ی حرکت قیلمه‌دیک و برچه تېنگداشلریمیزدن آرتده قالدیک.
