خلق‌نینگ نمایشلری طالبان رېژیمینی قنده‌ی اۉزگرتیریشی ممکن؟
مجتبی بیگزاد
طالبان رېژیمینی اۉزگرتیریش مسأله‌سی، گرچه تشقی کۉرینیشده اېریشیب بۉلمس یاکه حتا خیالی تویولیشی ممکن بۉلسه‌ده، اېندی فقط سیاسی فعالیت آلیب باره‌یاتگن قاچقینلر آره‌سیده‌گی چېت اېل صحبتلری درجه‌سیده قالمه‌یپتی. اقتصادی انقراض نینگ کوچه‌ییشی، سیاسی تۉسیب قۉییلیش، عیاللر نینگ تیزیملی باستیریلیشی و جمعیت نینگ هر قنده‌ی حاکمیتده اشتراک اېتیشیدن محروم قیلینیشی کبی عامللر شرایط یره‌تدیکی، «اۉزگریش قنده‌ی عملگه آشیریله‌دی» دېگن سوال افغانستان نینگ سیاسی و مېدیا دایره‌لریده اېنگ جدی محاکمه‌لردن بیریگه ایلنیشی ممکن. باشقچه قیلیب ایتگنده، بوگونگی اساسی مسأله اېندی اۉزگریش ممکنلیگی یاکه ممکن اېمسلیگی اېمس، بلکه اونینگ اصولی، اشتراکچیلری و عملگه آشیش یۉلی دیر.
شو ا‌ۉرینده، طالبان نینگ «جزایی اصولنامه‌سی»نی جاری قیلیشی و تطبیق اېتیشینی، جمعیتنی قۉرقیتیش، نظارت قیلیش و هر قنده‌ی سیاسی اۉزگریشنی آلدینی آلیش اوچون اېنگ مهم واسطه‌لردن بیری صفتیده بهالش ممکن. بو «قانون» اصوللری عدالت، فقرالیک حقوقلری یاکه عدالتلی محکمه‌گه اساسلنمه‌گن، بلکه طالبان نینگ شریعتنی ایدیولوژیک و انحصار بوییچه تلقینی گه ته‌یه‌نگن. قانون نینگ برچه جهتلری، مثلاً، قانون آلدیده تېنگلیک، حمایه حقوقی، محکمه مستقللیگی و جنایت بیلن اعتقاد نینگ اجره‌لیشی کبی توشونچه‌لر بوتونله‌ی یۉق قیلینیب، بو اصول جمعیتنی سکوتگه کېلتیریش واسطه‌سیگه ایلنتیرگن.
کېنگ ترقه‌لگن توشونچه عکسینچه، زمانوی تجربه‌لر کۉرسه‌ته‌دی کی، رېژیملرنی اۉزگرتیریش هر دایم تشقی حربی اره‌لشوو آرقه‌لی عملگه آشمه‌یدی. سۉنگگی ییللرده ایرانده‌گی نمایشلر شونی کۉرسه‌تدیکی، جمعیتده‌گی تۉپلنیب قالگن ناراضیلیکلر قنده‌ی قیلیب کېنگ کۉلملی حرکتگه ایلنیشی ممکن؛ بو حرکت کوچلی باستیریشگه قره‌مه‌ی، حلی هم تیریک و امریکا حاضرگچه رېژیمنی اۉزگرتیریش اوچون هېچ قنده‌ی تۉغریدن-تۉغری حربی یاکه سیاسی اره‌لشوو قیلمه‌گن. بو تجربه طالبان نظارتیده‌گی افغانستان اوچون هم اعتبارگه لایق دیر.
آدملر نمایشلری، او بیر مهم عامل‌گه ایلنیشی اوچون، ترقه‌لگن و حسی عکس‌العمللردن اۉتیب، تشکیل اېتیلگن اجتماعی باسیمگه ایلنمسی لازم. ایران مثالده، نمایشلر انیق یېتکچی بیلن باشلنمه‌گن و تشقی رېجلشتیریش بیلن هم؛ بلکه کونده‌لیک حیات، عدالت نینگ یېتیشمسلیگی، اقتصادی باسیم و سیاسی باستیریشدن توغیلگن. شو خصوصیت، حکومتگه بو حرکتنی «چېت اېل قۉلی»گه باغلشنی آسانلشتیرمه‌دی.
افغانستانده هم، کېنگ کۉلملی ناراضیلیک موجود؛ تعلیم و ایشدن محروم عیاللردن تارتیب، ایشسیز خادملر، ورشکست بۉلگن تدبیرکارلر و قشاقلیک باسیمی آستیده اېگیلگن عایله‌لرگچه.
سوال شوکی، بو ناراضیلیک حقیقی اجتماعی نمایشگه ایلنیشی ممکنمی یاکه یۉق؟ جواب شوندن کۉره کۉپراق، فردی جسارتگه باغلیق اېمس، بلکه ترقه‌لگن آوازلر آره‌سیده‌گی باغلنیش امکانیتیگه باغلیق؛ بو باغلنیش مېدیا واسطه‌لری و ترماق سیز عملده امکانسیز دیر.
طالبان افغانستان ایچیده دېیرلی برچه مېدیا میدانلرینی یاپگن شرایطده، قاچقین افغان مېدیا واسطه‌لری حقیقیاتنی نمایش اېتیش نینگ اېنگ کم سانلی کاناللریدن بیریگه ایلنگن. لېکن بو مېدیا رۉلی فقط ینگیلیکلرنی قیته ترقه‌تیش بیلن چېکلنمه‌یدی. اولر ترقه‌لگن حقیقتلرنی توشونرلی سیاسی روایتگه ایلنتیره آله‌دی و بونی بعضاً عملگه آشیردی.
ایران تجربه‌سی کۉرسه‌تدی، قنده‌ی قیلیب قیسقه شهر فقرالری نینگ ویدېولری، چېت اېل مېدیا گزارشلری و اوزلوکسیز تحلیللر، نمایشلرنی ایچکی واقعه‌دن خلق‌ارا مسأله‌گه ایلنتیردی. افغانستان اوچون هم، قاچقین مېدیا واسطه‌لری ایچکریده‌گی نمایشلر نینگ آوازینی دنیاگه یېتکزیشی ممکن؛ تشقی اره‌لشوو سۉرب اېمس، بلکه طالبان نینگ باستیریشینی یشیرمسلیک و جهان جماعتچیلیک آلدیده عاقبتلرگه دچار قیلیش اوچون.
کۉپلب نمایش حرکتلری نینگ سنیشی سببلریدن بیری، ناراضیلرنی اجتماعی و اقتصادی چرچهشی بۉلگن. اۉتگن دورلرده، نمایشلر تورلی شکللرده دوام اېتگن بۉلسه‌ده، مالیوی باسیم و شخصی همده عایلوی عاقبتلر نمایشلر دایره‌سینی کمیتیریش یاکه شکلینی اۉزگرتیریشگه تأثیر قیلگن. شو محتواده، مالیوی یاردم جمغرمه‌لری یره‌تیش، سیاسی واسطه صفتیده اېمس، بلکه اجتماعی بیردملیک میکانیسمی صفتیده محاکمه قیلینه‌دی.
اگر بو جمغرمه‌لر شفاف و مستقل بۉلسه، اولر ضرر کۉرگن عایله‌لرگه باسیمنی کمیتیریشگه یاردم بېره‌دی و نمایش ترماغاینینگ بوتونله‌ی پرچه‌لنیشی نینگ آلدینی آله‌دی. افغانستانده بو مسأله هلی نظری درجه‌ده قالماقده، لېکن شبهه‌سیز، هر قنده‌ی اجتماعی نمایش حداقل اقتصادی قۉللب-قوتلرسیز دوام اېتیشی قیین، لېکن امکانسیز اېمس.
بعضی افغانلر آره‌سیده کېنگ ترقه‌لگن توشونچه شوکی، رېژیمنی اۉزگرتیریش فقط امریکا نینگ تۉغریدن-تۉغری اره‌لشوویسیز ممکن اېمس. لېکن ایران تجربه‌سی بو توشونچه‌نی سیناودن اۉتکزه‌دی. قتیق شعارلر، چېکلاولر و دیپلماتیک باسیملرگه قره‌مه‌ی، واشگنتن حاضرگچه ایران رېژیمینی اۉزگرتیریش اوچون بې‌واسطه اره‌لشوو قیلمه‌گن. بو اېسه کۉرسه‌ته‌دیکی، امریکا نینگ اوستوارلیگی بحراننی باشقریش، رېژیمنی اغدریش اېمس.
افغانستان اوچون هم، احتمال امریکا یاکه باشقه بیرار کوچ، ایچکی معنالی اجتماعی باسیمسیز، طالبان رېژیمینی اۉزگرتیریش لایحه‌سیگه کیریشمه‌یدی. باشقچه ایتگنده، اگر اۉزگریش بۉلیشی کېره‌ک بۉلسه، او اولا افغانستان جمعیتی ایچیده کۉرینیشی لازم.
قاچقین افغان نخبه لری رۉلی، گرچه کۉپینچه کم بهالنسه، اما بالقوه مهم‌دیر. اوشبو نخبه لر، ژورنالیستلر، تدقیقاتچیلر، فقرالیک و مدنی فعالیت آلیب بارووچیلر، اۉزگریش گفتمان نی شکللنتیریشده رۉل اۉینا‌شی ممکن؛ فقط شخصی رقابتلر و قره‌مه-قرشی روایتلردن اۉتگن تقدیرده قالگن.
ایران تجربه‌سیده، خلق‌ارا باسیم نینگ کته قسمی حکومتلر آرقه‌لی اېمس، بلکه قاچقینلر و مستقل مېدیا آرقه‌لی شکللنگن. افغانستان اوچون هم، نخبه لر بیر آز درجه‌ده اصوللر بۉییچه اویغونلیککه اېریشیشی، شرط اېمسکی، عمومی سیاسی دستور بۉلسین، کېله‌جک نینگ بدیل تصویرینی تصور قیلینه‌دیگن قیله‌دی.
شو ایتیلگنلرگه کۉره، اگر طالبان رېژیمینی اۉزگرتیریش بۉلسه، او احتمال بیردنیگه واقعه صفتیده اېمس، بلکه آبرو نینگ استه-سېکین یېمیریلیشی، اجتماعی باسیم و ناراضیلیکلر تۉپلنیشی آرقه‌لی بۉله‌دی. آدملر نمایشلری، قاچقین مېدیا، اجتماعی قۉللب-قوتلش و نخبه لر رۉلی بولر نینگ هر بیری بو جومباق نینگ بیر قِسمی دیر.
اساسی سوال شوکی، افغانستان جمعیتی، قتیق باستیریشگه قره‌مه‌ی، بیردملیک درجه‌سیگه اېریشیب، اۉزگریشنی آرزو درجه‌سیدن امکانیتگه ایلنتیره آله‌دیمی؟ جواب حلی انیق اېمس. لېکن انیق بۉلگن نرسه شوکی، آدملر نینگ فعال رۉلی بۉلمسه، هېچ قنده‌ی ایچکی یاکه تشقی سناریو برقرار اۉزگریشگه آلیب کېلمه‌یدی.
آخر-عاقبت، زمانوی تجربه‌لر شونی کۉرسته‌دی کی، هېچ بیر جمعیت باشقه‌لر نینگ قرارینی کوتیب، آزادلیککه اېریشه آلمه‌یدی. اۉزگریش، آدملر اۉزلرینی تاریخ نینگ تماشا‌بینی اېمس، بلکه اشتراکچیسی دېب حسابلگنیده ممکن بۉله‌دی. افغانستان بوندن مستثنا اېمس. امریکا یاکه باشقه کوچلرنی کوتمنگ؛ بو یورتده‌گی تقدیر فقط فقرالر اۉزلری آنگلی و بیر آوازدن، اۉز مدنیتی، تیلی، تېنگلیگی و انسان قدر-قیمتینی حمایه قیلیش اوچون تورگنده اۉزگره‌دی. کېله‌جکنی تشقریگه تاپشیرمسلیک، اونی ایچکریدن قوریش کېره‌ک.
